О́ner • 07 Qyrkúıek, 2020

О́zgelerdi alasartpaı, ózimizdi bıikteteıik

104 ret kórsetildi

Qazaqta tańyrqaı qaraý degen bir sezim bar. Onyń qasıet – álde qasiret ekenin tap basyp bajaılaı almadyq. Árıne, eger qandaı nárseniń de «jaqsysynan úırenip, jamanynan jırene» alsa, bálkim, bul qasıet te bolar ma edi. Biraq bizdiń tańyrqaý – kózsiz tańyrqaý. Kózsiz bolǵanda da, ózińde bardyń qadirine jetpeı jatyp, ózgeniń jaqsysy men jamanyna qatar talǵamsyz tańyrqaý...

Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»

Máselen, Van Gog, Leonardo da Vın­chı, Mıkelandjelo, Rafael, Pıkasso dep tańdaı qaǵamyz da, sheberligi atalǵan daryn ıelerinen artyq bolmasa, tıtteı de kem túspeıtin Ábilhan Qasteev esimderi nazardan tys qalady. Bolmasa, Lýchano Pavarottı, Plasıdo Domıngo, Roberto Alanııa, Marsello Alvarez dep tamsanyp júrip, Kúlásh Baıseıitova, Júsipbek Elebekov, Amangeldi Sembın, Jánibek Kármenov syndy dalanyń týma talanttaryn sanadan syrt shyǵaramyz. Sol sekildi Gollıvýd pen Bollıvýdtyń ónimderine órekpip, Sergeı Bezrýkov pen Ekaterına Gýsevany, Bred Pıtt pen Andjelına Djolıdi, Shahrýk Han men Aıshvarııa Raılardy pir tutyp, jyltyraǵanyna máz bolyp júrip, Shá­ken Aımanov, Qasym Jákibaev, Nur­muhan Jantórın syndy ulttyq ónerdiń maıtalmandaryn oıǵa alýdy jıi umytyp jatamyz. Árıne, eger sózi­miz ben isimiz bir jerden shyǵyp, talǵa­mymyz dál joǵaryda atalǵan daryn­dardyń deńgeıimen dóp túsip jatsa, onda eshteńe demes edik. Alaıda sózben taýdaı qylyp bastaımyz da, naqty iske kóshkende sońyn qyldaı qylyp aıaqtaımyz...

Bulaı deýimizge sebep – kúnuzyn ekran aldynda tapjylmaı otyryp tamashalaıtyn zamanaýı kıno ónimderi men qulaq quryshyn qandyra tyńdaıtyn áýenge, jalpy ónerge degen kózqarasymyzdyń deńgeıiniń tómendep ketýi. Talǵam men deńgeıdi bylaı qoıǵanda, sol shet­­el­den tolassyz tasymaldanyp jat­­qan ónimderdiń qazaq tanymymen qan­­shalyqty qabysyp, toqaılasyp jatqandyǵy da kóńilde alań týdyrady. Jat mentalıtettiń sanamyzdy jaýlap ta, ýlap ta jatqany jáne ras. Sondyqtan bolar, jahandaný ǵasyryndaǵy sheteldik qundylyqtardyń sanamyzdy jappaı jaýlaýynan ózimizshe ishteı saqtanýǵa tyrysamyz. Balamyz izgilik pen meıirim nurynan ada, jaýyzdyqtan ózge berer tıtimdeı taǵylymy joq anımasııalyq ónimderdi kórgenshe, ulttyq qunarǵa baı qazaq ertegileri negizine qurylǵan mýltıplıkasııalyq fılmderdi kórse, jastarymyz dańǵyr-duńǵyrdan kóz ashpaıtyn dúbára mýzyka men áńgúdik kınony tyńdap, tamashalaǵansha, qazaqy qalypqa saı qaınardan qanyp ishse degen izgi úmit árqaısymyzdyń oıymyzda oralyp turǵanymen, báribir arzan dúnıege áýes kelemiz. О́ıtkeni biz úshin sheteldiń qandaı bolsyn ónimi – klassıka sanalady. Durysyn da, burysyn da minsiz dep qabyldap, ózimizdiń tól ónerge mensinbeı qaraýǵa beıildimiz.

