Adam saýdasy: Quldyq qurdymǵa ketken joq

Quldyq baryn moıyndaǵymyz kelmegenimen zamanaýı quldyq týraly aıtpaýǵa bolmaıdy. Ony keı­de neo-quldyq dep te aıdarlap jatamyz. «Walk Free» atty halyqaralyq táýelsiz quqyq qor­ǵaý uıymynyń málimetinshe, álem­de áli de 40 mln-nan astam adam qul­dyqtyń qurbany bolyp otyr. Dú­nıe júzinde qarý-jaraq satý men esirtki bıznesinen keıin kóleńkeli bıznestiń «kósegesin kógertetin» de osy quldyq, adam saýdasy. Iаǵnı suranys bar degen sóz. Sura­nys bolǵan soń tutynýshynyń qa­je­tin óteıtin saý­dager de tabylady. Bul – zańdy qubylys. Alaıda qaı adam óz er­kimen qul bolýǵa kóne qoı­syn? Sondyqtan qylmyskerler eń aldymen adamdardy aldap-arbaý, urlaý qadamdaryna jıi baratyn kórinedi.

Urlaý demekshi, búginde eli­mizde habar-osharsyz ketkender, joǵalǵandar sany 1200 adamǵa jetip otyr. Sonyń ishinde 22 ba­la bar. Kóp jaǵdaıda qyzmettik sa­par­ǵa, maýsymdyq jumystarǵa, reısterge (kólik aıdap barý, júk tasymaldaý) attanǵan er azamattar qaıtyp oralmaıtyn kórinedi. Áıel azamatshalar bolsa kóbine ishimdikke salynyp júrip iz-tússiz joǵalady eken. Balalar arasynda mundaı oqıǵalar otbasyndaǵy jaısyzdyq (ata-analarynyń ishim­dikke salynýy, olarmen jıi arazdasýy) kezinde oryn alyp jatady.

Osy adam saýdasy máselesin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda da kóterip otyr. «Adam saýdasyna qarsy kúres məselesi de kún tər­tibinen túspeıdi. Bul jaǵynan Qazaqstannyń halyqaralyq qaýym­dastyq aldyndaǵy jaǵdaıy aı­tarlyqtaı emes. Quqyq qorǵaý or­gandary mundaı qylmystardy tergeý rəsimin jetildire túsýi kerek. Osyǵan oraı sot tərtibimen qatań jaza qoldanylýy qajet. Bul mańyzdy mindet memlekettik organdardyń úılesimdi is-qımylyn talap etedi», dedi Prezıdent.

О́kinishke qaraı, adam saýdasy jasy­ryn qylmys túrine jat­qyzyla­tyndyqtan, onyń naqty qaı óńirde, elimizdiń qaı oblysynda jasalatynyn dóp basyp aıtý qıyn. Nege? Sebebi, saýda jynystyq eksplýatasııa maqsatynda jasalǵan kezde qyzdar jezókshelikke tartylyp, iri qalalarda ıntımdik qyzmet kórsete bastaıdy eken. Al qylmysker zábir kórýshini jumysqa tartýdy kózdegen bolsa, kerisinshe aýyldyq eldi mekenderge, qystaqtarǵa jetkizetin kórinedi.

Keıingi jyldarda shetelge eksplýatasııalaý maqsatynda Qazaqstan aýmaǵynan bas-aıaǵy 15 tulǵa shyǵarylǵany belgili boldy. О́tken jyly elimizde osy adam saýdasymen aınalysqan eki qylmystyq top bary anyqtaldy. Sonyń biri adam aǵzasyn saýda­lasa, kelesi top qyzdardy jezók­shelikke tartý maqsatynda prıton uıymdastyrýmen, jeńge­taı­lyqpen aınalysypty. Elimizdiń quqyq qorǵaý organdary keıingi jyldarda otandastarymyzdy Bahreın, Túrkııa jáne Ońtústik Koreıa elderine saýdalamaq bolǵan­dardyń jolyn kesipti. Bul rette otandastarymyzdyń syrtqy adam saýdasymen qatar, ishki ahýal­ da kóńil kónshiter emes. Iаǵnı, el ishinde de adam saýdasymen aınalysatyndar bar. Bıyldyń ózinde elimizde adam saýdasymen aınalysqan 26 azamat jaýapqa tartylyp otyr.

