ELGE – ABYROI, ERGE – MEREI

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Eýropadan Amerıka Qurama Shtattaryna ulasqan úlken sapary sátti bastaldy. Qazaqstan basshysy Nursultan Nazarbaev senbi kúni kesh áletinde Amerıka Qurama Shtattarynyń Prezıdenti Barak Obamanyń ıadrolyq qaýipsizdik máselesine arnalǵan jahandyq sammıtke arnaıy shaqyrýy boıynsha osy eldiń astanasy Vashıngtonǵa keldi. Jeksenbi kúni Elbasy Barak Obamamen kezdesip, eki el arasyndaǵy qarym-qatynastardyń keleli máselelerin talqylady. Al búgin Barak Obamanyń erekshe kúsh-jiger tanytýy boıynsha qyryqtan astam memleketter basshylarynyń qatysýymen álem tarıhynda alǵash ret aýqymdy túrde ótkeli otyrǵan ıadrolyq qarýlardy jáne onyń synaqtaryn shekteý jónindegi uly dúbirli jıyn bastalmaq. Jalpy, ıadrolyq qarýlardy joıý máselesi – álemdegi eń kúrdeli de kúrmeýli máselelerdiń biri. Muny óz bolashaǵy úshin alańdaǵan adamzattyń asyl armandarynyń biri deýge bolady. Jeti basty aıdahardaı barǵan saıyn beleń ala túsken osy qaterli qubylys jer-jahannyń ámirshisi bıigine kóterilgen adam aqyl-oıynyń ǵajaıyptyǵynyń ǵana kórinisi emes, sonymen qatar, onyń ózi týdyrǵan tajaldyń aldynda barǵan saıyn dármensiz bola túskendigin bildiretindeı. Bizdiń qazaq halqy mundaı jaǵdaıdy “ózi surap alǵan aýrýdyń emi joq” dep astarlaǵan. Barak Obamanyń qurmeti men baǵasy Iаdrolyq qaýipsizdik máselesine arnalǵan bul jıynnyń máni zor. Barak Obama oǵan álem elderiniń arasynan ıadrolyq qaýipsizdik má­selesinde áseri bar dep tanylatyn elderdiń basshylaryn shaqyryp otyr. Bizdiń estýimizshe, oǵan 44 eldiń memleket basshylary qatys­paq. Barak Obamanyń osynshama eldiń saıası lıderleriniń bárimen birdeı jeke kezdesýler ótkize ber­meıtindigi belgili. Máseleniń saıası astary óz aldyna, buǵan tipti ýaqyt­tyń jetpeıtindigi de anyq. Qalaı bolǵanda da, Barak Obama úlken jıynnyń aldynda bir kún buryn jáne eń bir jaqsy ýaqytta Qazaqstan Respýblıka­synyń Pre­zı­denti Nursultan Nazarbaevty jeke qabyldaýǵa ýaqyt belgilepti. Kezdesý 11 sáýir kúni AQSh ýaqyty boıynsha kúndizgi saǵat 15.00-de bastalyp, 45 mınótke so­zyldy. Muny alyp el basshysy­nyń Qazaqstan Prezıdentine kór­setken úlken qurmeti dep aıtsaq, bul da jetkiliksiz bolyp shyqqan bolar edi. Munda qurmet te, salmaq ta, eńbek te, saıasat pen nátıje de, Elbasynyń óz elinde jáne halyq­aralyq deńgeı­de atqaryp otyrǵan róli men táýelsiz Qazaqstannyń búgingi álemdik qoǵamdastyqta alyp otyrǵan orny da, eldiń bola­shaqqa qosa alar úlesi de – qys­qa­sy, bári bar. Eki el arasyndaǵy qarym-qaty­nas 1991 jyldyń 25 jeltoq­sa­nyn­da Amerıka Qurama Shtattarynyń Qazaqstannyń memlekettik táýel­siz­digin taný oqıǵasynan bastaý aldy. Sodan bergi aralyqta ynty­maqtastyq aıasy ýaqyt ótken saıyn keńı jáne jan-jaqty damı oty­ryp, strategııalyq áriptestik sı­pa­tyna d­eıin kóterildi. Memleketter arasynda sharttyq-quqyqtyq qaty­nastardyń berik negizi qalyp­tasqan. Osy rette Elbasynyń Qurama Shtattarǵa ár saparynyń jaqsy ná­tıjelerge qol jetkizgendigin aıt­saq, 2006 jyldyń 26-29 qyr­kúıegi aralyǵynda Vashıngtonǵa jasaǵan sapary barynsha jemisti bolǵandyǵyn atap kórsetken jón. Osy sapar barysynda taraptar eki eldiń jan-jaqty yntymaqtastyq aıasyn odan ári keńite túsýge yqy­lasty ekendikterin taǵy bir dálel­dedi. Eki memleket basshylary ener­getıka, áskerı