«Qazaqtyń Pýshkıni», «Qazaqtyń Vıtasy» dep ásire tańdaı qaǵý da bizdiń tabıǵattan alshaq emes kórinedi. Bul jerdegi jalǵyz-aq túsiniksiz jaıt: nege biz óz darynymyzdy ózge ulttyń ólshemi aıasynda baǵalaýymyz kerek? Jáne bizdiń Maǵjan nege ekinshi Pýshkın bolýy kerek? Bolmasa Tólegen nege ekinshi Lermontov bolyp ózgeniń kóleńkesinde qalýǵa tıis? Biz tamsana tańdaı qaǵar sol shetel qaı ulysyn ózge eldiń talantyna telipti? Bári de ózderiniki! Osy bir qaǵıdatty sanaǵa sińirip, aınalasyna moıyndata alǵany úshin de, biz ulylyqty sol sheńberde ólsheımiz? Áıtpese, Abaı, Maǵjan, Ahmet, Álıhandardy kim uly emes deıdi? О́zińde bardyń qadirine jete bilgende ǵana, ózgege de baǵaly bolatynymyzdy nege esimizden jıi shyǵaryp ala beremiz osy? Búginde bir ónerpaz shetelge baǵyn synaýǵa ketti degendi estisek: «E, durys. El kórip, jer kórip qaıtqan jaqsy ǵoı» – dep, ázil aralas pikirimizdi bildirip, sózben shyǵaryp salyp jatamyz. Sol óner maıtalmandarynyń tek óziniń jeke basynyń múddesi úshin emes, kúlli alashtyń abyroıyn arqalap ketkendigin, boıyndaǵy bar múmkindigin sarqyp berip, qazaq atyn álem jurtshylyǵyna máshhúr etýge, san qyrly ónerimizben jatjurtty moıyndatyp júrgenin tipti de eskergimiz kelmeıdi. Al bizde qazaq atyn álemge áıgilep júrgen ondaı talanttar jeterlik.

Máselen, kezinde sonaý 1925 jyly Parıjde ótken Dúnıejúzilik kórmede bolǵan etnografııalyq konsertterge qa­tysyp, án shyrqap, talaı jurtty óne­rimen tabyndyrǵan Ámire Qashaýbaev salyp ketken sara jol sol Fransııany búginde bulbuldaı únimen baýrap júrgen Maıra Muhamedqyzynyń ásem áýenimen óz jalǵasyn tabýda. Álemdi ánimen áldılegen dúldúl Dımashtyń daralyǵy óz aldyna bir tóbe. Qubylys!

Dımashtyń mýzykadaǵy dańǵyl jo­ly endi bastalsa, erek únimen shar­tarap­ty moıyndatyp júrgen Maıra Muhamedqyzynyń ónerine sheteldik tyńdarman talaıdan tamsana qol soǵady. Suraǵandarǵa «Sheteldegi meniń ekinshi atym – Qazaqstan!» dep jaýap beretin ánshiniń shyǵarmashylyq ómirindegi aıtýly kezeńi Fransııanyń Grand-opera teatrymen (Opéra National de Paris) kelisimshart jasaýynan bastalady. Álemdik opera arenasyna Pýchchınıdiń «Bogemasyndaǵy» Mıýzetta rólimen debıýt jasap, opera juldyzdary tenor Roberto Alanıa, Marsello Alvarez qatarlas ánshilermen birge án salǵan qazaqtyń qaratory qyzy álemdik klas­sıkalyq operanyń úzdik úlgilerine qa­tysyp, jetekshi partııalardy oryndap, búginge deıin talaı belesti baǵyndyryp keledi. 2005 jyly Maıra Muhamedqyzy áıgili opera juldyzy Plasıdo Domıngonyń shaqyrýymen AQSh operasynyń bıigine kóterildi. Va­­shıngton ulttyq opera teatrynda P.I.Chaıkovskııdiń «Orlean bıkeshinen» Agness Sorel partııasyn oryndap, aty ańyz­ǵa aınalǵan álemdik opera juldyzy Mı­rella Frenımen bir sahnada án salý ba­qyty da osy bir qazaq qyzyna buıy­rypty. Keremet oryndaýshylyq sheber­ligine qosa, tabıǵat bergen ajary men óneri astasqan daryndy ánshini búginde dúnıe júzi tanyp, moıyndaıdy. AQSh-tyń bedeldi basylymdarynyń biri «The Washington Times» gazetindegi: «Tamasha daýystyń ıesi Maıra Kereı biregeı darynymen, tabıǵı qýatty, ashyq taza, jaǵymdy da ádemi daýysy­men kórermender júregin jaýlap aldy. Maıra Kereı Vashıngton operasyna úlken róldermen qaıta oralatynyna ká­mil senemiz», degen pikir de joǵaryda atalǵan oıymyzǵa dálel bola alady.

