Bul máseleni Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta nazardan tys qaldyrǵan joq. Memleket basshysy bıylǵy «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Balalardy kıberbýllıngten qorǵaý jónindegi zańnamalyq sharalardy qabyldaıtyn kez keldi. Balalar quqyn qorǵaý jónindegi basqa da sharalardy kúsheıtý kerek», degen edi. El Prezıdentiniń osy tapsyrmasyn tıisti organdar qaperge alady dep senemiz. Sebebi, erteńgi urpaqty kıbershabýyldan qorǵaýdy zań júzinde qolǵa alatyn kún áldeqashan týǵan bolatyn. Bul jumys jedel qolǵa alynbasa aldaǵy kúni san soǵyp qalýymyz ábden múmkin. Tipti, osy bastama Memleket basshysynyń qolǵa alýyn kútip otyrmaı, Qazaqstan ınternet jelisine alǵash qosylǵannan-aq bastalýy tıis edi. Sebebi, búginde jat aǵymnyń jeteginde ketken jastardyń basym kópshiligin de osy kıbershabýyldyń qurbany dep qaraýǵa bolady.
Býllıng pen kıberbýllıng máselesin qozǵamas buryn osy sózderdiń shyǵý tarıhyna, mán-maǵynasyna úńilgen jón bolar edi. Býllıng (bullying) sózi aǵylshyn tilinen aýdarǵanda qorlaý, qýdalaý, mazalaý, kemsitý, qorqytý degendi bildiredi eken. Búginde osy býllıng uǵymy ınternet jelisi damyǵaly beri ásirese áleýmettik jelilerde jıi kórinis taýyp, ony kıberbýllıng dep aıdarlap aldyq. Iаǵnı kıberbýllıng – adamdy ınternette, máselen, áleýmettik jelilerde qorlaý nemese qýdalaý degendi bildiredi. Jasyratyn nesi bar, osy kúni balalar zaman aǵymynan, kóshten qalmasyn dep gadjetter men telefonǵa úıirsek etip aldyq. Sarapshylardyń aıtýynsha, elimizdegi ata-analar balalaryna smartfondy alǵash 3 jasynda ustatatyn kórinedi. Al 4-6 jastaǵy balalardyń 54%-da óziniń jeke telefony nemese plansheti bolatyn bolsa, bala 14 jasqa kelgende bul kórsetkish 97%-ǵa jetedi eken.
Hat-habar alysyp, júris-turysyn qadaǵalap turǵan jaqsy árıne. Biraq, taıaqtyń eki ushy bolmaı qoımaıdy ǵoı. О́kinishtisi sol, búginde zamanaýı tehnologııalardyń paıdasynan góri zııany kóbeıip barady. Ásirese, álemdi ábigerge salǵan pandemııa kezinde balanyń bilim alýy da onlaın júıege kóship, oqýshy kompıýter men telefonnan bas almaıtyn boldy. Mundaıda bala sabaǵyn oqyp qana qoısa jaqsy ǵoı. Ata-anasy bile bermeıtin túrli qosymshalardy júktep, ınternet keńistigin sharlaı bastaıtyny kóńilge kúdik uıalatady. Áleýmettik jelilerdi aqtaryp, buryn-sońdy túrin kórip-bilmegen, jasynan da, jynysynan da beıhabar «dostar» tabatynyn qaıtersiz. Ondaı onlaın dostyń da dosy bar. Biri ermek úshin áńgime-dúken qursa, endi biri aram oımen balanyń senimine kirýge tyrysady. Biz qozǵap otyrǵan búgingi másele de osy oıynda jymysqysy bar júziqaralar týraly bolmaq. Olar aldymen túrli oıyndar arqyly balany qyzyqtyrady. Odan soń bala týraly málimetti jınap alyp, birte-birte qorqytý, bopsalaý, sendirýge kóshedi. Aqyr sońynda ańqaý bala jalǵan akkaýnt ıesiniń aıtqanyna kónip, aıdaǵanyna júretin deńgeıge jetedi. Osyndaı «dostyqtyń» sońy balanyń óz-ózine qol jumsaýymen aıaqtalǵan qaıǵyly oqıǵalar da az bolmaı otyr. Biz moıyndaı bermeıtin búgingi shyndyq – osy!
