Talaıly taǵdyrlar, qazaqy minezder (Jazýshy Nesipbek Dáýtaıulynyń Memlekettik syılyqqa usynylǵan «Kisi ıesi» haqynda)

Jalpy, kórkem shyǵarma jazǵan adam meıli áńgime, meıli povest, meıli roman bolsyn, eń aldymen oqyrmanynyń kóp bolǵanyn emes, sol kózi qaraqty oqyrmandarynyń ózi jazǵan shyǵarmasyna nemquraıdy, jaıbaqarat qaramaǵanyn qalaıdy. Basqasha aıtqanda, oqyrman ja­zý­shynyń aıtarymen kelise me, kelispeı me báribir, tek oqyp bolyp, sol boıda shyǵarmanyń ón boıyndaǵy oqıǵany da, keıipkerdi de umytyp, kitapty tastaı salmasa bolǵany. О́ıtkeni oqyrmanyn ári-sári kúıge salyp, jan dúnıesin bir ysytyp, bir sýytpaǵan shyǵarmanyń ómiri qysqa bolady. Al shyǵarmanyń ón boıynan sol zamannyń kórinisi sulý órilip, keıipkerleri este qalarlyqtaı daralanǵan shyǵarma ulttyń rýhanı baılyǵyna aınalady.

Uly jazýshy Júsipbek Aımaýyt­ulyn­sha aıtsaq: «Ár adamnyń, ár aqyn­nyń órisi – birinshi zamanǵa, ekinshi – týyp-ósken áleýmetine, úshinshi –  ná­siline (tuqymyna) baılaýly. Aqyn erik­ti-eriksiz óz zamanynyń tonyn kımeske, óz áýletiniń muńyn joqtamasqa, tilegin oryndamasqa áddi joq».

Júsipbek babamyz osy tamasha oı­laryn keıingi urpaq – Nesipbek Dáýtaıuly sııaqty jazýshylarǵa amanattap qaldyrǵan sııaqty. О́z basym Ne­sipbek Dáýtaıulynyń «Kisi ıesi» povester men áńgimeler jınaǵyn oqyp shyqqannan keıin osyndaı pi­kirde qaldym. Jınaqta eki povesi men on eki áńgimesiniń barlyǵy da eli­miz­diń táýelsizdik alǵannan keıingi so­sıalıstik realızmnen qazaq ádebıeti aryla bastaǵanda jazylǵan soıy bólek, sony týyndylar. Nesipbek shy­ǵar­malarynyń qaı-qaısysynda da talaıly taǵdyr ıeleri tátti ómir men ashy ólimniń arasyndaǵy ómir degen kúıki tirliktiń jeteginde erteńgi kúni úshin jantalasady, bolashaq urpaǵy úshin basyn qaterge tigedi nemese mánsiz-maǵynasyz ómirdiń qurbanyna aınalady. Alaıda Nesipbek jazýshynyń basqa tustastarynan aıryqsha ereksheligi – onyń keıipkerleri «Aqkúshiktegi» erli-zaıypty qos muńlyq – Qaldybaı men Bekzat, «Altyn balyqtaǵy» qııal­shyl bala – Bekenaı. Áńgimeler: «Taǵ­dyrdaǵy» – burynǵy mesenat, zaǵıp, «Qanqyzyl jalqyndaǵy» – Ersýan, «Qumǵa qashqan quıyndaǵy» – ke­listi kelinshek, «Kógildir kóılekti ke­linshektegi» – jalǵyzilikti kelinshek, «О́nesh, kombınator, aljapqyshtaǵy» – О́nesh, «Arhıtektordaǵy» – О́rken­bek, «Aıǵyr kisidegi» – aıǵyr – Aıǵyr­kisi, «Mákeńder, Málsekeńder za­ma­nyndaǵy» – Mándibaı, «Minezdegi» – Aǵasy men Qalıjan, «Kisi ıesindegi» – Kenjeǵazy, «Tilalǵyshtaǵy» – Qul­boldy, «Batyrdaǵy» – Batyr ádemi sıýjetke qurylǵan san alýan oqıǵalar­dyń keıipkeri retinde ómirdiń teperi­shi men saltanatyn qatar kórip júrip, ta­laı-talaı jaǵdaılarǵa ushyrap, taǵ­dyrymen betpe-bet kelse de óziniń týa­bitti adaldyǵy men aryn, órligi men qaısarlyǵyn joǵaltpaı, adamdyq qa­sıetin saqtap qalady. Bul daǵy qa­lamgerdiń qazaq oqyrmandarynyń al­dyndaǵy moraldyq kredosy, halqyna degen sheksiz súıispenshiligi jazýshynyń osynaý erekshe ulttyq qasıetin endigi jerde álem oqyrmandary da sezinse, shirkin degen kókeıde bir arman qoz­daıdy. Jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy Norvegtiń asa iri realıst-jazýshysy Iýhan Borgen aıtpaqshy: «Jazýshy bo­lý – bul degenińiz óz janyńdy jurtqa senip tapsyrý ǵoı». Myna «Kisi ıesi» shyǵarmalar jınaǵyn muqııat oqyp shyqqan oqyrmannyń oıyna eń aldymen oralatyny – jańa qazaq ádebıetine taǵy bir tegeýrindi talanttyń kelgeni jáne prozanyń shaǵyn janrlary povester men áńgimelerge eleýli jańa­lyq ákelgendigi. Birinshiden, ol qazaq prozasynda sımvoldyq (nyshandyq) keıipkerdiń múldem jańa beınelerin jasaýymen erekshelenedi. Aıtalyq, «Aqkúshik» povesindegi kip-kishkene súırekteı aq kúshiktiń boıynda oqyr­man­nyń janyn býyrqantyp jiberetin bula kúsh bar. Aqkúshik aspanda qa­lyq­tap júrip, Qazaqstannyń ótkeni men búginin, bolashaǵyn oı eleginen ótkizetin aqbas búrkit emes, bar bolǵany erli-zaıypty ıelerine ábden baýyr basyp, shyn berilgen ıt degen haıýannyń kúshigi ǵana. Jazýshy ajyrasýdyń az-aq aldynda, ázir bólek turyp jatqan erli-zaıypty eki muńlyqty qımaı, jany qınalyp júrgen aqkúshiktiń beıkúná, ańqaý beınesi arqyly buryn-sońdy qazaq ádebıetinde kezdese qoımaǵan múldem jańa sımvoldyq obraz jasaıdy. Aqkúshik –  erli-zaıyptylardyń bir-birine degen adaldyǵy, páktigi. Aqkúshik – eki adamnyń arasyndaǵy mahabbat sezimi. Aqkúshik – eki adamnyń arasyndaǵy qımastyq. Aqkúshik – eki adamnyń birine-biri aıta almaı júrgen tragedııasy. Aqkúshik eki aýyl­dyń arasyn tozdyryp, eki  ıesiniń nege bólek turyp jatqanynan beıhabar kúıde jany qınalyp shapqylap júrgende, kóktemgi sý tasqyny alyp ketken kópirmen birge aǵyp kete barady. О́zenniń eki jaǵynda erli-zaıypty qala beredi. Bitti! Kórkem áde­bıettiń qatań sheshimi osy. Birin-biri qadirleıtin, qımaıtyn erli-zaıypty ekeýdiń sońǵy úmiti – aqkúshiktiń «aıanyshty» jaǵdaıy oqyrmannyń janynda uzaq saqtalady, maza bermeıdi.