Álemniń talaı alpaýyt elderin ǵa­jaıyp daýsymen, án qudiretimen mo­ıyndatqan bir jan – Maıra Muha­medqyzy bolsa, qylqalamnyń qýatymen de qazaqtyń qarymyn, qoltańbasyn tanytýǵa bolatynyn dáleldep júrgen jáne bir talant – Erbolat Tólepbaı desek artyq aıtqandyq emes. Qazaq sýret­shileriniń arasynan alǵash bolyp týyn­dylaryn Máskeýdegi Tretıakov galereıasynyń tórine ilgen de osy aǵa­myz eken. AQSh, Ispanııa, Fransııa, Japonııa, Túrkııa, Sıngapýr sııaqty 40-tan astam órkenıetti elderde bolyp, ultymyzdyń mereıin ústem etip, ult­tyq ónerdi ulyqtap júrgen qylqalam she­beriniń týyndylaryna álemdik sýret synshylary da joǵary baǵasyn berip, moıyndap úlgerdi. Sýretshiniń rý­hanı dúnıesi – qazaq óneriniń qazirgi ty­nysynyń kórinisi. Demek Erbolat esimi arqyly da qazaq óneri jat elderde de moıyndalyp jatyr dep senimdi túrde aıta alamyz.

Qazaq kınogerleriniń arasynan da álemdik arenaǵa sýyrylyp shyq­qan kıno mamandary jetkilikti. Solar­dyń ishinde ózindik rejısserlik qol­tań­basymen erekshelenip júrgen Sa­ty­baldy Narymbetovtiń orny aıryq­sha. «Segiz ulym bir tóbe, er Tósti­gim bir tóbe» deıtinimizdeı, Satybal­dy Narymbetovtiń de shyǵarmashy­ly­ǵyn­daǵy ózge týyndylary bir tóbe, «Mus­tafa Shoqaıy» men «Amanaty» bir tó­be dep erekshe atap ótýge bolady. Sol sekildi rejısser Aqan Sataevtyń «Ana­ǵa aparar joly» da jer júzin aralap, qazaq ónerin álemge áıgilep júr. Bul qa­tarǵa avtorlyq fılmderge jıi baratyn Dárejan О́mirbaev, Ámir Baıǵazın syndy talanttar shyǵarmashylyǵyn jáne qosyp qoıýǵa bolady.

Kezinde kıno óneri qaıratkerleriniń biri Májıt Begalınniń: «Men fılmdi ózimniń qazaq kórermenderim úshin túsiremin. Eń áýeli meniń fılmimdi óz elim qabyldaýy kerek. Sodan keıin ózge elder moıyndasyn» degen pikirin búginde naqty isimen dáleldep júrgen óner maıtalmanynyń biri – osy Saty­baldy aǵamyz. Rejısser Satybaldy Narymbetov túsirgen «Mustafa Shoqaı» kınokartınasy búginde tek qazaq qana emes, AQSh pen Ulybrıtanııa kórer­men­deriniń de asa joǵary baǵasyna ıe. Túrki dúnıesi dańqty kúreskeriniń qasıetti de qasiretti ǵumyrynan syr shertetin atalǵan kınokartınanyń álem rýhanııa­tynan alar orny da eleýli ekenin aıta ketýimiz shart. Demek, álem «Mustafa Shoqaı» arqyly qazaqty tanyp, moıyn­dap jatsa – halqymyz úshin úlken abyroı, rejısser eńbeginiń, bastysy – Alash muratynyń aqtalǵany.

 

TÚIIN:

Eger óziniń zoryn qor tutpaıtyn, ózgeniń qańsyǵyn tańsyq kórmeıtin el bola alsaq, bizge jahandanýdan qorqa­tyn túk te joq. Sebebi, biz qalasaq ta, qalamasaq ta – jahandaný bar, ony tejeý qoldan keler sharýa emes. Qazir «Jahandaný degen – men» dep keýde kerip, osynaý dúbirge ımenbeı engen elder kóp. Bul – bir alaman, ózińe kerek­tisin, paıdalysyn elden buryn al, ózgege kerektini ekshep ber. О́zge meni jahandandyrady dep emes, ózgeni men jahandandyram deıtin órlik kerek bizdiń ultqa. Mádenıetimizdiń máıegin, dástúrimizdiń dáıegin qaýzasaq, ózimiz soǵan saı bolsaq, utylmasymyz anyq.

 

Sońǵy jańalyqtar

«Jasyl» aımaqta birde-bir óńir qalǵan joq

Koronavırýs • Búgin, 09:55

«Pfizer» vaksınasyn qansha adam saldyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:32

Uqsas jańalyqtar