Jyl saıyn ishki ister organ­darynyń qyzmetkerleri elimizde jáne shet memleketterde adam saýdasynyń qurbany bolǵan seksenge jýyq tulǵany anyqtaıdy. Ár jylda elimizde  adam saýdasyna baılanysty 180 qylmystyq is qozǵalady. Tipti qylmystyń osy túrine qatysty faktiler karantın kezinde de anyqtalyp otyrypty. Ondaı quldyqtyń qurbandary arasynda otandastarymyz da, shetel azamattary da bar. Sonyń 90%-y qazaqstandyq bolsa, qalǵan 10%-y shetel azamattary kórinedi.

«Búginde adam saýdasy halyq­aralyq máselege aınalyp otyr. Osy qylmystyń saldarynan adamnyń eń basty quqyǵy aıaq asty bolýda. О́kinishke qaraı, qylmystyń osy túrine qatysty faktiler bizdiń elimizde de tirkelýde. Sondyqtan bul máselege IIM barynsha nazar aýdaryp keledi. Osy máseleniń ózektiligi týraly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda  da aıt­qan bolatyn», dedi Ishki ister mınıstrligi Krımınaldyq po­lı­sııa departamentiniń bastyǵy Dýman Taev.

Onyń aıtýynsha, Qazaqstanda adam saýdasy kúshtep jumysqa jegý, jynystyq eksplýatasııa, káme­lettik jasqa tolmaǵandardyń saýdasy, qaıyrshylyqpen aına­lysýǵa kúshteý, adam aǵzasyn saýdalaý túrinde kórinis taýyp keledi. Osy qylmys túrleriniń aldyn alý maqsatynda elimizde arnaıy mehanızm de jolǵa qoıylypty. Onyń quramynda zańnamalyq, profı­laktıkalyq jáne tájirıbelik sharalar bar. Sondaı-aq elimizdiń Qyl­mys­tyq kodeksiniń 8-babynda adam saýdasy men eksplýatasııasyna qa­tys­ty jaýapkershilik kórsetilgen. Jazanyń eń qatań túri retinde osyndaı zańbuzýshylyqqa bar­ǵan qylmyskerdi dúnıe-múl­kin tárkileı otyryp 18 jyl­ǵa bas bostandyǵynan aıyrý qa­ras­tyrylǵan. Atalǵan norma­larǵa sońǵy túzetýler 2019 jyly jel­toqsan aıynda engizilipti.

Buǵan qosa elimizde aǵza múshe­le­riniń saýdasyna, kámelettik jasqa tolmaǵandardyń saýdasyna, jezók­she­likke tartýǵa qatysty jaza qatańdady. Búginde Úkimet janynda arnaıy vedomstvoaralyq komıssııa jumys isteıdi. Sonyń sheńberinde memlekettik jergilikti atqarýshy organdarǵa usynystar beriledi. «Máselen, adam saýdasyna qarsy 2018-2020 jyldarǵa arnalǵan Úkimettiń profılaktıkalyq sharalar jospary júzege asyrylady. Ishki ister organynyń qurylymynda (mınıstrlik pen aýmaqtyq bólim­shelerde) adam saýdasymen kúres júrgizetin arnaıy bólimder de bar. Quqyq qorǵaý organdary adam saýdasy faktileriniń jolyn kesý jáne aldyn alý sharalaryn udaıy qolǵa alyp keledi. Internet jelisi, buqaralyq aqparat quraldary jáne ózge de aqparat kózderi zertteledi», deıdi D.Taev.