yntymaqtas­tyq, saýda, ınvestısııa jáne qo­ǵam­dy demokratııalandyrý salala­ry boıynsha strategııalyq ynty­maq­tastyqty nyǵaıtýǵa baǵyttal­ǵan Birlesken málimdeme qabyl­da­dy. Málimdemede aıtylǵan oı-nıet júzege asý ústinde. Qazaqstannyń álemdegi tór­tin­shi ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartyp, Semeı atom polıgonyn ja­býyn joǵary baǵalaǵan AQSh jap­paı qyryp-joıý qarýyn tarat­paý jónindegi sharalar aıasynda KSRO-dan qalǵan burynǵy áskerı áleýetti elimizdiń ǵylymı, aýyl sharýashy­lyǵy jáne densaýlyq saqtaý sala­larynda qoldanýyna, ıaǵnı beıbit maqsatta paıdalanýyna járdem­desýin jalǵastyratyndyǵyn bildirdi. Elbasy 2008 jylǵy 18 qara­shada AQSh-tyń jańa saılanǵan Prezıdenti Barak Obamany tele­fon arqyly quttyqtap, sóılesken kezinde memleketterdiń basshylary eki jaqty strategııalyq yntymaq­tastyqtyń jaı-kúıi men bolashaq kókjıekterin talqylaǵan edi. 2009 jyldyń 7 sáýirinde Qazaq­stan Parlamenti Senatynyń Tór­aǵasy Qasym-Jomart Toqaev Ys­tam­bul qalasynda ótken О́rkenıet­ter alıansy­nyń II forýmy sheń­berinde AQSh Prezıdenti Barak Obamamen júzdesip, AQSh basshy­syn Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev­tyń Qazaqstan aýmaǵynda beıbit maq­satta paı­da­laný úshin Halyq­aralyq atom ener­gııasy jónindegi agenttiginiń baqylaýyn­da­ǵy ıadrolyq otyn bankin ornalas­ty­rýǵa daıyndyǵy jónindegi má­lim­demesi týraly habardar etti. So­ny­men qatar, Barak Obamaǵa Elba­sy­nyń elimizge resmı saparmen kelý týraly shaqyrýyn tapsyrdy. “AQSh-tyń Qazaqstanmen qarym-qatynastary strategııalyq sıpat­ta” ekendigin taǵy bir qýattaǵan Barak Obama óziniń Ortalyq Azııa aımaǵy­na saparmen shyǵýdy jos­par­lap otyrǵandyǵyn, sol sa­par­da al­dymen “AQSh-tyń dosy men senimdi áriptesi” sanalatyn Qa­zaqstanǵa keletindigin jetkizgen bolatyn. Munan keıin 2009 jyldyń 3-5 mamyry aralyǵynda elimizdiń sol kezdegi Syrtqy ister mınıstri Marat Tájınniń AQSh-qa sapary bolyp, onyń sheńberinde M.Tájın AQSh Memlekettik hatshysy H.Klın­­tonmen, basqa da resmı tul­ǵalarmen kezdesýler ótkizdi. Ta­rap­tar Qazaqstan men AQSh arasyn­daǵy eki jaqty jáne aımaqtyq má­seleler jónindegi yntymaqtasty­ǵynyń kókjıekteri, sonyń ishinde jappaı qyryp-joıý qarýyn tarat­paý, Aýǵanstandaǵy ahýal, ekono­mıka jáne energetıka salalaryn­daǵy yntymaqtastyq máselelerin talqylady. Sonymen qatar, sapar barysynda M.Tájın AQSh-tyń bedeldi ǵylymı-zertteý ortalyǵy sanalatyn “Syrtqy saıasat jónin­degi keńesinde” baıandama jasady. 2009 jyldyń 9-10 maýsym ara­lyǵynda Astana qalasyna AQSh Memlekettik hatshysynyń saıası máseleler jónindegi orynbasary Ý.Berns bastaǵan amerıkalyq de­le­gasııa keldi. Ý.Berns Elbasy N.Na­zarbaevpen, Premer-Mınıstr K.Másimovpen jáne Syrtqy ister mınıstri M.Tájınmen kezdesýler ótkizdi. Amerıka taraby AQSh Prezıdenti B.Obamanyń Máskeýge (6-8 shilde 2009 j.) saparynyń, sonyń ishinde Reseı Prezıdenti Dmıtrıı Medvedevpen kezdesýiniń qorytyndylary týraly habardar etip, Qazaqstan-Amerıka qatynas­tarynyń kókjıekteri, aımaqtyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, ıadro­lyq qarýdy taratpaý, 2010 jyly Qa­zaqstannyń EQYU-daǵy tóraǵa­ly­ǵy jáne basqa da máselelerdi talqylady. Endi ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyq máseleleri týraly áńgime qozǵaıtyn bolsaq, Amerıka Qurama Shtattary Qazaqstannyń iri saýda