Bul – sharýalardy tolǵandyryp otyrǵan problema
Májilis Tóraǵasynyń orynbasary Qabıbolla Jaqypovtyń jetekshiligimen keshe «Jerlerdi melıorasııalaýdyń problemalary jáne ony sheshýdiń joldary» degen taqyryppen Úkimet saǵaty bolyp ótti. Depýtattar aldynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan Mamytbekov baıandama jasady.
Bul – sharýalardy tolǵandyryp otyrǵan problema
Májilis Tóraǵasynyń orynbasary Qabıbolla Jaqypovtyń jetekshiligimen keshe «Jerlerdi melıorasııalaýdyń problemalary jáne ony sheshýdiń joldary» degen taqyryppen Úkimet saǵaty bolyp ótti. Depýtattar aldynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan Mamytbekov baıandama jasady.
Vıse-spıker óziniń kirispe sózinde Qazaqstannyń álemdik ekonomıkaǵa belsendi túrde kirýi, onyń básekege qabilettiligi, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýi – jer resýrstaryn tıimdi paıdalanýǵa baılanysty ekendigin erekshe atady. «Sonymen, memleket aldynda, elimizdiń aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýdi odan ári ulǵaıtý úshin jerdi melıorasııalaýdy jáne sýdy paıdalanýdy túbirimen jaqsartý mindetteri tur», dedi Q.Jaqypov.
Budan keıin A.Mamytbekov baıandama jasap, melıoratıvtik júıeni saýyqtyrý jáne sýarmaly jerlerdi qalpyna keltirý úshin naryqtyq tetikterdi qoldaný qajettigine nazar aýdartty. Mınıstrdiń málimetine qaraǵanda, qazirgi kezde sýarmaly jerlerdiń kólemi 1990-jyldarmen salystyrǵanda úshten birge (2,1 mıllıon gektar) kemip, 1,5 mıllıon gektardy quraıdy eken. Onyń negizgi sebepteri: jerlerdiń ekologo-melıoratıvtik nasharlaýy, drenajdyq jáne sýarmaly júıeniń qalpyna keltirý jáne qurylysyna ınvestısııalar salý deńgeıiniń tómendigi, tozý deńgeıiniń joǵarylyǵy, fermerlerdiń ylǵal únemdeý tehnologııalardy engizýge yntasynyń joqtyǵy jáne profılaktıkalyq melıoratıvtik jumystardy oryndamaý.
Budan basqa, mınıstr sý shyǵynyn únemdeýdi qamtamasyz etýdiń jáne sharýashylyqaralyq ırrıgasııalyq júıelerge ınvestısııalardy tartýdyń jalǵyz tetigi – naryq tarıfterin ornatý ekendigin basa aıtty. Onyń sózine qaraǵanda, birqatar aımaqtarda sýarmaly sý tarıfteri tómen. Bul sharýalardy sýlandyrý júıesin qalpyna keltirýge jáne sýdy únemdeý boıynsha qandaı da bir jumystardy júrgizýge yntalandyrmaıdy. Sý sharýashylyǵy nysandaryna jóndeý júrgizýge ketken shyǵyndar esebinen tarıfterdi qalyptastyrý bul salaǵa halyqaralyq qarjylyq ınstıtýttardyń zaemdyq qarjylaryn jáne jeke ınvestorlardyń qarjylaryn tartýǵa múmkindik beredi. Osy rette tarıfterdi ósirý sharýalardyń sýǵa degen shyǵyndaryn ulǵaıtýǵa alyp kelmeıdi: qoldaný kólemi eki kezeńde de azaıady, rekonstrýksııalanǵan júıelerde mınımaldy shyǵynsyz alqapqa deıin jetkizý, sondaı-aq, sýarý kezinde únemdeý júıesin qoldaný. Aldyn ala esep boıynsha sýdy tutyný 3-4 esege deıin tómendeıdi.
