Oleg Svet: «Abaı taǵylymyn Qunanbaı beınesi arqyly uǵyndyramyn»

Ol: «Abaıdyń ákesi Qunanbaıdyń aýqatty, aqyldy adam bolǵanyn jurt­­tyń bári biledi. El ishi ol kisini shú­lenger atandyrǵan. Shúlenger sol zamanda shúlen bergen adam, qa­zirgi tilmen aıtqanda –mesenat. Qunanbaıdyń aqyl­dylyǵy sol, zamannyń ózgerip jat­qanyn, eldi qataldyqpen, baǵy­nyshtylyqpen baǵyndyrýdyń ketip bara jatqanyn, bilimdi jurttyń kúni jaryq bolatynyn uǵynyp, túrikten, arab, parsydan medrese muǵalimderin, Reseıden oqytýshylar shaqyrtyp, bólek úı salyp berip, bala oqytty. Ol kóp balanyń ishinen Abaıdan kóp úmit kútti. Biraq Abaı tym aqyldy bo­­lyp ketti de, orys oqýyn oqydy. Ma­ǵan ylǵı da Abaıdyń artynda Qu­nan­baı turǵan sııaqty kórinedi. Bıyl gım­nazııanyń 11-synybynda Abaıdyń qara sózderine negizdelgen «Abaıtaný» kýrsyn bastadym. Oqýshylaryma Abaıdyń ár qara sózin jattatyp, ony sabaqta taldaımyz» deıdi áńgimeni áriden qozǵap.

Oleg Georgıevıch 1957 jyly Atyraý oblysy Qyzylqoǵa aýdanynyń Mııaly aýylynda munaıshy otbasynda dúnıege kelgen. Ata-anasy Kostroma ólkesiniń orystary: ákesi – munaıshy, anasy – muǵalim. Olardy jas maman retinde osy jaqqa jiberip, sodan Mııalyda qalyp qoıǵan. Olegtiń 2 jasqa tolmaǵan kezinde ákesi qaıtys bolǵan.

– Sheshem Lıýdmıla Dmıtrıevna Pote­hına Mııalynyń qazaq mektepte­rinde orys tilinen sabaq bergen, ol búkil Qyzylqoǵanyń jurtyna óte syıly boldy. Menen sál eresekteý apaıym ekeýmizdi jalǵyz ózi ósirip jetkizdi. «О́zimizdiń aýyldyń qazaq mektebin bitirgen balalary Máskeý, Tashkentke baryp oqyp kelip jatyr. Sen de qazaqsha oqısyń», dep jeti jasqa tolmaǵan meni qazaq synybyna jetektep apardy», – deıdi ustaz oıyn odan ári jalǵastyryp.

Mamandy jas kezinde baǵalaǵan jón

Mektep bitirgen soń Gýrev pedago­gı­ka­lyq ınstıtýtynyń fılologııa fakýltetine oqýǵa túsip, bitirgen boıy Mııalyǵa qazaq mektepterindegi orys tili muǵalimi bolyp barǵan Oleg Grı­gorevıch osy saladan ketken joq.

1986 jyly 29 jasynda Qazaq KSR bilim berý isiniń úzdigi atanǵan. Bul – ol kezdiń muǵalimderi úshin zeınetkerlikke shyqqanda ǵana beriletin ataq. Oleg Grıgorevıch sol kezdegi Mııaly qazaq orta mektebiniń dırektory Bátıma Baqtırovaǵa áli kúnge deıin rıza: «Bá­tıma apaı – naǵyz qazirgi zamanǵa laıyq dırektor. Ol kisiniń durys baǵa­laýynyń arqasynda jumysqa degen qulshynysym artty, ózime artylǵan senim júgin sezine túsip, barynsha jaq­sy jumys istegim keldi». Sol ýaqyt­ta 40 jyldyq eńbegi sińgen ustaz­darǵa «Oqý aǵartý salasynyń úzdigi» ata­ǵyn tamyz máslıhatynda zeınetke shyǵyp jatqanda beriletin. Oleg Grıgorevıchtiń oıynsha, mamandy jas kezinde baǵalaǵan jón. Sonda ǵana jas pedagogtiń jumysqa degen qulshynysy artyp, boıynda ózine de, ózgege de senim paıda bolady.

 2000 jyldary Aqtóbege qonys aýdarǵan Oleg Svet qaladaǵy qazaq mektepterine, kolledjderde orys tili­nen sabaq bere bastady. 2004 jyly «Jyl adamy» atanyp, sol kezdegi oblys ákimi Eleýsin Saǵyndyqovtyń je­ńil kólik syılaýy oǵan úlken qoldaý bol­dy. Ol «Aqtóbe meniń ataǵymdy shy­ǵardy», dep maqtanyshpen aıtady.