áriptesteriniń biri. 2009 jyly Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy taýar aınalymy 2 mıllıard AQSh dollaryn qurady (eksport – 612,6 mıllıon, ımport – 1,4 mıllıard dol­lar), bul Qazaqstannyń jalpy taýar aınalymynyń 3,3 paıyzyna teń. Saýda aınalymynyń 2008 jyl­men salystyrǵanda 500 mıl­lıon AQSh dollaryna tómendeýi dúnıejúzilik ekonomıkalyq daǵda­rys saldary ekeni túsinikti. AQSh-pen saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqta Qazaqstan úshin ınvestısııa tartýdyń mańyzy zor. Bul faktor eldiń turaqty jáne qarqyndy damýyna sebepshi jáne qazaqstandyq kóp qyrly saıasatty tıimdilikpen paıdalanýda jemisti qyzmet etedi. Máselen, 1993 jyl­dyń maýsymynan beri AQSh-tyń Qa­zaqstanǵa salǵan tikeleı ınves­tısııalarynyń jalpy kólemi 30 mıllıard dollarǵa jetken eken.  О́tken jyldyń 9 aıynda ǵana osy elden 1,5 mıl­lıard dollardyń tikeleı ınves­tısııasy kelgen. Bul 2008 jyldyń osy merzimindegiden 6,3 paıyzǵa artyq. Qazaqstanda AQSh kapıtaly­nyń qatysýymen 350-den astam ká­siporyndar jumys isteıdi. Atalǵan kásiporyn negizinen shıki munaı men ilespe gaz óndirý, qurylys, farmasevtıkalyq taýarlar satý, qonaq úılerge qyzmet usyný, kólik-ekspedısııalyq qyzmet kórsetý, geologııalyq barlaý men izdeý (ǵylymı zertteýlersiz) jumystaryn jáne basqa da salalardy qamtıdy. “ShevronTeksako”, “Ekson­Mo­bıl”, “KonokoFıllıps”, “Orıks/KerrMakGı” sııaqty amerıkalyq kompanııalar elimiz ekonomıkasy­nyń damýyna úlken úles qosyp, aldyńǵy oryndardy ıelenýde. Ame­rıkalyqtardyń qatysýymen qurylǵan “Teńizshevroıl”, “Adjıp KKO”, “Kaspıı turba qubyry kon­sorsıýmy”, “Qarashyǵanaq ınte­gra­sııalyq uıymy” sııaqty kom­pa­nııalar men birlesken kásiporyn­dar elimizdegi iri jobalardy júzege asyrýǵa belsene úles qosyp keledi. Sonymen qatar, energetıka salasyndaǵy Qazaqstan men AQSh áriptestigi jónindegi arnaýly ko­mıs­sııa jeti-segiz jyldan beri ju­mys istep kele jatyr. Osy ýaqytqa deıin bul komıssııa alty otyrys ótkizip, olarda munaı-gaz, elektr energetıkasy, atom ener­getıkasy, ıadrolyq tehnologııalardy taratpaý, qorshaǵan ortany qorǵaý sekildi mańyzdy máselelerdegi áriptestik qatynastardy odan ári damytýdyń joldary qaraldy. Eki el arasyndaǵy áriptestiktiń taǵy bir qyry retinde memlekettik-jeke menshik áriptestik salasynda Qazaqstan men AQSh-tyń birlesken baǵdarlamasynyń júzege asyryla bastaǵandyǵyn atap ótýge bolady. Baǵdarlamanyń maqsaty osy máseledegi áriptestikti tereńdetýdiń senimdi de tıimdi negizderin ázirlep, qalyptastyrý bolyp tabylady. Al eki el arasyndaǵy qorǵanys pen qaýipsizdik salalaryndaǵy yn­ty­maqtastyq Qazaqstanda áskerı reformalardy qoldaýda birqatar is-sharalardy júzege asyrýdy qam­tıdy. IMET jáne FMF baǵdarla­malary sheńberinde qazaqstandyq ofıserler men serjanttar Qazaq­standa jáne AQSh-ta daıyndyqtan ótedi. Sondaı-aq elimiz áskerı kúsh­­teri jeke bólimderiniń amerı­kalyq tehnıkamen jáne saıman­dar­men jab­dyqtalýy júzege asy­rylady. She­karany saqtaý jáne ekstre­mızm­ge qarsy kúres baǵdar­lamala­ry boıynsha jumys jalǵas­tyrylýda. 