Tótenshe jaǵdaı utqyrlyqty talap etedi

Mundaıda ózimiz sekildi et pen súıekten jaratylǵan naǵyz batyrlar qol ushyn sozar edi. Olar – azamattyq qorǵanystyń aldyńǵy shebinde júrgen tótenshe jaǵdaılar qyzmetiniń mamandary, beıbit kúnniń batyrlary. Bul kúshtik qurylymnyń irge qalaǵanyna da bıyl shırek ǵasyr tolyp otyr.

Búginginiń aqıqaty – osy! Topan sý jaıylsa, tótep beretin, tilsiz jaý boı bermeı bara jatsa, aptyǵyn aýyzdyqtaı alatyn qalqanymyz bar. Biraq bul sala da udaıy damýdy, túleý men túrlenýdi qajet etedi. Onsyz da, azamattardyń quqyǵy men qaýipsizdigin qamtamasyz etýden qoly bosamaıtyn Ishki ister mınıstrligin artyq ókilettikten aryltatyn kez keldi. Nege? Sebebi ǵylymy men ilimi, ásirese zamanaýı tehnıkasy damyǵan HHI ǵasyr – tabıǵı jəne tehnogendi apattar dáýiri sanalady. Sondyqtan atalǵan apattarǵa osy azamattyq qorǵanys salasyndaǵy jeke vedomstvomyz bolmaı tótep berý asa qıyn.

Osy máselege Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda da aıryqsha mán berip otyr. Prezıdent bul salanyń mańyzyn alǵa tarta otyryp «Ishki ister mınıstrligi qurylymyn qaıta qarap, ony saladan alshaq mindetterden aryltý kerek. Bul mańyzdy vedomstvo jumysynyń tıimdiligin arttyrady. Bizdiń tabıǵı jəne tehnogendi apattar dəýirine qadam basqanymyzdy eskerip, Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligin qaıta qurý qajet dep sanaımyn», degen bolatyn.

Memleket basshysynyń halyqqa Joldaýy jarııalanǵannan keıin arada bir aptadan artyq ýaqyt ótkende jańa mınıstrliktiń qurylǵany týraly habardar boldyq. Osy jyldyń 9 qyrkúıeginde Qasym-Jomart Toqaevtyń «Qazaqstan Respýblıkasynyń Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligin qurý týraly» Jarlyǵy jaryq kórdi.

Iá, Joldaýda berilgen tapsyrmany júzege asyrýdyń júıeli jumysy jolǵa qoıyldy. Osylaısha, bıylǵy 11 qyrkúıekte Prezıdent Tótenshe jaǵdaılar mınıstri qyzmetine buǵan deıin Ishki ister mınıstriniń orynbasary laýazymyn atqarǵan Iýrıı Ilındi taǵaıyndaý týraly Jarlyqqa qol qoıdy.

Alaıda bul vedomstvony joq jerden paıda boldy dep aıtýǵa taǵy aýyz barmaıdy. Aıtaıyq, elimizde birneshe ret qurylyp, birneshe ret mártebesi aýysqan organdardy eske túsire qalsaq, aldymen osy azamattyq qorǵanys salasy oıǵa oralar edi. Keńes ókimeti ydyrap, egemen el bolǵanymyzdan bergi jyldarda tótenshe jaǵdaıǵa jaýapty organ komıtet te, agenttik te, tipti jeke mınıstrlik te bolyp úlgerdi.

Qosh. Baıyrǵy ókilettiligi ózine qaıtyp oralǵan jańa vedomstvonyń endigi jemisi men jeńisi aldaǵy jyldarda tájirıbesimen tánti etken Iýrıı Ilınniń esimimen baılanysty bolmaq. Alda aýqymdy jumystar kútip tur. Eldegi tynyshtyq pen turaqtylyqty tuǵyrdan túsirip almaý úshin de bilek sybana áreket etý qajet. Sebebi bul salanyń qyzmet aýany asa keń. Alýan túrli apat bar. Tek ótken jyldyń ózinde qutqarýshylar Tarazdaǵy kóp qabatty úıdegi jarylystyń, Nur-Sultan qalasynda sút kombınatynyń ǵımaratyndaǵy gaz jabdyqtarynyń, sondaı-aq Arystaǵy áskerı bólimniń oq-dári qoımasyndaǵy jarylystardyń saldaryn joıdy. Mańǵystaý oblysynyń «Qalamqas» munaı keni ornyndaǵy apatty joıýǵa qatysty. Aqmola, Almaty, Qaraǵandy jáne Pavlodar oblystarynda oryn alǵan iri tabıǵı órtpen kúres júrgizdi. Buǵan qosa eldegi tasqyn jáne sel qubylystarynyń saldaryn azaıtý boıynsha is-sharalardy qamtamasyz etti.

