Has tulpardaı «Jas tulpar» edi

Bizderdiń «Jas tulparymyz» týraly sońǵy jyldary jıi áńgime bolyp júr. Ony kóbinese kózi ashyq, ultjandy, saıası sanasy tereń jastar qozǵap júrgeni meni qatty qýantady.

Shyn máninde, «Jas tulpar» qazaq jastarynyń 60-jyldardyń bas kezindegi «jylymyqta» qar astynan búr shashqan názik báısheshek ispettes qazaqtyń alǵashqy saıası-mádenı beıresmı uıymy bolatyn. Qatań totalıtarızmnen keıin qaıta oıanyp kele jatqan ulttyq sanamyzdyń alǵashqy belgi bererlikteı qarlyǵashtary sııaqty edi...

Bizderdiń «Jas tulparymyz» týraly sońǵy jyldary jıi áńgime bolyp júr. Ony kóbinese kózi ashyq, ultjandy, saıası sanasy tereń jastar qozǵap júrgeni meni qatty qýantady.

Shyn máninde, «Jas tulpar» qazaq jastarynyń 60-jyldardyń bas kezindegi «jylymyqta» qar astynan búr shashqan názik báısheshek ispettes qazaqtyń alǵashqy saıası-mádenı beıresmı uıymy bolatyn. Qatań totalıtarızmnen keıin qaıta oıanyp kele jatqan ulttyq sanamyzdyń alǵashqy belgi bererlikteı qarlyǵashtary sııaqty edi...

Jas zertteýshilerimizdiń úl­ken tarıhı «kózqarasqa» degen tájirıbesizdiginen jáne qo­ǵam­tanymdyq zerdesiniń kóbi­nese bos jyltyrǵa qyzyǵý­shy­lyǵynan bolsa kerek, áıteýir dokýmentaldi-derektik deńgeıden asa alǵan joq. О́zderimiz de sol kezde saıası-ǵy­lymı salmaqty, ol qanshama aýyr bolsa da, kó­termeıik dep, jeńil-jelpi janr­larǵa, mysaly, án aıtyp, jyr tyńdap, til úırenip degendeı, sha­­maly áreketterge úıir boldyq. Shynyn aıtsaq, buǵanasy qatyp, sanasy bekimegen jastarǵa ózderi «kótere almaıtyn shoqpardy beline baılap» ne qylamyz! О́mir jolynan ótip, mosqaldanǵan bizder bolmasaq, máskeýlik kóp stýdentterimiz mektepten keıin birden JOO-larǵa túsken, óz ana tilinde shorqaq sóıleıtin qazirgi jastarymyzdyń «alǵashqy jolbıke, kósh bastaýshylary» ǵana edi. Biraq ishinde estileri men eseı­­­­genderi de barshylyq edi. Dál solar «Jas tulparlarymyzdyń» kózge kórinetin «Jal-quıryǵy» ǵana emes, bas-kóz bolatyndaı jáne alǵa jeteleıtindeı «noq­ta aǵalary» edi. Olar óz qata­rynyń birshama aldynda bolyp, ult bolyp uıysýdyń, el bolyp eńse kóterýdiń óz kezindegi dáre­jesinde ǵana emes, odan da bıigirek deńgeıde oı bólise bildi. El egemendigin dál aıta almasaq ta, ony kókseıtinimizdi jasyra almadyq (Shyntýaıtyna kelsek, ol týraly ashyq aıtý sol kezeńde áli qaýipti boldy).

Sóıtip, bizderdiń «Jas tulpa­rymyzǵa» alǵashynda kimder kirdi. Olar Murat Áýezov, Sábetqazy Aqataev, Bolathan Taıjanov, Raýshanbek Ábsattarov, Bolat Hı­sarov, Tımýr Súleımenov, Mu­­rat Ǵylmanov, Serik Báı­ke­nov, aǵaıyndy Qaırat pen Altaı Qadyrjanovtar, Marat Sembın (Lenıngradtan), Klara men Aımuqan Taýjanovtar, Murat Aıtqojın, Marat Bal­ta­baev. Qyzdardan Qorlan Raqym­bekova, Ásııa Mahambetova men Sara Tynyshtyǵulova, Sabyrkúl Asanova, Maıra Aqshalova, taǵy basqalar. Bular meniń esim­de qalǵandary ǵana (Esimde qalma­ǵandary odan da kóp – avt.). Umyt­pasam, belgili jazýshy Sofy Smataev ta bizdiń aramyzda boldy («Men tirimin» óleńder jınaǵynan oqydym). GITS-tiń túlegi, talantty goboıst Temir Tikishevti de ózim «Jas tulparǵa» tarttym.