Svettiń qaǵıdalary

 Qazirgi jańa bilim júıesi jańa qaǵıdalarǵa súıenedi. Bul – muǵalim men oqýshy, muǵalim men ata-ana arasynda basqasha qatynastardy da týdyrýda. Eski júıede jumys istegen muǵalimder jańa ólshemderge saı kelip jatyr ma? Qıyndyq nede? Jetistigi she? Bu­ǵan tájirıbeli pedagogtiń ustanymy my­nandaı: «Burynǵy júıede bala óz­diginen kóp izdenbeı, kitap kóleminde muǵalimniń túsindirgenin oqyp aıtatyn bolsa, jańartylǵan bilim júıesiniń jaqsy jaǵy – balanyń oı-qabiletin damytýǵa úlken múmkindik bar. Baǵa qoıylmaǵasyn óz oıyn ashyq aıtýǵa qoryqpaıdy. О́z betimen izdenedi, oıy shektelmeıdi».

Búginde orta bilim men kolledj­der­de negizgi salmaq zeınetkerlik jas­qa jetip qalǵan muǵalimderge túsip tur. Oleg Georgıevıch bul salada jas ma­mannyń turaqtamaýynyń bir sebebin muǵalimniń oqýshylar men ata-analar tarapynan týyndaıtyn kıkiljińge shydaı almaýynan dep túsindiredi. «Búgingi bala men keshegi bala basqa, keshegi ata-ana men búgingi ata-ananyń da aıyrmashylyǵy kóp. Eger burynǵy oqýshy muǵalimmen ishteı kelispeı tursa da, pikirin ashyp aıtpaıdy. Qazirgi oqýshy kóbine taısalmaı, oıyndaǵysyn ashyq aıtady. Kıkiljiń osy jerden týady. Kemshilik – muǵalimder daıarlaıtyn kópshilik JOO stýdentterge balamen qarym-qatynas tásilderin úıretpeıdi, oqytý prosesi biryńǵaı sabaq túsindirý emes. Bul oryssha aıtqanda, «obýchaıa vospıtyvaem» degen. Balaǵa qur aqyl júrmeıdi, jaqsy oqy, tártipti bol de­genmen, bala tyńdamaıdy. Mundaı kez­de ustaz balaǵa basqasha áser etýi kerek. Muǵalimniń shyn kóńilmen, ja­nashyrlyqpen qarym-qatynasyn bala sezedi, túsinedi. Ras, qazirgi ýaqytta otbasylar da ártúrli, bala tárbıesi de ala-qula. Biraq óz úıinde aıtarlyqtaı jaqsy tárbıe almaǵan, jaqsy ónege kórmegen oqýshy muǵalimderiniń bergen baǵytymen, mektep tárbıesimen jaqsy baǵyt alyp, qalyptasyp ketip jatady. «Buǵan óz tájirıbemnen mysal kóp, – deıdi ol. – Buzaqylyq jasaǵan balalarmen jaılap sóılese otyryp, kóp jaǵdaıdyń basyn ashyp alamyn. Bala minezi ártúrli ǵoı, bireýi – sabyrly, ekinshisi – kúıgelek, tym ashýshań. Qarsy shyqsa úndemeımin, aıtqanyna kelise otyryp, jaılap túsindiremin».

– Jas muǵalimderdiń turaqta­maýy­nyń taǵy bir sebebi – jalaqynyń azdy­ǵynan bolar?

– Árıne, oqý bitirip kelgen jas mamannyń eńbekaqysy azdaý. Biraq jalaqy jyl saıyn ósip keledi emes pe? Jaqsy jumys istese, bir jyldan keıin sanaty joǵarylaıdy. Tek ol úshin oqýshylary sapaly bilim kórsetýi tıis. Pándik olımpıadaǵa qatysyp, júldeli oryndarǵa ıe bolyp jatsa, ony mektep basshysy kórip, jumysyn qalalyq bilim bólimine usynady.

Meniń aǵalyq aqylym, asyǵatyn eshteńe joq. Eki jyl erinbeı jumys istep, jumys nátıjeńdi kórsetseń, ári qaraı jalǵasyp kete beredi. Keıbir jas­tar azdap shydamsyzdaý. Sosyn jas mamandar qazirgi bilim berý júıesin tereń bilmeý sebebinen de ketip jatady.

Oleg Georgıevıchtiń oıynsha, bala­ny tulǵa retinde, adam retinde syı­laý kerek. Balanyń qateligin de syı­laý kerek, aqylmen, sabyrmen túsin­dirgen jón. Ras, baǵynbaıtyn, ashýly, muǵalimge tike qarsy shyǵatyn bala­lar qaı kezde de bolady. Biraq ol 37 jyldyq tájirıbesinde tentektik ja­saǵan oqýshyny birde-bir ret dırek­torǵa aparyp kórmepti. Ne ata-anasyn shaqyrtyp, balańyzǵa durys tárbıe bergen joqsyz dep kiná artpaǵan kórinedi. Sebebi bir bala muǵalimge qatty aıtsa, kiná muǵalimnen. «Dárejesi kishi bala muǵalimge dóreki sóılese, nege mundaıǵa jol berildi?