Jazýshynyń «Qanqyzyl jalqyn» áńgimesinde sımvoldyq beıne – qanqyzyl túlki. Bul ózi bizdiń zamannyń baıýdan basqa maqsaty da, armany joq jańa qazaqtardyń qulqynnyń quly bola bastaǵan beıshara beınesin jasaǵan áńgime. Alaıda qalamgerdiń túpki maqsaty bul emes, osy qulqynnyń quly bola bastaǵan, baıshykeshterge qyzmet etip júrgen qarapaıym adamdardyń taǵdyry. Áńgimeniń keıipkeri – Ersýan qanqyzyl túlkiniń sońyna sarala taıǵan tazysymen birge myqtap túsedi. Biraq ózi úshin emes,  búgingi qojasy Ojdanbaı úshin. Ojdanbaılardyń aqshasy mol, sondyqtan da kúshi kóp, pármeni zor. Olar qanqyzyl túlkini eshqashan ózderi aýlamaıdy. Bireýge aýla­tady, qyzyǵyna, paıdasyna kene­letin, árıne ózi. Jazýshynyń sım­voldyq «Qanqyzyl túlkisi» – talaı qarapaıym, adal adamdardy  adastyryp, aljastyryp júrgen eles, ol – qy­zyl jalqyn.

Áńgime janryndaǵy jańa serpin, jańa óris – «Kisi ıesi» áńgimesinde erekshe baıqalady. Biz aıtar edik, bul áńgime qazaq ádebıetindegi alabóten qubylys. Árıne, qazaq qalamgerleri otyzynshy jyldardaǵy kommýnızmdi qoldan jasaǵan zaýal – asharshylyq týraly az jazǵan joq. Qazaqta bul qasiretti ta­qyrypqa jazylǵan sátti-sátsiz shy­ǵarmalar barshylyq. «Kisi ıesi» áńgi­mesi de osy  taqyrypty qamtyǵan. Alaıda jazýshynyń konsepsııalyq tujyrymy erekshe. Bir ǵana epızodqa nazar aýdaraıyqshy.