Aldymyzda apat ataýlynyń barlyǵyn túgendep shyǵý mindeti de turǵan joq. Eń aldymen Memleket basshysynyń Jarlyǵynda aıtylǵan «órttiń aldyn alý men ony sóndirý» máselesin tilge tıek etsek pe deımiz. Sebebi osy jyldyń ózinde el aýmaǵynda jeti myńǵa jýyq órt oqıǵasy tirkelip otyr.

«Jyǵylatyn jerimdi bilsem, saban tósep qoıar edim ǵoı» demekshi, qaterdiń qaı kúni, qaı tustan tóneri áli de beımálim. О́tken jyly Reseıdiń qara ormany otqa oranǵanda «tilsiz jaý» dep beker aıtylmaǵan eken ǵoı dep jaǵamyzdy ustap edik. Iаǵnı topan sý qanshalyqty qaýipti bolsa, aınalasyn jalmaǵan jalyn da sonshalyqty qasiret. Osyndaı oqys oqıǵalardyń aldyn alamyz dep qanshama júrek jutqan azamat basyn báıgege tigip júr.

«Naǵyz órt sóndirýshi júktelgen mindetterdi atqarý kezinde ózi týraly oılamaı, basyn qaýipke tigip, adamdardyń ómirin qutqarýy tıis...». Bul sóılemdi biz órt sóndirýshiniń sonaý 1909 jylǵy laýazymdyq nusqaýlyǵynan aldyq. Sodan beri bir ǵasyrdan astam ýaqyt ótti demeseńiz, tótenshe jaǵdaılar qyz­metiniń ustanymy ózgere qoıǵan joq. Beıbit kúnniń batyrlary baıaǵy­daı basyn báıgege tigip keledi. Bir qyzy­ǵy, Qazaqstan aýmaǵynda osy órt són­dirýshiler týraly alǵash HIH ǵasyrdyń sońynda aıtyla bastaǵan kórinedi. Tipti muraǵat derekteri 1934 jyly el aýmaǵynda órt sóndirýge arnalǵan 18 avtokóliktiń bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Endigi kúni elimizdegi órt sóndirý qyzmetiniń ıeliginde 2836 birlik (1557 birlik negizgi, 340 birlik arnaıy, 939 birlik  qosalqy) tehnıka bar kórinedi. Iаǵnı júz jyldyq jylnamaǵa jeter-jetpes ýaqytta arnaıy tehnıkamyzdyń ózi 18-den 2836-ǵa deıin artty degen sóz! Sońǵy ret órt sóndirý tehnıkasy ótken jyly satyp alynypty. Al búginde tilsiz jaýmen arpalysyp júrgen  órt sóndirýshiler sany elimizde 12 myńnan asyp jyǵylady.

Táýelsizdik jyldary elimizde 350 myńnan astam órt oqıǵasy bolsa, osy jyldyń basynan beri 6960-tan astam órt tirkeldi. О́tken jyly elimizde oryn alǵan órttiń sany 13922-ge jetti. Jyl saıyn elimizde orta eseppen alǵanda 15 myńǵa jýyq órt bolatyn kórinedi. Qutqarýshylar tótenshe jaǵdaı ornynan 8 myńǵa jýyq adamdy qutqaryp, 20 myńnan astam adamdy evakýasııalaıdy. Sondyqtan bul salada eńbek etetin mamannyń da, paıdalanylatyn teh­nıkanyń da artyǵy joq. Ár qyzmetkerdiń ózine júktelgen mindeti, ár tehnıkanyń qoldaný aıasy belgilengen.

Iá, órt sóndirý isi qanshalyqty mańyz­dy bolsa, sonshalyqty qaýipti. Ony eńbektegen baladan, eńkeıgen qarııaǵa deıin biledi. Soǵan qaramastan apatpen arpalysýdan taısalmaıtyn er júrek azamattar aramyzda áli de bar. Bir ókinishtisi sol, ajalmen arpalysyp, adam qutqaramyn dep júrip óz ómirin qurban etkenderdiń sany  1991-2019 jyldar aralyǵynda 51-ge jetip otyr. Ondaı erlik el esinen óshsin be? Eshqashan óshpeıdi. Qyzmettik mindetin oryndaý kezinde qaza tapqandardyń qurmetine el kóleminde 30 eskertkish qoıylyp, 76 burysh ornalastyrylǵan. Budan bólek 14 vedomstvolyq murajaı jumys istep tur. Onda qaza tapqan qyzmetkerlerdiń qyzmettik kıim-keshekteri men nagradalary saqtalǵan.