Osylardyń kóbi keıin qazaq mádenıeti men ǵylymynyń, óneriniń iri qaıratkerleri atandy. Birazy kezinde «Jas tulparda» bolǵany úshin KGB-niń erekshe «esep-qısa­bynda» turdy. Degenmen, olar óz talaby men eńbeginiń arqasynda alǵa shyǵa bildi. Árıne, bizdiń aramyzda jeńil-jelpi pikirde bolyp, jolbıke retinde ilesip júrgender de joq emes edi.

1965-1966 jyldary «Jas tulpar» úshin qıyn kezeń týyp, ol saıası qýdalaýǵa tústi. Buǵan Dinmuhamed Qonaev sııaqty el aǵalary der kezinde aralasyp, ashyq aıdap-qýdalaýdan aman saqtap qaldy. Degenmen, jal-quıryǵynan aıyrylǵan «Jas tulpardy» endi júgendep minip alyp, jáı «sosıalıstik» jumysshy aryq-turaq atqa aınaldyrýdyń áreketi bastalyp ketti. Osydan 20 jyl ótkennen keıin bolǵan Jeltoqsan kóterilisine bizderdi – «Jas tulpardy» kinálaý ári oryndy ári zańdy edi.

Bul rette ózimniń máskeýlik zamandasym, jerles jazýshy, ári aqyn Sofy Smataevtyń bir óleń joldary esime tústi:

«О́r maqsatpen ot bop jandyń,

kúıip te,

Ult mereıin ósirmek bop

bıikke.

«Jas tulparǵa» bılik

tusaý salǵanda,

Battyq biraz yza kekti,

kúıikke».

Shynymen de solaı boldy, biz­der KGB-niń qara tizimine ili­gip, shyr­maýynda qaldyq. Ol kóbimizdiń ósýimizge kedergi kel­tirdi. Esimde, Jeltoqsan kóte­rilisiniń ekinshi kúni tıisti adamdar meniń jumysyma kelip, eshkimmen aralaspańyz dep eskerte tura, úıimde jáne saraıymda paraqshalar (lıstovkalar) bar ma dep tintip ketti. О́ıtkeni, alań­ǵa shyqqan jigitter qyzdarǵa «Qazaq­tyń sanyn ósiremiz be?!» dep uran tastaǵan kórinedi. Meniń ol uranymdy qyzdar qyzý qoldap, qýattasa kerek.

Áýelde «Jas tulpardyń» má­denı-tanymdyq jınalystary men sherýleri kóp boldy. Al ózimniń demografııa týraly alǵashqy leksııam MGÝ-de ótti. Ony qazaqsha aıtyp shyqtym, óıtkeni, negizgi tyńdaýshylarym sonda oqıtyn qazaq jastary edi. Sol kezeńde, ol qanshama qaýipti bolsa da, 30-shy jylǵy sanymyzǵa áli jete almaı otyrmyz dep ashyq aıttym. Ashtan qyrylyp qalǵanymyzdy alǵash estigende, keıbir qyzdarymyzdyń kózine jas alǵany kúni búginge deıin kóz aldymda. Osynym ar­tyq bolyp ketken joq pa dep te qatty oılandym. Ol keıin KGB-ge de jetpeı qalǵan joq! Qaıran jastyq pen albyrttyq. Saqtyqty umytyp ketetin kezderimiz bolyp turatyn...

Qysqasy, endigide saıasat pen tarıhqa kóp berilmeı, qazaq hal­qynyń ósý múmkinshiliginiń búginde jeterlikteı mol ekenin aıtyp, qatarlas jastarymyzdyń demografııalyq sanasy men minez-qulqyna kóbirek áser etý kerek boldy. Bul jemisti bastamamdy sanaly túrde lenıngradtyq qazaq stýdentterimen kezdesýimde alǵash ret iske asyra bastadym. Umytpasam, 1963 jyldyń kúzinde «Jas tulpar» músheleri poıyzben Lenıngrad qalasyna keldik. Keıin Kıevke de, Vıl­nıýske, Qazanǵa, Rıgaǵa da bardym. О́ıtkeni, sol qalalarda oqı­tyn qazaq stýdentteri de «Jas tulparǵa» tartylǵan edi. Osynyń bárin uıymdastyryp júrgen meniń shyn joldasym Murat Áýezov edi...