Máselen, bıylǵy 10-12 qyr­kúıek kúnderi polısııa organ­darynyń qosymsha kúshterin paıdalana otyryp elimizde «Stop-trafık» atty keń aýqymdy operasııa qolǵa alynǵan edi. Sol úsh kún aralyǵynda tártip saqshylary adam saýdasyna qatysty 53 faktini anyqtady. Sonyń ishinde 1 fakt kámelettik jasqa tolmaǵan bala­lar saýdasyna qatysty bolsa, 2 fakt adam satýǵa, 3 fakt kúsh­­­tep ju­mysqa tartýǵa, 6 fakt jezók­shelikke ıtermeleýge, 41 fak­ti jezók­shelikpen aınalysý maq­satynda prıton uıymdastyrýǵa ne­mese ustaýǵa, jeńgetaılyqqa qatysty bolyp otyr. Sondaı-aq operasııa aıasynda jezókshelikpen aına­lysatyndarǵa úı-jaı usyn­ǵandar men jeńgetaılyq boıynsha 14 ákimshilik quqyqbuzýshylyq anyqtalypty.

Qylmystyń kúshtep jumysqa tartý túri kóbine-kóp eldi meken­derde oryn alýda. Máselen, atal­ǵan operasııa kezinde Aqtóbe obly­syndaǵy sharýa qojalyǵynyń basshysy jaýapqa tartyldy. Munda kásipker 40 jastaǵy azamatty úsh aıǵa jýyq merzimde erkinen tys jumysqa jegip kelipti. Sharýa qoja­lyǵynyń basshysy zábir kórgen azamatty kúndiz traktor aıdatyp, túnde sıyr qoranyń kúzetshisi retinde paıdalanǵan kórinedi. Quldyqtyń quryǵyna ilikken jannyń turmys jaǵdaıy da kóńil kónshitpeıdi. Jatyn orny retinde ol birenshe aı júk kóligin panalap kelgen eken. Oqıǵa anyqtalǵan bette birden kásipkerge qatysty is qozǵaldy. Elimizdegi Qylmystyq kodekstiń 128-baby boıynsha sotqa deıingi tergeý amal­dary júrip jatyr. Úsh aı kóle­minde japa shekken azamat osy kúni quqyq qorǵaý organdarynyń adam saýdasynyń qurbandaryna arnalǵan ortalyǵyna ornalasty­rylyp, arnaıy mamandardyń baqy­laýymen qajetti kómek kórsetilip otyr.

Bul – adamdy kúshtep jumysqa tartýǵa qatysty oryn alǵan jal­ǵyz oqıǵa emes. Máselen, Jam­byl oblysy­nyń quqyq qorǵaý organ­darynyń qyz­metkerleri osy óńirdiń úsh turǵynyn zańsyz eńbekke tartyp kelgen sharýa qo­jalyǵyn anyqtapty. О́tken jyldyń qarasha aıynan beri eki er adam men bir áıel azamatsha sharýa qojalyǵynda jumysqa paıdalanylyp kelgen. Iаǵnı er adamdar atalǵan qojalyqta mal baqqan bolsa, áıel azamatsha úı sharýasyna salynypty. Atalǵan is boıynsha da tergeý amaldary bastalyp, Qylmystyq kodekstiń 126-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes qylmystyq is qozǵaldy.

Qyzylorda oblysynda eki er azamat bir apta boıy qalada­ǵy páterlerdiń birinde zań buzý­shy­lyqqa baryp, áıel azamatshany jynystyq májbúrleý maq­satynda kúshtep ustap kelgen kórinedi. Búginde zábir kórgen áıel júziqaralardyń qolynan bosap, zań buzýshylarǵa qatysty Qylmystyq kodekstiń 126-babyna sáıkes qylmystyq is qozǵaldy.