Nagrada demekshi, Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń 2006 jylǵy 5 maýsym­daǵy №129 Jarlyǵymen elimizde «О́rtke qarsy qyzmet organdaryndaǵy minsiz qyzmeti úshin» medali bekitilgen edi. Táýelsizdik jyldary elimizdiń 30 myńnan astam órt sóndirýshisi túrli alǵys hat, qurmet gramotalary, medal, tósbelgi, ordendermen marapattaldy.

Sonaý 1996 jyly «О́rt qaýipsizdigi týraly» zańnyń qabyldanýynan bastaý alǵan elimizdiń órtke qarsy qyzmetin damytý jumysy búginde júıeli jolǵa qoıylǵan dese de bolady. Azamattyq qorǵanys salasynyń mamandary jyl sa­ıyn profılaktıkalyq is-sharalar keshenin ótkizýdi qolǵa alyp keledi. Ási­rese jylytý maýsymy men ormanda, dalada órt tutanýy yqtımal qaýip­ti kezeńderde qarap qalǵan emes. Bul is-sha­ralarǵa órt sóndirýshiler men qutqa­rý­shylardan bólek, jergilikti atqarýshy organdardyń, polısııanyń, múddeli mem­lekettik organdardyń jáne úkimettik emes sektor ókilderi Jas Otan jastar qana­tynyń volonterleri qatysady. Máse­len, jyl saıyn jylytý maýsymy qarsańynda órt qaýipsizdik aılyǵy uıymdas­tyrylady. Tótenshe jaǵdaı organy­nyń mamandary áleýmettik qorǵaý, bilim berý, densaýlyq saqtaý salalary­nyń ókilderimen birlesip halyqtyń áleýmettik osal toptarynyń, jetimder­diń, kópbalaly otbasylardyń, jalǵyz­basty adamdardyń úılerin aralaıdy. Bul jumystar barysynda áleýmettik qorǵaý bólimderiniń  mamandary halyqtyń áleý­met­tik osal toptaryn esepke alady, son­daı-aq órt qaýipsizdigi talaptaryn buzý­shylyq faktileri, qajetti áleýmettik kómek túri anyqtalady. Buzýshy­lyqtar anyqtalǵan jaǵdaıda olqylyq­tyń ornyn toltyrý boıynsha jumystar júrgiziledi. Reıd barysynda órt qaýip­sizdik qaǵıdalary jazylǵan paraqshalar, jadynamalar, býkletter jáne basqa úgitteý, eskertý materıaldary ta­ratylady. Nusqaýlyqtar men túsin­dirý jumystary (áńgimelesýler, ınte­rak­tıvtik sabaqtar)  nazarǵa alynady.

Soǵan qaramastan órtke qatysty oqıǵalar tolastamaı tur. Máselen, bıyl 23 sáýirde Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Besqaraǵaı aýdanynda Grachı aýylynan 26 shaqyrym jerde «Semeı ormany» memlekettik orman tabıǵı rezervatynyń Dolonskıı fılıaly aýmaǵyndaǵy orman otqa oranyp, tilsiz jaý alǵashynda 300 gektar jerdi sharpyǵan edi. О́rt sóndirý jumysy aýa raıyna, aýa temperatýrasyna jáne jeldiń ekpini sekýndyna 18 metrge deıin kúsheıýine baılanysty qıyndap, tilsiz jaý tek 25 sáýirde ǵana aýyz­dyqtaldy. Qyzyl jalyn sharpyǵan jal­py aýmaq sol kezde 3948 gektarǵa jetti.

5 maýsymda Atyraýdaǵy Atambaev kóshesinde ornalasqan «PromGaz» JShS-niń aýmaǵynda gaz jarylyp, avtosısterna kabınasy jalynǵa orandy. Sonyń saldarynan 60-70 metr qashyqtyqta tur­ǵan ǵımarat qırady. Oǵan osy óńir­degi 25 órt sóndirý qyzmetkeri men 4 teh­nıka jumyldyryldy. 4 adamdy kú­ıik shalyp, aýrýhanaǵa jetkizildi. Zar­dap shekkenderdiń qatarynda janar-jaǵar maı quıýshy, gaz tasýshy kóliktiń júrgizýshisi jáne eki tótenshe jaǵdaılar qyzmetkeri bar.