2008 jyldyń 1 aqpanynda AQSh Qorǵanys mınıstriniń kó­mekshisi M.Shıverstiń elimizge jasaǵan sapary aıasynda Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy kezekti besjyldyq áskerı yntymaqtastyq jos­paryna qol qoıylǵandyǵy bel­gili. Bul jospar 2012 jylǵa deı­ingi kezeńdik sharalardy qamtıdy. Mine, resmı derek kózderinen alynǵan qazirgi Qazaqstan-Ame­rıka qarym-qatynastarynyń bir parasy osyndaı. Resmı derekter­diń qashan da bolsyn tilge sarań, sezimge shorqaq keletini belgili ǵoı. Eger osy derekterdi jýrnalıstik tilmen sóıletsek, kóp nárseni aıtýǵa bo­lar edi. Máselen, KSRO-nyń qu­laı­tyndyǵyn kúni buryn bol­jaýy­men suńǵyla saıasatker degen aty shyqqan, Reıgannyń tu­synda AQSh Prezıdentiniń qaýip­sizdik máseleleri jónindegi keńes­shisi bolyp qyzmet atqarǵan Z.Bje­­zınskııdiń Keńes Odaǵy ydyrap tynǵan soń Amerıkanyń birden-bir álemdik derjava retindegi gegemondyǵyn arttyrý isinde osy eldiń keıingi prezıdentteri men syrtqy saıasatyn júzege asyrýshy tulǵalaryna aqyl qosý maqsatynda “Uly shahmat taqtasy” dep atala­tyn kitap jazyp, onda ár eldiń jáne óńirlerdiń bolashaǵyn baǵam­daǵany belgili. Mine, osy kita­bynda Bjezınskıı endigi kezekte Ortalyq Azııanyń AQSh syrtqy saıasatyn júrgizýde eleýli mańyzy bar óńirge aınalatyndyǵyn aıta kelip, osy óńirden strategııalyq áriptes qarastyrǵan tusta birinshi ke­zekte О́zbekstandy ataǵan bola­tyn. О́zbekstannyń osyǵan deıingi tarıhı orny, halqynyń kóptigi men birtektiligi, adam jáne tabıǵı resýrstary kánigi saıasatshynyń nazaryna iligedi. “Alaıda, deıdi Bjezınskıı, bolashaqta ekono­mıkalyq damý jaǵynan Qazaqstan alǵa shyǵyp ketýi múmkin, ondaı jaǵdaıda bizge strategııalyq árip­testi tańdaý máselesinde Qazaq­stanǵa qaraı kóbirek kóńil bólýge týra keledi”. Bjezınskııdiń birinshi bol­jamy kele qoımaǵanymen, shúkir­shilik, Qazaqstan týraly aıtqany shyndyqqa aınaldy. Qazaqstan­nyń sońǵy jyldarǵy ekonomı­kalyq damýy álem nazaryna ilikti. AQSh Qazaqstandy TMD elderi arasynda naryq jolyna túse alǵan birinshi el retinde moıyndady. Onyń ústine Elbasynyń kóregen basshylyǵynyń arqasynda elimiz halyqaralyq qarym-qatynas máse­le­sinde de kóp alǵa ketti. Kóp qyr­ly saıasat óz jemisin berdi. Qazaq­stan búginde musylman áleminiń jáne TMD elderiniń tarıhynda birinshi bolyp EQYU-ǵa tóraǵalyq etýde. Álem elderiniń arasynda onyń salmaǵy jyldan jylǵa arta túsýde. Shamasy, Qurama Shtattar­dyń qazirgi basshysy Barak Obamanyń ýaqytynyń sonshama tyǵyzdyǵyna qaramastan, bizdiń Memleket basshysymen kezdesýge 45 mınót ýaqyt bólýiniń bir syry osy ma deımiz. Mundaı qurmet kóp eldiń memleket basshylaryna kórsetile qoıǵan joq. AQSh Prezıdentiniń “Bler haýs” resmı rezıdensııasynda ót­ken kezdesý barysynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıttiń shaqyrylýy, Reseımen arada strategııalyq qarý-jaraq jónindegi jańa shartqa qol qoıylýy, AQSh-tyń jańa ıadro­lyq strategııasynyń qabyldanýy Barak Obamanyń halyqaralyq qaýipsizdik salasyndaǵy belsendi­ligi men jetistiginiń aıqyn kórinisi bolyp tabylatyndyǵyn atap kór­setti. Munyń ózi ıadrolyq qarýsyz álem qurý jolyndaǵy asa úlken qadam bolyp tabylady. Elimizdiń Prezıdenti Qazaq­stan-Amerıka qarym-qaty­nas­tary­nyń deńgeıine qanaǵat­tana­tyndyǵyn bildirdi. “AQSh Qazaqstannyń jetekshi ekonomıkalyq jáne ınvestı­sııa­lyq áriptesi bolyp tabylady. Eli­mizdiń energetıkalyq sektorynda AQSh-tyń eń iri kompanııalary ju­mys isteıdi. Qazirgi kúnge deıin Qazaqstanǵa tartylǵan 80 mıl­lıard dollardan astam sheteldik ti­keleı ınvestısııalardyń 30 mıl­lıard dollary amerıkalyq kom­panııalarǵa tıesili”, dedi Elbasy. Memleket basshylary Qazaq­stan