Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
О́tkende Almaty oblysynyń Alakól aýdanyna qarasty Qabanbaı aýylynda 15-16 jastaǵy eki jasóspirim ıtti tirideı órtep, áleýmettik jeli qoldanýshylarynyń janyn túrshiktirse, Atyraý oblysynyń Erkinqala aýylyndaǵy jasy otyzdan asqan azamattyń ıtti esikke qysyp qoıyp, ústine bar salmaǵymen sekirgen beınetaspasy tarady. Bul ne, psıhologııalyq aýytqý ma, joq álde HHI ǵasyrdaǵy azǵyndyqtyń aınasy ma? Kórgen adamnyń kózi, estigen jannyń júregi shydamaıtyn baryp turǵan bassyzdyq, aıtýǵa uıat aıýandyq bul! Ata-babasy tabıǵatpen tel ósken ulttyń urpaǵy osyndaı bolmaýy kerek edi ǵoı?! Jaǵa ustatarlyq qanypezerlik qanymyzda qaıdan paıda boldy? Ony bilmeımiz. Bir biletinimiz, kele-kele mundaı ozbyrlar brakonerlik áreketke barýdan da tartynbaıdy.
Brakonerlik demekshi, búginde mal baýyzdar aldynda «sende jazyq joq, mende azyq joq», dep bet sıpaıtyn aýyl aqsaqaldary da azaıyp barady. Ondaı kónekózder túz taǵysyna qarý ala júgirmegen. Tóldetip otyrǵan tórt túligine jaýyzdyq jasaǵan da emes. «Kıesi atady, qarǵysy urpaǵyma jabysady» dep, ańshylyqtan basyn aýlaq salǵan qarııalardy da kórdik. О́kinishtisi sol, ondaı aqsaqaldardyń aıtqanyn tyńdap, tilin alyp jatqandar joqtyń qasy. Sonyń kesirinen jazyǵy joq janýardy azyǵy joqtyqtan emes, kerisinshe, kóılegi kók, qarny toqtyqtan aýlaıtyndar kóbeıdi. Ermek úshin elden jasyrynyp, tógýge turarlyq qan, atýǵa turarlyq ań izdep júrgender týraly málimetti kúnde estıtin boldyq. Ol – ol ma, oljasyna maqtanyp, jaırap jatqan janýarlardyń janynda sýretke túsetinderdi qaıtersiń...
Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi keltirgen málimetke sensek, bıylǵy alǵashqy jartyjyldyqtyń ózinde brakonerlerden aqbókenniń 1571 múıizi men 513 tutas eti tárkilenipti. 513 kıiktiń kóz jasyna qaldyq degen sóz! О́tken jyly osy merzimde elimizde 25 brakonerlik áreket tirkelip, akbókenniń 530 múıizi men 650 tutas eti tárkilengen bolatyn. Iаǵnı byltyrmen salystyrǵanda bıyl mundaı oqıǵalardyń sany aıtarlyqtaı óskeni baıqalady. Solaı bola tura, quryqtalǵandardyń sanyna qarap, memlekettik organdardyń qylmystyq toptardyń jolyn kesýdegi arta túsken jumys úılesimdiligi men ózara is-qımyl jedeldigin de alǵa tartýǵa bolady.
Jalpy, alǵashqy jartyjyldyqta memlekettik ınspektorlar tabıǵatty qorǵaý zańnamasyn buzýdyń 3748 oqıǵasyn anyqtady. Úsh myńnan astam adam ákimshilik jaýapkershilikke, 12 brakoner qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy. Jaza basyp, jazalanǵandarǵa salynǵan aıyppuldyń jalpy somasy 44 mln teńgege jetip, zalal kólemi 1,6 mlrd teńgeni qurap otyr. Byltyr osy kezeńde 4 197 oqıǵa tirkelip, ákimshilik jaýapkershilikke 3 335 adam, qylmystyq jaýapkershilikke 19 adam tartylǵan bolatyn. Al sol kezdegi salynǵan aıyppuldyń jalpy somasy 45,6 mln teńgeni qurap, zalal kólemi 870 616,2 myń teńgege jetken edi.
Tabıǵatqa keltirgen zııany bylaı tursyn, keı brakonerlerdiń qandyqol qaraqshyǵa aınalyp, adam qanyn arqalaǵany aıryqsha alańdatady. Eldi eseńgiretken ondaı qaıǵyly oqıǵalar ótken jyldyń ózinde eki márte tirkeldi. Byltyr jyl basynda Qaraǵandy oblysynyń Nura aýdanyndaǵy Teńiz kóliniń ońtústik-batysynda «Ohotzooprom» óndiristik birlestiginiń eki ınspektory kıik atqandardy quryqtaımyn dep júrip qaskóılerdiń qatty soqqysyna jyǵylǵan edi. Sol soqqylardyń saldarynan qoryqshy Erlan Nurǵalıev ómirden ozyp, onyń áriptesi Petr Nısyk aýyr jaraqattanǵan bolatyn.