Arqarlydan aýyp kele jatqan ekeý, «Kenjeǵazynyń ıyǵynda ala qorjyn, qolynda uńǵysy uzyn qara myltyq. Áıeliniń arqasynda bala. Úlken oramalmen shandyp baılap alǵan... («Kisi ıesi» 197-b.) Ashtyqtan aǵaıyn izdep bosyp kele jatsa da, jaǵdaılary jaman emes, qysta atyp alǵan qulannyń etin pisirip, dıirmenniń qýys-qýysynda qalǵan talqandy qorjynǵa salyp alǵan. Únemdep jep, ilbip kele jatqan jaılary bar. Kúni keshegi aýqatty dıirmenshiniń balasy edi, endigi  jaǵ­daılary mynaý...

Aldarynan ash-jalańash, órim-órim úsh adam kezdesedi. Áńgimeniń shyrqaý shegi osy tus, jan túrshigerlik kórinis. Ana úsheýi kópten nár  tatpaǵan ash adamdar. Buryn ájeptáýir ataǵy bar kisiler, qazir ashtyqtan ańǵa, jyrt­qyshqa aınalǵan. Qybyrlaǵan jan bolsyn, jándik bolsyn tarpa bas salyp, julyp jeýge ázir. Boılarynda adamdyq sezimnen eshteńe qalmaǵan, ashtyq aldy-artyna qaratpaıdy, aqylǵa saldyrmaıdy. Ishterindegi eńselileýi óńmeńdeı kelip, «tasta balany» dep aıqaılaıdy.

Bunyń aqyl-esi durys, óıtkeni qarnynda az da bolsa el bar, jańa bir ázirde ǵana quljanyń etinen bir kesip alyp, talǵajaý etip kele jatqan. Ana tiri arýaq úsheýi eńpeńdep arttarynan qalar emes, «tasta balany» dep aıqaılaýmen keledi. Bul áıelin «júre ber» dep jolǵa salyp jiberip, entelep kele jatqan úsheýge myltyǵyn kezenip tura qalady. Jazýshynyń sheberligi osy jerde ábden baıqalady. Bunyń qolynda qara myltyq, úsh oǵy bar. Úsheýin áp-sátte jaıratyp salyp kete berýine ábden bolady. Biraq tiri adamdarǵa myl­tyq kezese de, atyp salýǵa dáti bar­maıdy. О́ıtkeni bul ash emes, adam­gershiligin joǵaltpaǵan, bir oǵyn dalaǵa atyp analardy seskendirmek bolyp edi, onysynan eshteńe shyqpady, úsheýi tipti jaqyn qaldy. Ol báribir ata almady... Al táltirektep, ashtyq jaı­laǵan úsheýdiń syrtqy beınesi adam bolǵanymen, ózderi áldeqashan jyrt­qysh ańǵa aınalǵan edi...

Artyna qaraı-qaraı biraz uzap ketken, bala arqalaǵan jas kelinshek  ábden silesi  qatyp, bir jaıdaq saıǵa jetkende tize  búkken... Kúıeýiniń myltyǵy eki ret atyldy da úni óshti... Osy sátte ol kók bórige ushyrasady...

О́z adamgershiliginiń qurbany bol­ǵan Kenjeǵazynyń áıeli men bala­syn baıaǵyda, bozbala kezinde qýǵyn­shylardan qutqaryp qalǵan «kók bóri» ári qaraı qamqorlyqqa alyp, barar jerine aman jetýine sebepshi bolady.

Jazýshy osy bir jan túrshigerlik oqıǵany óte sheber sýrettegen. Ashtyq jyldaryndaǵy ash adamdardyń  psı­ho­logııalyq minez-qulyqtaryn óte she­­berlikpen bere bilgen. Ashtyq týraly jazylǵan kórkem shyǵarmalardyń arasyndaǵy shoqtyǵy bıik, bitimi bólek  shyǵarma «Kisi ıesi» áńgimesi.