men AQSh-tyń kópjosparly qımyl-áreketin keńeıtý máselesin talqylaı kele, osy máselemen turaqty aınalysatyn jumys ko­mıssııasyn qurý týraly kelisimge keldi. Bul komıssııaǵa eki el syrtqy saıasat vedomstvolary bas­shylarynyń orynbasarlary jetek­shilik etetin bolady. Kezdesý barysynda Aýǵan­standaǵy jaǵdaı, Ortalyq Azııa men Eýrazııalyq keńistiktegi oqı­ǵalar barysy týraly naqty áń­gi­meler boldy. Bul áńgime Qazaq­stannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy tóńireginde de órbidi. AQSh Prezıdenti Qazaqstan­nyń óńirlik turaqtylyq pen qaýip­sizdikti qamtamasyz etý jó­nin­degi kúsh-jigeri men júrgizip jat­qan jumystaryna qoldaý bildirdi. Elbasy Barak Obamany Asta­nada ústimizdegi jyldyń qarasha aıynda ótedi dep josparlanyp otyrǵan EQYU sammıtine qaty­sýǵa shaqyrdy. Qazaqstan men AQSh prezıdent­teri eki jaqty qarym-qatynastyń bas­qa da ózekti máselelerin tal­qylady. Eýropa tórinde Qazaqstan Memleket basshy­sy­nyń Amerıka saparynyń al­dynda ǵana búgingi tańda Eýro­panyń beıresmı astanasy retinde tanyla bastaǵan Brıýsselge (sebebi, munda Eýroparlament, Eýrokomıssııa, Eýropa Keńesinen bastap, kári qurlyqtyń birqatar ortalyq qu­ry­lymdary orna­lasqan) at shal­dyryp, Belgııa jerinde de ma­ńyz­dy kezdesýler jasaǵandyǵy belgili. Osyndaı alǵashqy kezdesý Eýropalyq ınvestısııalyq banktiń prezıdenti jáne Eýropalyq ınves­tısııalyq qor dırektorlar keńe­siniń tóraǵasy Fılıpp Maıshtadt­pen bolyp ótti. Eýropalyq ınvestısııalyq bank Eýropa Odaǵy aıasynda osy odaqtyń teńgerilimdi damýyn yn­ta­landyrý, ınvestısııalyq joba­lardy qarjy­lan­dyrý maqsatynda qurylǵan derbes bank bolyp ta­bylady. Ol Eýropalyq qaýymdas­tyqty qurý jónindegi Rım kelisim-shartyn jú­zege asyrýdyń mańyzdy tetikteriniń biri retinde jáne ke­lisim-shartynyń 129-shy tarmaǵy­na sáıkes 1958 jyly qurylǵan. Bas­tapqy quryl­taıshylary – Ger­manııa, Fransııa, Italııa, Bel­gııa, Gollandııa, Lıýksembýrg elderi. Keıinnen olarǵa Danııa, Irlandııa, Grekııa, Ispanııa, Portýgalııa kelip qosyldy. Qazir bank odaq tarapynan qarjylan­dyrylmaıtyn táýelsiz qarjy ınstıtýty bolyp tabylady. Sóıtip, bank Eýropalyq Odaq­tyń qurylýyna jáne damýyna qyzmet ete otyryp, sońǵy kezderi óz áreket aıasyn barǵan saıyn ke­ńeıtip keledi. Muny qarjylan­dyrý tásiliniń ártaraptandyryla túsýinen, bank nesıeler beretin elder sanynyń artýynan jáne beriletin nesıeler kóleminiń ulǵaıýynan baıqaýǵa bolady. Kezdesý bary­syn­da Qazaqstan basshysy Eýropalyq ınvestısııa­lyq banktiń Qazaqstan­men ynty­maqtastyqty damytýǵa daıyn eken­digin joǵary baǵalady. EIB-nyń Qazaqstan ekonomı­ka­sy­na ınvestısııa salý másele­lerinde negizgi seriktes retinde qarasty­rylatyny atap ótildi. – Qazaqstan Respýblıkasy men Eýropalyq ınvestısııalyq bank arasynda qol qoıylatyn Negizdemelik kelisim bolashaqtaǵy ózara tıimdi yntymaqtastyqqa ne­giz qalaýy tıis. Bul Qazaqstan úshin eń birinshi kezekte ınfra­qurylymdyq jobalarǵa uzaq merzimdi jáne salystyrmaly túrde onsha qymbat emes kredıttik resýrstar tartýǵa múmkindik beredi, – dep atap kórsetti Elbasy. Nursultan Nazarbaev Qazaq­stan men EIB arasyndaǵy ynty­maq­tastyqtyń “Jol kartasyn” jasaý týraly usynys aıtty. Onda orta jáne uzaq merzimdi keleshekke josparlanǵan naqty perspek­tıvalyq jobalardy kórsetken mańyzdy. Kezdesýde aıtylǵandaı, Keden odaǵynyń qurylýy qazaq­standyq