Kelispeýshilikti daý-janjalsyz she­shýdiń amaldary kóp. Osyndaı ten­tekterdi aqylmen, sabyrmen túzegen Oleg Georgıevıchke sol tentekter mektep bitirip jatqanda, betinen súıip, alǵysyn aıtyp qoshtasyp jatady. Jas muǵalimder qazir Oleg Georgıevıchten jıi aqyl suraıdy. Onymen birge isteıtin muǵalimderdiń biri bizge ja­qynda Qulsarydan kóship kelgen ata-anamen aradaǵy túsinispeýshilikti Svet­tiń qalaı sheshkenin aıtty. 1 sy­nyptyń muǵalimi balańyz dym bil­meıdi degesin, balanyń anasy ashýla­nyp, dırektorǵa kireıin dep otyr eken. Muny kórgen Oleg Georgıevıch ba­lanyń anasy men muǵalimin ózi bi­tis­­tirgen. Sóıtse, balanyń ata-anasy sa­baq úlgerimin joǵarylatý úshin, qo­symsha repetıtorǵa bergenimen, ná­tı­je bolmapty. «Syrttaǵy repetıtor­lar aqshasyn alǵasyn, balańyz jaqsy dep qoıa beredi. Odan da óz muǵaliminiń qosymsha oqytqany durys, dep tú­sindirip aıtqan. Bastaýyshtyń jas muǵalimine: «Demalys kúni 1-2 saǵatqa mektepke qosymshaǵa shaqyrtyp oqytýǵa ata-anasy kelisip otyr. Balanyń álsiz jaǵyn syrttaǵy repetıtor emes, óziń bilesiń. Osy balanyń bilimin kóterip jiberseń, ózińe de jaqsy, ata-anasy da rıza bolady emes pe?» dep bitistirgen.

Oleg Svet osyndaı kelispeýshilik­terge jıi kirisip ketip, mektep psıho­loginiń rólin baıqamaı atqaryp kete beredi. Munyń ózi qazirgi ýaqyt­ta orta bilim oryndarynda Svet sııaq­ty tá­jirıbeli, adamdy syılaýǵa, qur­met­teýge ázir turatyn jandardyń azaı­ǵan­dyǵyn bildiredi. Oqýshylaryn Abaı tálimderimen tárbıelep jatqan Oleg Svettiń tájirıbesin №9 mektep-gım­nazııanyń burynǵy dırektory Lıýdmıla Gýzıleva da, qazirgi dırektory – Salıha Qazybaeva da erekshe baǵalap otyr.

Oleg Svettiń eń basty aqyly: «Mu­ǵa­­limder ata-analar jınalysynda esh­qashan da balany jamandamaý kerek. О́ıtkeni balań jaman degen soń ata-ana qysylady. Nashar oqıtyn balalardy jınalys saıyn kóptiń kózinshe aıta berseń, «meniń balamnan jaman bala joq, sony estý úshin kelem be» dep ata-ananyń kóńili qalady da, endigári jınalysqa barǵysy kelmeıdi. Sodan mektepke degen qarym-qatynas nasharlaıdy. Synyp jetekshisi ata-analar jınalysyn kóńildi túrde ótkizýi kerek. Pikirlerin tyńdasyn. О́nerli ata-analar án aıtsyn, dombyra tartsyn, taǵy basqa da ónerin kórsetsin. Al sabaq úlgerimi, tártibi nashar oqýshylaryn jınalys sońynda jeke alyp qalyp, ońasha sóılessin. Sonda mektep pen ata-ana arasynda baılanys nyǵaıady».

Oleg Svettiń ustanymdaryn, ómir­­lik tájirıbesin jas muǵalimder jaq­sy meńgerse, mektepterde ata-ana men mu­ǵalim, muǵalim men oqýshylar ara­syn­da janjal da bolmaýshy edi. Bir ja­ǵy Makarenkonyń pedagogıkalyq usta­nymdaryn, ekinshi jaǵynan Abaı tálimderin ómirlik temirqazyǵyna aınal­dyrǵan 40 jylǵa jýyq qazaq tili men ádebıetiniń marjandaryn orystil­di oqý­shylardyń zerdesine uǵyndy­ryp kele jatqan Svettiń Aqtóbede orny erekshe. Ustaz- ustamdy, parasatty, baıypty bolsa ǵana, mektepte qalypty kóńil kúı ornaıdy. Bul, ásirese qazirgi onlaın oqý kezinde kerek-aq qasıet.