Almatyda qalanyń jas turǵyn­dary kámeletke tolmaǵan 16 jas­taǵy qyzdy aldap-arbap bes aı boıy jezókshelikke ıtermelegeni anyqtaldy. Kúdiktiler jas qyzdyń málimetin ınternet jelisine ornalastyryp, ıntımdik qyzmet kórsetetini týraly jazypty. Bul oqıǵa boıynsha da tergeý amaldary bastalyp, Qylmystyq kodekstiń 134-baby boıynsha is qozǵaldy.

Búginde osy adam saýdasynyń saldarynan zábir kórgen tulǵa­lardyń barlyǵyna quqyq qorǵaý organdary tarapynan qoldaý jasalyp, arnaıy áleýmettik kómek kórsetildi.

Shetel azamattaryn saýdalaý faktilerin anyqtaý maqsatynda atalǵan operasııa aıasynda Almaty oblysyndaǵy Qorǵas, Jambyl oblysyndaǵy Qarasý jáne Túr­kistan oblysyndaǵy Jibek joly syndy Qazaqstan aýmaǵyna kirý jáne shyǵý pýnkterinde aýqymdy shara qolǵa alyndy. Sondaı-aq Almaty men Shymkenttegi kóshi-qon ortalyqtarynda volonter­ler adam saýdasymen kúres júr­­gizetin organnyń senim tele­fondary (11616) bederlengen kóp ret qoldanýǵa bo­latyn res­pıratorlyq betperdeler, adam saýdasy máselesine qa­tysty jadynamalar taratypty. Bul aksııany quqyq qorǵaý organdary úkimettik emes uıymdarmen bir­lesip uıymdastyrdy. Oǵan Al­matydaǵy áıelder men balalardy áleýmettik-psıhologııalyq beıim­deý ortalyqtary, Taldy­qor­­ǵandaǵy aýmaqtyq áıelderdi qol­daý ortalyǵy, Taraz qalasynyń qo­ǵamdyq kózqaras ortalyǵy, Shym­kent qalasynyń áıelder basta­masynyń quqyqtyq ortalyǵy qa­tys­qan.

Árıne, osyndaı málimetterdi estigen soń adam saýdasy, quldyq oqıǵalaryna qalaı túspeýge bolady, túsken jaǵdaıda odan qalaı qutylyp shyǵý kerek degen suraq qaı adamdy bolsyn mazalaıtyny belgili. Bul úshin eń aldymen tabysty jumysqa qatysty kúmándi usynystarǵa sene bermeý qajet. Ekinshiden, qujatty, jeke kýálikti eshkimge berýge bolmaıdy. Basqa qalaǵa nemese memleketke jolǵa shyǵar kezinde týys-týǵandarǵa, jaqyndarǵa baılanys nómiri men mekenjaıdy mindetti túrde qaldyrý kerek. Osyndaı oqıǵaǵa tap bola qalǵan jaǵdaıda birden jaqyn jerdegi polısııa ýchaskesine nemese 102 nómirine, bolmasa 11616 senim telefonyna haba­rlasqan jón. Sondaı-aq ár óńirde adam saýdasynyń, quldyqtyń qurbany bolǵandarǵa kómek kórsetetin úki­mettik emes uıymdardyń da baryn umytpaǵan abzal. Mundaı uıym­dar quqyq qorǵaý organdarymen birlesip qyzmet etedi.

P.S. Osy maqalany jazyp otyrǵanda Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń «Bir adamǵa» óleńi oıǵa oraǵytty. «Otyrdym kórsem jekip tastar ma dep, Shal aıtty: «Kórińizder, jasqanba!» dep. Keseni qolyma alyp qaraı berdim, Ishinde nahaq kózden jas bar ma dep». Pandemııa kezinde koronavırýstyń emi eken dep qymyzdy ishýdeı-aq ishtik qoı. Sonda keseniń túbine úńilgen kim bar? Bálkim, quldyqta júrgen bir jylqyshynyń, bolmasa saýynshynyń kóz jasyn urttaǵan bolarmyz...