naryqty eýropalyq ınvestısııalar úshin tek munaı-gaz jáne energetıka salalarynda ǵana emes, sonymen birge tranzıttik-kóliktik ınfraqurylym, aýyl sha­rýashylyǵy jáne ındýstrııalyq-ınnovasııalyq salalar boıynsha tartymdy ınvestısııalyq alańǵa aınaldyrmaq. Qazaqstan, sonymen qatar, EIB-ny jańartylatyn energııa kóz­derin damytý, óndiriste ekolo­gııalyq turǵydan taza serpindi jáne energııa saqtaýshylyq tehno­logııalardy paıdalaný arqyly sý resýrstaryn basqarý jobalaryna tartýǵa múddeli. Memleket basshysy F.Maı­shtadt­­ty aǵymdaǵy jyldyń maý­sym aıynda Almatyda ótetin Shet­el ınvestorlary keńesiniń ke­zek­ti otyrysyna qatysýǵa shaqyrdy. Kelissóz sońynda Qazaqstan Respýblıkasy men Eýropalyq ınvestısııalyq banktiń arasynda osy banktiń Qazaqstandaǵy qyzme­tin retteý máseleleri jónindegi kelisimge qol qoıyldy. Kelisimge Qazaqstan jaǵynan Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Memlekettik hat­shysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev, Eýropalyq ınvestısııalyq bank jaǵynan bank basshysy Fılıpp Maıshtadt qoldaryn qoıdy. “­Eýropalyq Odaqtyń basshy­lyq organdary bizdiń banktiń Qa­zaqstandaǵy jobalardy qarjylan­dyrýyna ruqsatyn bergen edi. О́ıtkeni qazirgi ýaqytta Eýropalyq Odaq pen Qazaqstan arasyndaǵy yntymaqtastyq áleýetiniń úlken ekendigi baıqalady jáne ol jan-jaqty damý ústinde. Eýropalyq odaq Qazaqstandy Ortalyq Azııadaǵy senimdi strategııalyq áriptesi dep esepteıdi. Al bizdiń bankke keletin bolsaq, biz qazir álemde jaqsy damý qarqynyn kór­setken eldermen tıimdi áriptestik ornatý saıasatyn ustap otyrmyz. Qazaqstan álemdik daǵdarystan jaqsy jaǵdaıda shyǵyp keledi. Tólem qabileti myǵym ári shet elderden ınvestısııalar tartýǵa mán berip, osy baǵytta bızneske qolaıly jaǵdaı týǵyzyp otyrǵan mundaı elmen jumys isteý bank úshin de tıimdi bolýǵa tıis. Qysqa­syn aıtqanda, Qazaqstan men bank arasynda múdde sáıkes­tigi bar. Búgingi qol qoıylǵan qu­jat bizge qazaqstandyq naqty jo­balardy qarjylandyrýǵa múmkin­dikter beredi”, dedi Fılıpp Maı­sh­tadt Elbasymen kezdesýinen keıin bizge bergen shaǵyn suhba­tynda. Munan keıin Qazaqstan basshy­sy Eýropalyq Keńestiń birinshi prezıdenti Herman Van Rompeı­men kezdesti. Eýropa Keńesi Eýropa Odaǵynyń eń joǵarǵy saıa­sı organy bolyp tabylady. Eýro­palyq Odaqqa birikken elderdiń memleket pen úkimet basshylary osy keńeste bas qosady jáne keńestiń múshesi bolyp tabylady. Iаǵnı, Eýropalyq Odaqqa qatysty jáne búkil álemdik úderisterge yqpal ete alatyn eń mańyzdy sheshimder osy jerde qabyldanady. Keńestiń qazirgi basshysy Her­man Van Rompeı — Belgııa Ko­rol­­diginiń Memlekettik mı­nıstri, Parlamenttegi Aımaqtyq ókilder palatasynyń tóraǵasy, Premer-mınıstri sekildi qyzmetter atqar­ǵan bedeldi adam. Ústimizdegi jyl­dyń birinshi qańtarynan bastap Eýropa Keńesiniń prezıdenti. Bul kezdesý Elbasynyń Eýropa jerine kelýiniń qurmetine Eýro­palyq Keńes tarapynan usynyl­ǵan tústik qonaqasy túrinde ótti. Kári qurlyqtaǵylardyń jáne bir­tutas Eýropanyń eń joǵarǵy saıası organy – Eýropa Keńesiniń kez kelgen memleket basshysyna mun­daı qurmet kórsete bermeıtindigi belgili. Osyǵan qarap-aq bizdiń Elbasynyń halyqaralyq deńgeıde bedeli joǵary, álem tanyǵan qaı­ratker ekendigin baıqaýǵa bolady. Tústik qonaqasyǵa Elbasymen birge Memlekettik hatshy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev, Qazaqstannyń