Osy máseleni qoǵam belsendileri de jıi kóterip keledi. Ondaı belsendilerdiń qatarynda halyqaralyq «Expo&Women» uıymynyń basqarma tóraǵasy Lázzat Asqarova da bar.
– Kóp jyl mektepte jumys istedim. Balalarmen tyǵyz qarym-qatynasta boldym. Alaıda býllıng sózi buryn-sońdy qoldanysymyzda bolǵan joq edi. Árıne, balalar arasynda túrli kıkiljiń, túsinbestik bolyp jatady ǵoı. Ustaz ári synyp jetekshisi retinde bul máselelerdi barynsha sheshýge, balalarǵa qolushyn sozýǵa tyrysyp júrdim. Keıingi jyldary bul másele tym kúrdelenip ketti. Buǵan eń aldymen adamdardyń «maǵan barlyǵy ruqsat etilgen» degen túsinik-tanymy sebep bolyp otyr. Ekinshiden, biz quqyq túsinigin de burmalap alǵan tárizdimiz. Aýzyńa kelgendi aıtýǵa, ózińnen jasy kishini qorlaýǵa, senen jaqsy oqıtyndy keleke qylýǵa, telefony qymbatyraq bolsa kóre almaýǵa etimiz úırenip barady. Bul da adamı qundylyqtardyń qurdymǵa ketip bara jatqandyǵynyń bir kórinisi. Osy másele meni balalardyń anasy, nemerelerimniń ájesi, qoǵam belsendisi retinde alańdatady, – deıdi L.Asqarova.
Onyń aıtýynsha, býllıngpen qatar, kıberbýllıng máselesi de asa mańyzdy. Birneshe jyl buryn kıberbýllıngtiń saldary turmaq, bul sóz týraly da estimegen bolatynbyz. Tehnologııanyń damýy men ınternet jelisiniń qoljetimdiligi adamdardyń «maǵan barlyǵy ruqsat etilgen» degen paıymyn odan saıyn nyqtaı tústi. Qoldanýshylar belgisiz akkaýnt ashyp, beıtanys adamnyń sýretin qoıa alady. Munyń qaýiptiligi sol, júziqaralar osy ınternet jelisi, jalǵan akkaýnt arqyly balalarmen tanysyp, olardyń senimine kiretindi shyǵardy. Senimine kirip alǵan soń qorqytý, bopsalaý, oǵash qylyq jasaýǵa ıtermeleý syndy zań buzýshylyqtarǵa baratyn bolypty.
– Prezıdent óz Joldaýynda naq osy máselelerge nazar aýdarǵany qýantady. Balalarǵa jasalǵan quqyq buzýshylyqtar úshin jazany qataıtý qajet. Biz bıyl birqatar semınar ótkizdik. Sonda baıqaǵanymyz, ata-analardyń da, ustazdar qaýymynyń da sıfrly saýattylyǵy áli de tómengi deńgeıde. Balalarymyz bizden áldeqaıda alda kele jatyr. Olardy qýyp jete alar emespiz. Aınalasyndaǵy dostaryn, oqý úlgerimin qadaǵaladyq degenimizben, ınternet arqyly balalar biz biletin shekaradan áldeqashan shyǵyp ketken, – deıdi L.Asqarova.
Derekter elimizde aı saıyn ár besinshi bala osy kıberbýllıngtiń qatysýshysy nemese zııan shegýshisi ekenin aıǵaqtap otyr. Bir qyzyǵy, zertteýshiler kıberbýllıngke bel býǵannyń da, odan japa shekkenniń de bolashaqta psıhıkalyq aýytqýshylyqqa shaldyǵatynyn anyqtapty. О́kinishtisi sol, bul jat ádet ınternettegi qazaq tildi aýdıtorııa arasyna da dendep barady. Máselen, Arys qalasynyń azamaty Telegram áleýmettik jelisinde arnaıy top ashyp, balalar men jasóspirimderdi óz-ózine qol salýǵa ıtermelegen kórinedi. Alaıda quqyq qorǵaý organdary qylmyskerdi ýaqytyly anyqtap, bala ólimine jol bergen joq.