Jınaqtaǵy «Tilalǵysh» áńgimesi bir qaraǵanda qarapaıym dúnıe. «E, ómirde bundaılar da bolady» dep qoıa salýǵa da bolar edi. Biraq bul áńgime qazaq ádebıetine qosylǵan shedevr. Bulaı deıtinimiz, áńgimeniń keıipkeri Qulboldy birazdan keıin oıyńdy shyrmap, qyr sońyńnan qalmaı qoıady. Ońǵa qarasań da Qulboldy, solǵa qarasań da Qulboldy, aldyńda da Qulboldy, sońyńda da Qulboldy. Minbede sóılep turǵan dókeı de Qulboldyǵa uqsaıtyn sııaqty, tárbıeden sabaq berip turǵan muǵalim de Qulboldy bolyp ketkendeı. «Apyrmaı, deısiń sonda óz-ózińnen» qoǵam túgel Qulboldyǵa aınalyp ket­ken be?!. Osy shaǵyn áńgimeniń ke­re­mettigi sol – keıipker Qulboldyny aıap, músirkeı almaısyń, qaıta boıyńda bir keremet  jıirkenish paıda bolady. Sirá, qalam qudireti degen osynda jatsa kerek!

Jazýshynyń endi bir bitimi bólek týyndysy – «Batyr» áńgimesi. Áńgimedegi Batyr beınesi buryn-sońdy qazaq áde­bıetinde kezdese qoımaǵan erekshe obraz. Onyń batyrǵa tán kesek tul­ǵasyn aıtpaǵannyń ózinde, minezindegi órlik, birsózdilik, kózindegi aıbar men sustyń ózi nege turady. Qanshama shalt qımyldap, qatal she­shim qabyldaǵanymen, júreginiń jum­saqtyǵy keń-mol tulǵasyn odan saıyn­ somdandyryp, jotalandyryp turǵan­daı. Ol bir aıtady, kesip aıtady. Aıtqan sózde turady, ádil sheshimge toqtaı biledi. Jazýshy Nesipbek Dáýtaı­uly Batyr beınesin este joq eski zamanda bizdiń babalarymyz osyn­daı dúr bolǵan dep jasaǵandaı. Batyrda bir ǵana ókinish bar – urysta jaý qolynan sheıit bolmaǵandyǵy. Bul daǵy tek qazaq batyryna tán narkes­ken qasıet. Batyrdyń jaýdan tartyp ákelgen toqalymen aradaǵy qysqa dıalogte mynadaı ǵajaıyp  sózder oqımyz.

Toqal:

– Úıden múlde shyqpaıtyn boldy­ńyz. Atqa minip biraz seıildemeısiz be?

Batyr:

–  Odan ne shyǵady?

– Sergısiz.

– Adam atqa minip, dala kezbek túgi­li, qanat baılap kók zeńgirge ushsa da, janyn jegen oıdan qashyp qutyla almaıdy.

– Sizdi azapqa salatyn ne?

– Jaý qolynan ólmedim.

– O, qudaı, sumdyq qoı munyńyz!

– Atadan qalǵan mura.

– Túrkimende mundaı joq.

– Qazaqta bar...

Jalpy, jazýshy Nesipbek Dáýtaı­ulynyń dıalogterinde Hemıngýeıdiń áńgimelerindegideı aram etsiz dáldik bar. Ol óziniń qysqa da aýqymdy dıa­logteri arqyly kópsózdilikten boıyn aýlaq salady. Bul da jazýshynyń qazaq ádebıetine qosqan jańalyǵy desek, eshkim kinálaı qoımas.

Jazýshy Nesipbek Dáýtaıuly shy­ǵarmalarynda ańyz-áńgimelerdi mol qoldana biletin sheber.  Onyń ańyzdary shyǵarmanyń ishindegi novella sekildi áser beredi, áńgimeniń ishki kompozı­sııasyn kúsheıte, tereńdete túsedi.

Nesipbek Dáýtaıuly shyǵarma­la­rymen muqııat tanysqanymnan keıin, bir kezde oqyp este qalǵan myna bir tanys oılar eske túsedi.

«Qysqa áńgimege «jaqsy sıýjet qu­rastyrýshy» jazýshy ózi oılap tap­qan oqıǵany ári qaraı damyta tússe, qashanda keremet romannyń deńgeıine jetkize alady», deıdi amerıkalyq ja­zýshy Edıt Ýorton. Nesipbek qalam­gerdiń áńgimeleri de romanǵa suranyp, jutynyp tur.

Ol  osy zamannyń kórkem beınesin jasaýda, qazaqqa tán minez-qulyq pen talaıly taǵdyrlardy somdaýda  qa­tarlarynyń aldynda kele jatqan sýretker.

Jazýshy Nesipbek Dáýtaıuly  ana tilimizdiń bar jaýharyn boıyna si­ńirgen, halqymyzdyń ulttyq psıho­logııasynyń ýyzynan jaryǵan,  sonymen qatar álem ádebıetiniń ozyq úlgilerinen kóp úırenip, kóp túı­gen tereń de mazmundy qalamger. Onyń «Kisi ıesi» jınaǵyna engen shyǵar­malarynyń qaı-qaısysy da Mem­le­kettik syılyqqa laıyqty shoqtyqty týyndylar.

Mereke QULKENOV