Belgııa Koroldigindegi elshisi Erik О́tem­baev jáne Elbasynyń kómekshisi Qaırat Sarybaı qatysty. Memleket basshysy H.V.Rom­peıdi Lıssabon shartyna sáıkes qurylǵan Eýropa Keńesiniń prezıdenti qyzmetine saılanýymen quttyqtady. Nursultan Nazarbaev óz sózinde Eýropa Odaǵynyń je­tek­shi memleketteriniń Qazaqstan­nyń ekonomıkalyq turǵydan jań­ǵyrý úderisine belsene qatysqan­dyǵyn atap ótip, Van Rompeıdi eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý jetistikterimen tanystyrdy. – Eýropa Odaǵy Qazaqstannyń álemdegi basty saýda seriktesi bo­lyp sanalady. Bizdiń taýar aına­ly­mymyz 2009 jyly 28,8 mıl­lıard dollardy qurady. Eýro­odaqtyń úlesi bizdiń eldiń jalpy taýar aınalymynda 40 paıyzdy quraıdy, – dep atap ótti Mem­leket basshysy. Eýroodaq – Qazaqstannyń jetekshi ınvestısııalyq seriktesi. Shamamen 56 mıllıard dollardaı qarajat (sheteldik kapıtaldyń jal­py mólsheriniń úshten birinen astamy) Qazaqstan ekonomıka­syn­da EO memleketteriniń ınves­tı­sııasyna tıesili. О́z kezeginde Qa­zaq­stan EO elderiniń ekonomıka­syna 10 mıllıard dollardan astam ınvestısııa saldy. Qazaqstan – eýropalyq elder­men tehnologııalyq jáne ınnova­sııalyq yntymaqtastyqty damytý­dyń ınstıtýttyq negizi bolyp otyrǵan “Eýropaǵa jol” baǵdar­lama­syn qabyldaǵan óńirdegi bir­den-bir el. Nursultan Nazarbaev EO úshin elimizdiń Ortalyq Azııaǵa ashylǵan “qaqpa” bolýǵa daıyn ekenin atap ótti. El óńirlik tehnologııalyq hab qurýǵa jáne ónimderin Reseı, Qy­taı, Ortalyq Azııa naryqtaryna eksporttaýǵa baǵdarlanǵan óndiris­terdi damytýǵa qajetti barlyq shart­tarǵa, tabıǵı jáne jer re­sýrstaryna ıe. Qazaqstan men Eýropa Odaǵy­nyń arasynda energetıkalyq sala­daǵy yntymaqtastyqty tereńdetý­diń máni zor. – Bizdiń elimiz OPEK-ke múshe elderden Eýropaǵa energııa ta­symaldaýshylardy jetkizetin úshin­shi iri el sanalady. EO-nyń bir­qatarynda qazaqstandyq munaı­dyń úlesi edáýir mol. Máselen, Rýmy­nııada ol – 30 paıyzdy, Avs­trııada 25 paıyzdy qurasa, Shveı­sarııada biz 2-shi oryn alamyz. Tutastaı alǵanda, Qazaqstan EO-ǵa shyǵary­latyn energııa tasymal­daý­shylar ım­portynyń jalpy mólsheriniń 20 paıyzyna deıin qamtamasyz etedi, – dedi Nursul­tan Nazar­baev. Qazaqstan Prezıdenti Heman Van Rompeıge bıylǵy jyldyń qazan aıynda Eýropa Odaǵynyń shtab-páterine resmı saparmen kelip qaıtýǵa shaqyrǵany úshin alǵysyn aıtty. Ol Brıýsselge jasalatyn sapardyń Qazaqstan men EO arasyndaǵy qarym-qatynastarda jańa bet asharyna senimin bildirdi. О́z kezeginde Memleket basshysy Eýropa Keńesiniń Prezıdentin oǵan qolaıly ýaqytta Qazaqstan Res­pýblıkasyna resmı saparmen kelip qaıtýǵa shaqyrdy. Usynys rı­zashylyqpen qabyldandy. Sodan keıin Elbasynyń ushaǵy álemdik muhıttyń arǵy jaǵynda jatqan alyp el – Amerıka Qurama Shtattaryn betke alǵan bolatyn. Bir kúnniń kezdesýleri Elbasy Nursultan Nazarbaev AQSh Prezıdentimen kezdesýden keıin Vashıngtonǵa ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıtke qatysýǵa kelgen birqatar elderdiń basshylarymen kezdesti. Úndistan Premer-mınıstri Manmohan Sınghpen kezdesý barysynda Qazaqstan-Úndistan qatynastarynyń qazirgi jaǵdaıy men damý perspektıvalary, ótkeli otyrǵan jahandyq sammıttiń kún tártibine engizilgen máseleler jaıy jáne AО́SShK men basqa da óńirlik uıymdar aıasynda eki eldiń ózara yqpaldasý máseleleri