Máskeýdiń ártúrli JOO-la­rynda 1 myńnan asa qazaqtyń stýdent jáne aspıranttary oqyp jatsa, Lenıngradta on­daılyq jerlesterimiz 300-deı eken. Keme jasaý ınstıtýtynyń korpýsyndaǵy kezdesý qyzyqty ótti. Qazaq jastarynyń arasyn­da óz halqynyń tarıhy men ótkenin bilýge degen qulshynys kúshti ekeni baıqaldy. Bul qalada da Almatydaǵydaı demografııa degendi áli bilmeıdi eken. Áńgime qazaqtyń sany men quramy týraly bolmaqshy eken degenge eleńdep, kóp stýdent jınaldy. Endi olarǵa jappaı qyrylyp ketkenimizdi aıtpaı, qaıtsek tez ósetinimizdi dáleldeýge tyrys­tym. Qazaq áıelderiniń bala týý kórsetkishteri 1958-1959 jyldary 7-8 balaǵa jetip, álem kór­setkishteriniń bıik deńgeıine shyq­qanyn kóldeneń tarttym. Tip­ten, Afrıkadaǵy halqy kóp Nıgerııa sııaqty elderdiń musylman elderimen deńgeıles ekenin aıt­qanda, olardyń kóbi rahattana kúldi. Qatar otyrǵan biren-saran qyz bala uıalǵan syńaı tanytypty. Bala týýdyń eń jaqsy kórsetkishteri Qyzylorda men Pavlodar oblystary degenimde, qol soǵyp, ózderiniń nıettes ekendikterin bildirip jat­qandar da tabyldy.

Al kelesi jyldyń kókte­min­­de ótken Kıevtegi kezdesý­de (Raý­shanbek Ábsattarov uıym­dastyrdy) meniń demografııa jarshysy retinde biraz tóselip alǵanymnan emes-aý, olardyń kóbi kópbalaly otbasynda óskendikten bolar, ózimdi shyn máninde ishteı úndesetin jastar arasynda otyrǵandaı sezindim. Sender stýdent kezde­rińde úılenip alsańdar tipten jaqsy bolar edi degen sózime shyn ılanyp, úılengenderi de boldy. О́zim de olardan qalyspadym. Lenıngradtyq joldastarymyz bizderdi eski Sankt-Peterbýrgtiń tarıhı jádigerleri kóp jerin molynan aralatty. Tarıhı jady­larǵa tym qumar men úshin ol bir umytylmas meıramdaı boldy. Petr­saraıyn, Qysqy saraıdy, «Av­ro­rany», ásirese, Ermıtajdy ara­laý esten ketpes­teı áser qaldyrdy.

О́zim qatarlas stýdent jas­tar arasynda demografııalyq bilimdi taratýym aldymen ózim­niń ósip-shyńdalýyma oń yq­pal ete otyryp, shalǵaıda jat­qan Qazaqstannyń ózindik etnodemografııalyq baǵytta damýyna da óz áserin tıgizdi. Sol «Jas tulpar» kezinde (1963-1965 j.j.) men de óz tarapymnan úgit-nasıhatymdy toqtatqan joqpyn. Men es bilgeli, soǵystan sońǵy jet­pis jylda qazaqtyń sany 5-6 ese ósti. Jalpy, meniń keń jurtshylyq aldyna shyǵýym da osy «Jas tulpar» kezinde bas­taldy. BLKJO joldamasymen 1965 jyldyń jazǵy kanıkýl kezinde, sol kezdegi Tyń ólkesiniń qazaǵy eń mol Qorǵaljyn aýdanyna konsertpen sapar shektik. Qazaq dalasynyń darqan tabıǵaty jáne keńpeıil jurtshylyǵymen asyqpaı tanysý osy joly júzege asty. Konsert aldynda aýyl jur­tyna bala sanyn kóbeıtińder dep nasıhat júrgizdim. Sapardan kóptegen jer-sý attary esimde qaldy. Mysaly, Qulanótpes araly, Egindibulaq aýyly, Márııamnyń Dýdaraıynda aıtylatyn Ashy kól men Tushy kól, túpkirdegi Barshyn aýyly, jol-jónekeı kórgen eski qorymdar men kúmbezder degendeı. Bári­nen buryn Qorǵaljynnyń qoqı qazdary kúni búginge deıin esimnen ketpeıdi-aq.