Jeke jaǵdaılarda, sýǵa degen tarıf fermerler úshin qymbat bolsa, memleketpen sýbsıdııalaý qarastyrylýy múmkin. «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasynyń sheńberinde aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń tamshylatyp jáne jańbyrlatyp sýarýǵa arnalǵan jabdyqty satyp alý shyǵynynyń bir bóligin óteýdi boljaıtyn ınvestısııalyq sýbsıdııalaýdy memlekettik qoldaý sharasy qarastyrylady. Mınıstr bul rette melıoratıvtik tehnıkalardy satyp alǵandar men óz sý jelilerin qalpyna keltirgender shyǵyndarynyń 50 paıyzy bıýdjetten qaıtarylatynyn alǵa tartty. Mysaly, maqta alqaptaryn tamshylatyp sýarý tehnologııasyn endirý 3-4 jylda ózin ózi aqtaıdy eken. Al bir gektar jerge 4-5 myń AQSh dollary qajet bolsa, oǵan sharýanyń kúshi jetpeıdi. Sondyqtan sharýa bıýdjetten qarjy alyp, ony alǵashqy ınvestısııalyq salym retinde bankke aparyp jáne oǵan «Qazagroqarjy» kompanııasyn jumyldyra otyryp, jańa tehnologııany endirýine bolady. Odan bıýdjetke salyq retinde túsim túsedi jáne jumys oryndary ashylady.
A.Mamytbekov bul rette jekelegen oblystarda sýarmaly jerler aýqymy kúrt qysqarǵandyǵymen de bólise ketti. Máselen, Aqmola oblysynda bul kórsetkish 95 paıyzdy, Qostanaı oblysynda 80 paıyzdy, Shyǵys Qazaqstan oblysynda 60 paıyzdy qurap otyr. Sýarmaly jerler ońtústik oblystarda saqtalǵanymen, munda da qysqarý barshylyq. Mysaly, Almaty oblysynda sýarmaly jerler 11 paıyzǵa, Jambyl oblysynda –32, Qyzylorda oblysynda – 23 jáne Ońtústik Qazaqstan oblysynda 16,8 paıyzǵa kemigen. Jalpy, elimizdegi sý resýrstarynyń aýmaǵy 100 tekshe/shaqyrymnan astam sýdy quraıdy eken. Sonyń ishinde 56 paıyzǵa jýyǵy nemese 56,6 tekshe/shaqyrymy óz aýmaǵymyzda qalyptasatyn bolsa, qalǵan 44 paıyzy tys jerlerden keledi. Barlyq sýdyń paıdalanýǵa qalatyny – 42 paıyz (nemese 42,6 tekshe/shaqyrym). Osyǵan oraı, jyl saıyn eldegi sýdyń jaǵdaıyna, sý nysandarynyń sanıtarlyq jaǵdaıyna qaraı ony tutyný lımıti belgilenip keledi. Máselen, ekonomıka salalaryndaǵy sýdy paıdalaný boıynsha lımıt 2012 jyly 26,7 tekshe/shaqyrymdy qurady. Munyń 18,4 tekshe/shaqyrymy is júzinde paıdalanyldy. Al sýdy paıdalanýdyń basym bóligi nemese atalǵan kórsetkishtiń 60 paıyzy aýyl sharýashylyǵy salasynda tutynylady.
Májilistiń Agrarlyq máseleler komıtetiniń tóraǵasy Romın Mádınov jasaǵan qosymsha baıandamasynda jer ıeleriniń jerdi paıdalanýdaǵy jaýapkershiligi zańmen naqty rettelmegendigine erekshe nazar aýdartty. Depýtat Tólegen Ibraevtyń suraǵyna oraı bergen jaýabynda mınıstr sýarmaly jerlerge baqylaý men monıtorıng durys júrgizilmegendigin moıyndady. Onyń aıtýynsha, osydan 3-4 jyl buryn Jer kodeksine ózgerister engizilgen kezde jer ıesi nemese jalǵa alýshy ony paıdalanbasa, onda alyp qoıý normasy qarastyrylǵanymen, artynsha alynyp tastalypty.
Eldiń strategııalyq damýy men onyń azyq-túlik qaýipsizdiginiń aýqymdy mindetterin júzege asyrý maqsatynda qoıylǵan depýtattardyń kóptegen suraqtaryna jan-jaqty jaýap berildi. Jáne de Májilis depýtattary Úkimetke naqty usynystar jasap, onyń oryndalýy qajettigin negizdedi.
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».