talqylandy. Úndistan Úkimetiniń basshysy Qazaqstanmen aýyl sharýashylyǵy, energetıka salalaryndaǵy árip­tes­tikke qanaǵattanatyndyǵyn aıtty. Qazaqstannyń EQYU-ǵa jetek­shi­lik ete otyryp, álemdik saıasatta úlken ról oınaıtyndyǵyn erekshe atap kórsetti. Birikken Arab Ámirlikteri Qarýly kúshteriniń Joǵarǵy bas qolbasshysy, Abý-Dabı murager hanzadasy Mu­hammed ben Zaıed ál Nahaııanmen kez­desýde Qazaqstan men BAÁ qa­rym-qatynastaryn damytý jaıy sóz boldy. Elbasy Amerıkanyń asa iri kom­panııalarynyń basshylary “KonokoFılıps” kompanııasy dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Dj. Malvamen jáne “Hellı­ber­ton” kompanııasynyń prezıdenti D.Lezarmen kezdesýler ótkizdi. Bul kezdesýlerde amerıkalyq bız­nes­tiń qazaqstandyq kásipkerlik qu­rylymdarmen ınvestısııa jónin­degi áriptestigin keńeıtý másele­leri talqylandy. Sondaı-aq osy kúni Elba­sy­nyń AQSh-qa jasaǵan sapary aıa­synda Qazaqstan Úkimeti men Ame­rıka Qurama Shtattary Úkimeti arasyndaǵy ǵylymı-tehnıkalyq yn­tymaqtastyq jónindegi kelisim­ge qol qoıyldy. Oǵan Qazaqstan ja­ǵynan Syrtqy ister mınıstri­niń orynbasary Qaırat Omarov, AQSh jaǵynan Memlekettik hat­shy­nyń Ońtústik jáne Ortalyq Azııa jónindegi kómekshisi Robert Bleık qoldaryn qoıdy. – Eki el arasynda osy maq­sat­taǵy kelissózder 2003 jyldan beri júrgizilip keledi. Aqyry, mine, alǵashqy nátıjege de qol jetti. Bul kelisim bizge bilim, densaýlyq saqtaý, bıotehnologııa, energetıka, seısmıkalyq zert­teýler, sý re­sýrstaryn basqarý, aqparattyq teh­nologııalar, ınjınırıng jáne qorshaǵan ortany qorǵaý sala­la­rynda birlesip sharalar ótkizý múm­kindigin beredi, ǵylym sala­syn­daǵy ǵylymı-tehnıkalyq árip­testikti nyǵaıtady. Osy arqy­ly atalǵan máselelerdegi AQSh jetistikterin elimizge tartýdyń jaǵymdy jaǵdaıyna ıe bolamyz, – dedi Qaırat Omarov bizge bergen shaǵyn suhbatynda. Munan keıin “Qazaqstan temir joly” UK” AQ prezıdenti Asqar Mamın men “Djeneral Elektrık Transporteıshn” kompanııasynyń prezıdenti L.Sımonellı TMD boı­ynsha manevrlik teplovoz baǵ­darlamasy jónindegi ózara túsi­nis­tik týraly memorandýmǵa qol qoı­dy. Bul qujat eki kom­panııanyń Astana qalasynda bir­lesip júzege asyrǵan lokomotıv qurastyrý jó­nindegi jobasyn odan ári tereńdete túsetin bolady. Endi Astanada “Dje­neral Elektrık” markasyn­da­ǵy manevr­lik teplovozdar ón­di­ri­sin jolǵa qoıý josparlanyp otyr. Mundaı teplovozdar tek Qa­zaqstan úshin ǵana emes, búkil TMD boıynsha da qajet bolyp otyr. Sóıtip bul qujat Qazaq­stan­nyń “Djeneral Elektrıktiń” búkil álemge belgili brendin shy­ǵaryp qana qoımaı, ony óńir boı­ynsha eksprottaýshy retindegi ró­lin kúsheıtýge qyzmet etetin bolady. Osyǵan qosymsha Qazaqstan­nyń ulttyq áýe tasymaldaýshysy “Eır Astana” kompanııasy men AQSh-tyń Florıda shtatyndaǵy ushqyshtar daıyndaý kolledjiniń arasynda jasalǵan kelisimge sáı­kes Qazaqstannyń 18 ben 29 jas aralyǵyndaǵy jastaryn kásipqoı ushqyshtyqqa ázirleý jónindegi jańa baǵdarlamanyń iske qosyl­ǵan­dyǵynyń kýási boldyq. Qa­zir­diń ózinde Florıdadaǵy atalǵan kolledjde qanatqaqty joba re­tin­de 22 qazaqstandyq kýrsant oqy­tylý ústinde eken. Olar kúni erteń elimizdiń joǵary synypty ush­qyshtary qataryn tolyqtyratyn bolady. Búgin eki jaqty kezdesýler odan ári jalǵasady. Suńǵat ÁLIPBAI – Vashıngtonnan. Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.