Sol kezdegi Selınograd qala­syn kórýimizge múmkinshilik týdy. О́lkelik basqarma ornalasqan úlken úı men «Esil» qonaq úıi já­ne «Tyńgerler» saraıynan bas­qa ǵımarattardyń bári jaıy­lyp jatqan pás úıler edi. Qala qazaq­tarynyń sany tym az, barlyq halyqtyń tek 5-6 % paıyzyn ǵa­na quraıdy eken. Qazaq mektebi bolǵanmen, onyń ózi ınternatpen ustalyp otyrǵan kórinedi. Ult ın­tellıgensııasy jergilikti gazet pen kraıkomnyń aınala­synda ǵa­na. Búgingi qalalyq saıabaqta orna­­­las­qan qurylys jasaqtaryna ar­nalǵan saraıda ýaqytsha turyp, Esildiń qoldan jasalǵan bógeninde sýǵa túsip júrdik. Osynyń bárin es­­­­ke alsaq, búgingi saltanatty As­tana ǵajaıyp ertegideı kó­rinedi...

Almatyǵa kelisimen Murat Áýe­zov «Jas tulpardyń» tek konserttik sapary týraly ǵana habar uıymdastyrdy. Qazaqsha jaqsy sóıleıtinderden men ǵana qalǵandyqtan, habardy maǵan júrgizýge týra keldi. Bul meniń televızııaǵa alǵash shyǵýym edi. Onda «jyr tyńdaýdan» artyq áńgimege barǵan joqpyz!? О́zim Murat Áýezovtiń ótinishi boıyn­sha sol kezdegi jastar gazeti «Lenınshil jasqa» maqala jazdym. Ol «Jas tulpardyń» jańa sapary» dep ataldy. Ony oqyǵan ójet qyz Ásııa Muhambetova maqalań ózińniń «sta­tıstıkańa» uqsas bolyp ketipti dep qatty synady. Al habardyń jaqsy shyqqanyn sol Almatydaǵy týǵan-týysqandar aıtyp jatty.

Birde qol bosaǵanda Fonvızın kóshesinde, taý eteginde, sarqy­raǵan ózen jaǵasynda jeke tura­tyn Murattyń anasy Fatıma apaıdyń úıine bardyq. Ol kisiniń ana retinde kenje ulyn erekshe jaqsy kóretinin baıqadym. Basqalar karta oınaýǵa shyǵyp ketkende, men Fatıma apaımen jeke qalyp, ol kisiden biraz áńgime estidim. Birinshi ret Ilııas Jan­súgirovtiń «Aq qala» poe­masy bar ekenin bildim. Sol joly kópten kórmegen, atyshýly ALJIRDE at­taı segiz jyl otyryp shyqqan Sháki­taı jeńgemmen jaqyn tanys­tym. Ol atylyp ketken narkom Qalı (Muhametqalı) aǵamyzdyń 1920 jyly Qarqaralyda qosylǵan zaıyby edi.

Al Sibirde 15 jyl boıy aıdaý­da bolǵan Shámel jezdem (Bı­qan apamyzdyń kúıeýi) meniń Más­keýde oqıtynyma rıza bolyp, bu­rynǵydaı balasynbaı, sol kezde áli aqtalmaǵan alashordashylar týraly aıtyp berdi. Olar tarıh­tyń bir sátsiz kezeńinde shashylyp qalǵan qazaqtyń sırek injý-marjandary edi, dep kózine jas aldy.

Áńgimemdi qoryta kele aıta­rym, bizderdiń «Jas tulpary­myzdyń» 1-2 jyldan soń «jal-quıryǵy kúzelip», aıaǵyna tusaý salynsa da, keńestik totalıtarızm júıesi onyń «qasıetti» on úshinshi múshesine tıgen joq... Sodan «Jas tulparymyz» na­ǵyz has tulparǵa aınalyp, qa­zaq halqynyń ekinshi de­mografııalyq dúmpýine tikeleı aralasty. Ǵala­mat qoldan jasalǵan apattan soń, 1934-1935 jyldary ómirge kelgenderimiz búginde jetpisti alqymdap qal­saq, elimizde aman qalǵan nebári 2-aq mıllıon ash-jala­ńash qazaqtan búginde aıtar­lyqtaı urpaq ósip-ónip, 11-12 mıllıonǵa jetip otyr. Shet­eldik qazaqtardy qosqanda jalpy sanymyz 15-16 mıllıon adamdy quraıdy.

Maqash TÁTIMTEGI,

saıasattaný ǵylymdarynyń doktory,

demograf-ǵalym.