Osy oqıǵadan keıin jarty jyl óter-ótpeste «Ohotzooprom»-nyń taǵy eki ınspektory brakonerlerden zábir kórdi. Olar Aqmola oblysyna qarasty Jarqaıyń aýdanynda kıik atyp júrgenderdiń izine túsken. Jaýapqa tartylǵysy kelmegender qoryqshylarǵa qarsy oq atyp, ınspektor Qanysh Nurtazınov qaza tapqan edi. Sol kúni qasyndaǵy áriptesi Samat Ospanov ta jaralandy.
Árıne, eki aıaqty aıýannan tórt aıaqty haıýandy qorǵaımyn dep júrip japa shekken erlerdi el esinen shyǵarmaıdy. Aqyndar jyr arnap, sýretshiler úı qabyrǵalaryna alyp mýral keskindedi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen qyzmettik boryshyn atqarý kezinde eren erlik pen qaıtpas qaısarlyqtyń úlgisin kórsetken E.Nurǵalıev (qaıtys bolǵannan keıin) pen P.Nısyk III dárejeli «Barys» ordenimen nagradtaldy. Memleket basshysy Qasym-Jomar Toqaev qyzmettik boryshyn atqarý ústinde kórsetken erligi men janqııarlyǵy úshin marqum Q.Nurtazınovty I dárejeli «Aıbyn» ordenimen marapattasa, S.Ospanovtyń óńirine II dárejeli «Aıbyn» ordeni taǵyldy.
Osymen toqtaýǵa bolatyn ba edi? Joq! Qaskóılerdi jazalaý óz aldyna, qoryqshylardyń óliminen sabaq alyp, zańnamaǵa túzetý engizer kez kelgeni aıqyn bilindi. Osylaısha bul qaıǵyly oqıǵalar elimizdegi brakonerlik máselesin sheshýge qomaqty qozǵaý saldy. «Qoryqshy-ınspektorlar Qanysh Nurtazınov pen Samat Ospanov memleketimizdiń tabıǵı baılyǵyn qorǵaý jolynda erjúrektilik kórsetti. Olardyń erligin maqtan tutamyz. Q.Nurtazınovtiń otbasyna kómek kórsetiledi. Onyń esimi máńgi jadymyzda saqtalady. Imandy bolsyn! Qoryqshy-ınspektorlardyń quqyqtaryn qorǵaý jáne brakonerlikke qarsy jazany kúsheıtý maqsatynda zańnamany qaıta qaraý qajet», dedi Q.Toqaev.
Osy bir opasyz áreketterdi Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev únemi ótkir synǵa alyp keledi. Tipti, el Prezıdentiniń brakonerlikke qarsy jazany kúsheıtý týraly pikiri ótken jyly jarııalaǵan «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» taqyrybyndaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda da kórinis tapty. «Sońǵy ýaqytta bolǵan qaıǵyly oqıǵalar uıymdasqan qylmystyń taǵy bir túri – brakonerlik problemasynyń betperdesin ashty. Búginde brakonerler saqadaı-saı jabdyqtalyp, qarýlanǵan jáne ózderiniń jazalana qoımaıtynyna senimdi. Bıyldyń ózinde janýarlar álemin qorǵap júrgen eki ınspektor brakonerlerdiń qolynan qaza tapty. Jaqynda Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Marqakól kólinde brakonerlerdiń qylmystyq toby ustaldy. Bul tek bir ǵana mysal, alaıda brakonerliktiń tamyry tereńge jaıylǵan, sonyń ishinde bul quqyq qorǵaý organdarynyń salǵyrttyǵynan bolyp otyr. Brakonerler ulttyq baılyǵymyz – tabıǵatymyzǵa aıaýsyzdyqpen orny tolmas zııan keltirýde», degen Q.Toqaev Úkimetke eki aı ishinde tıisti zańnamany qataıtý úshin shuǵyl sharalar qabyldaýdy tapsyrǵan bolatyn.
Ol jumystar da Úkimet nazarynan tys qalǵan joq. Zań kúsheıdi. Budan bylaı zańsyz ań aýlaǵan adam 3 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylatyn bolsa, bir emes, birneshe ret brakonerlik áreketke barǵa tulǵanyń bas bostandyǵynan aıyrylý merzimi 4 jylǵa deıin uzartyldy. Al janýarlar dúnıesin qorǵap júrgen memlekettik ınspektorlarǵa qatysty zorlyq-zombylyq kórsetilgen jaǵdaıda quqyq buzýshy 10 jyldan 15 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin.
P.S. Osy kúni marqum Erlan Nurǵalıevtiń quralaıdy kóterip turǵan sýreti kóz aldymyzǵa jıi keletin bolyp júr. Jaı sýret emes, qasıet pen qasirettiń, ókiný men opynýdyń sýreti, jan-janýarlar álemine degen kirshiksiz mahabbattyń sımvoly edi osy qas-qaǵym sát. Bálkim, qarý-jaraq satatyn ár dúkenniń mańdaıshasyna osy portretti ilip qoıý kerek shyǵar. Sonda kózi jáýdiregen quralaıǵa da, ony aıalap júrgen júzdegen qoryqshyǵa aıanysh sezimi uıalap, oq atylmaıtyn ba edi...