– Nesin jasyraıyn, meniń úlken qyzym planshetti qolyna nebári 2 jasynda ustady. Tipti, sol kezdiń ózinde birte-birte mýltfılm kóre bastady. О́kinishtisi sol, ata-analar balaǵa smartfon men planshetti úırensin, aınalasyn tanysyn dep emes, ózine kóbirek ýaqyt qalsyn, mazalaı bermesin dep beredi. Úı turmaq, kólikte otyrsaq ta, meıramhanaǵa barsaq ta balaǵa gadjet ustatamyz. Ol – durys emes. Onyń sońy jaqsylyqqa aparmaıdy. Biz osydan arylýdy úırenýimiz kerek, – dep otyr TMD jáne Baltyq elderindegi Kasperskıı zerthanasynyń basqarýshy dırektory Evgenıı Pıtolın.
Osy kúni ǵalamtorda balanyń óz-ózine, jaqyndaryna, týystaryna qol jumsaýyna ıtermeleıtin oıyndar da az emes. Budan birneshe jyl buryn kıberbýllıngterdiń jemisi sanalatyn «Kók kıt», «Tynysh úı», «Meni saǵat 04:20-da oıat», «Qyzyl japalaq», «Kıtter muhıty», «Qus joly», «NaN», «F57» syndy oıyndar dúnıe júzin dúrliktirgeni belgili. Endi alańdap otyrǵanymyz, osyndaı qaýipti oıyndar qazaq tilinde de paıda bola bastapty. Mysal retinde «Jumaqqa bastar 5 qadam» oıynyn aıtýǵa bolar edi.
Mundaı oıyndardyń joly jabylyp, akkaýnt ıeleri áshkerelenip jatqanymen, birjola kelmeske ketti dep aıtýǵa taǵy bolmaıdy. Máselen, biz ataǵan «Kók kıt» oıyny túrlenip «Jańa jol» degen ataýmen taraǵanyn estidik. Sonymen qatar #tynyshorman, #japalaqeshqashanuıyqtamaıdy, #F15, #L13 jáne #YG4 heshtegteri de eldi alańdatyp otyr. Arystaǵy azamat Telegram-dy paıdalanǵan bolsa, qalǵan oıyndardyń basym kópshiligi «VKontakte» áleýmettik jelisinde ornalastyrylǵanyn aıtqymyz keledi.
– Biz 2011 jyldan beri qoǵamdyq birlestiktiń aıasynda arnaıy saıtty júrgizip kelemiz. Oǵan ınternet qoldanýshylary nemese japa shekkender osy kıberbýllıngpen aınalysatyn adamdar týraly anonımdi habarlama jibere alady. Bul aqparattyń anyq-qanyǵyna jetken soń tıisti shara qoldanamyz. 2011-2019 jyldar aralyǵynda bizge osy maǵynadaǵy 19045 habarlama kelip tústi. Sondyqtan kıberbýllıng týraly tap búgin estip-bilip otyrǵan joqpyz, – deıdi «Qazaqstannyń Internet qaýymdastyǵy» ZTB prezıdenti Shavkat Sabyrov.
P.S. Bala tárbıesin ata-ájege emes, áleýmettik jelige, ınternetke tabystaýdyń zardabyn eń aldymen ata-ana tartady. Zamanaýı tehnologııanyń múmkindigi kún sanap túrlenip jatqan HHI ǵasyrda osy máselege mán beretin kez kelgen syńaıly. Baýyr etimiz bassyzdyqqa barmasyn, ala jipten attamasyn desek aldymen ózimiz úlgi bolýymyz qajet. Zań kúsheıýin kúsheıedi ǵoı, budan buryn balaǵa barynsha kóp kóńil bólý de artyq etpeıdi. Ol endi – óz qolymyzda!
