Bul – osy aýyldan úsh shaqyrym, Oıyl ózeninen 500 metr jerdegi Qazdyaral atanǵan eski qonys. Shildeniń sońynda Oıyl aýdandyq óner jáne ólke tarıhy mýzeıiniń qyzmetkerleri men oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń arheologtary Qazdyaralda qazba jumystaryn júrgizgende, Aqynǵalı Baqtııaruly kezdeısoq qumyra qazyp alǵan jerge taıaý shuńqyrlardan qatar-qatar jatqan úsh jerleý orny tabyldy. Úsh shuńqyrda ejelgi qola dáýiri, erte temir dáýiri men bizdiń zamanymyzdyń 2-4 ǵasyryna tán jerleý ǵurpy bólek-bólek kórinip turdy. Birinde eki adam bir-birine qarata, tizeleri búgilgen kúıi qatar jerlengen bolsa, jandarynda usaq maldyń súıekteri shashylyp jatqan. Sál árirekte topyraq betine jaqyn qabatta jatqan ejelgi adamnyń súıekteri bastapqy jerleý orny emes dep tujyrym jasady oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń arheologtary. О́ıtkeni, bul orynda bastapqy jerleý ornyna tán zattar tabylmaǵan. Úshinshi shuńqyrdan bas súıegi joq er adamnyń janynda qumyra, qola japsyrmalar men kóldeneń jatqan pyshaq tabylǵan. Al, eresek adamnyń qasyna jerlengen balanyń sopaqsha, jasandy túrde sozylyp, ózgertilgen bas súıegi qazba jumystaryna qatysqandardy erekshe tań qaldyrdy.
Osylaısha, Shyǵanaq Bersıev soǵys jyldary tarydan álemdik rekord jasaǵan qarasha aýyldyń mańynan qola, ejelgi temir dáýiri, orta ǵasyrǵa deıingi órkenıet oryndary birge tabyldy. "2012 jyldan bastap Qaratal aýyly turǵyndarynyń mal baǵyp júrip ejelgi zamannyń áshekeılerin, jebe, naıza ushtaryn taýyp alyp júrgeni týraly jarııa bola bastaǵan edi. Bizder osy joly qumdaǵy turaqtan erte qola dáýiri, temir dáýiri, erte orta ǵasyr zamanynyń jerleý oryndaryn qatar taptyq. Bıleýshi taıpalardyń bas súıekterin sopaqshalaý etip bala jastan ózgertetin "sán úlgisine" qarap, bul jerde ǵun-sarmat dáýiriniń adamy jerlengen dep tujyrym jasaımyz. Alaıda tabylǵan jádigerlerdi tereńirek zertteýge bizdiń shamamyz jetpeıdi. Oıyl ózeniniń jaǵasyndaǵy osy turaq qola, temir, ejelgi orta ǵasyr adamdary úshin qandaı mańyzdy ról atqarǵan? Bul jerde suraq kóp", deıdi Sh. Bersıev atyndaǵy Oıyl aýdandyq óner jáne ólke tarıhy mýzeıiniń qyzmetkeri Medet Qulmuqanov.
Birneshe dáýirdiń adamdaryna jaıly qonys bolǵanymen, qazir qum kóshkininiń ortasynda qalǵan Qazdyaraldyń tarıh búkken qupııasy nede? Bálkim Oıyl ózeni arnasynan tasyp jatqan sol zamanda Eýropa men Azııaǵa joryqpen, saýdamen qatynaǵan ejelgi adamdar osy jerde aıaldap, saýda-sattyq júrgizdi me eken? Suraq kóp, jaýap joq. Ázirge belgilisi, osy jyldyń qazan aıynyń basynda Qazdyaralda taǵy da qazba jumystary júrgizilmekshi.
Ejelgi órkenıet adamdary úshin strategııalyq mańyzdy núkte bolǵan osy mekendi jan-jaqty zertteýge jergilikti mamandardyń shamasy da jetpeıdi, ázirge qarjylandyrý kózderi de joq. Qalaı bolǵanda da, ejelgi órkenıettiń elesi kezip júrgen osy turaq "Rýhanı jańǵyrý" baǵdarlamasy aıasynda keshendi túrde zerttelýi kerek dep oılaımyz.
Aqtóbe oblysy