13 shildede Batys Qazaqstan ob­ly­­syndaǵy Aqjaıyq aýdanynyń Býda­rın aýyldyq okrýginde Kolovertnoe ken­ti­nen 10 shaqyrym jerde «Býdarın ormanshylyǵy» KMM aýmaǵyndaǵy  orman alqaby otqa oransa, osy Aqjaıyq aýda­nynyń Chapaev aýyldyq okrýgi «Chapaev ormanshylyǵy» KMM jáne Kó­nek­­ket­ken aýyldyq okrýgi «Esensaı orman­­shylyǵy» KMM aýmaqtarynda qur­ǵaq shóp pen orman alqaby jalyn qushty.

18 shildede Jambyl oblysy Moıyn­qum aýdanynyń Moıynqum aýylynan 180 shaqyrym jerde 44,6 myń gektar aý­maq­taǵy qurǵaq shóp pen sekseýil órtenip, jalyn tek 24 shilde kúni ǵana aýyzdyqtaldy.

Biz tek bıyl oryn alǵan órt oqıǵa­lary­nyń asa irisin ǵana aıtyp otyrmyz. Atalmaı qalǵany qansha. Solaı bola tura, osy qaýipti mamandyqty tańdaı­tyn azamattar az emes. Árıne, arnaıy daıarlyqtan ótpegen kez kelgen adam tótenshe jaǵdaılar qyzmetiniń sapynda eńbek ete almaıdy. Ol úshin oqý men toqý qajet. Sondyqtan elimizdegi órtke qarsy qyzmet salasy jyl saıyn mamandandyrylǵan oqý oryndarynyń túlekterimen tolyqtyrylyp otyrady. Mundaı oqý oryndary týraly aıt­qanda Kókshetaýdaǵy tehnıkalyq ıns­tıtýtty, Aqtóbe jáne Almaty oblys­taryndaǵy kásiptik daıarlaý mektepterin, 2 óńirlik oqý ortalyqtaryn eskerý qajet. Qatardaǵy, kishi jáne orta basshy quram laýazymdaryna qyzmetke alǵash ret keletin azamattar úshin jyl saıyn bastapqy daıarlaý kýrstary, al azamattyq qorǵaý organdarynda jumys istep júrgen qyzmetkerler úshin qaıta daıarlaý jáne biliktiligin arttyrý kýrs­tary uıymdastyrylady. Sonymen qatar jergilikti atqarýshy organdar men basqa da memlekettik organdardyń qyzmetkerleri úshin órtke qarsy mınımým boıynsha oqytý júrgiziledi. Oqý aıaqtalǵannan keıin arnaıy kýálik beriledi. Osylaısha elimizdegi azamattyq qorǵanys júıesi qurylǵannan bastap kásiptik daıarlaý mektepterinde shamamen 120 800-ge jýyq adam oqytylǵan eken.

О́rt sóndirýshilerdiń tájirıbesin shyńdap, sheberligin arttyratyn taǵy bir qural bar. Bul – osy sala mamandarynyń arasynda uıymdastyrylatyn túrli jarystar men halyqaralyq saıystar. О́rt sóndirý quraldaryn barynsha jyl­­dam joǵary kóterý, ǵımarattyń jo­ǵary qabattarynda qalǵan adamdardy qut­qarý, bıiktikte, tútinde jáne joǵary tem­pe­ratýrada jumys isteý, kúrdeli jaǵdaı­larda ártúrli kedergilerdi eńserý – órt sóndirýshilerden shydamdylyq pen kúsh-jigerdi, fızıkalyq daıyndyqty, batyldyq pen jyldamdyqty talap etedi. Bul qasıetter eń aldymen sportpen shuǵyldaný kezinde shyńdalady.

Bul rette sporttyq jarystardyń mańyzy asa zor. Elimizdiń órt sóndi­rý­shileri osyndaı halyqaralyq saıys­tarǵa órt sóndirý-qutqarý sportyna halyqaralyq mártebe berilgen 2001 jyldan beri qatysyp keledi. Al 2004 jyldan bastap otandastarymyz Eýropa men Azııanyń 20-dan astam eli kiretin halyqaralyq sport federasııasynyń múshesi sanalady. Túsingen adamǵa bul da bir úlken jetistik. Osy kúni elimizde órt sóndirý-qutqarý sporty boıynsha 19 erler, 12 áıelder jáne 16 jasóspirimder seksııasy bar. Jattyqtyrýshylar shtabynyń quramy 34 adamnan asady. Sonyń nátıjesinde jyl saıyn synaq kórsetkishteri jaqsaryp, jańa ulttyq rekordtar ornatylýda. Buǵan sportshylardyń maqsatty daıarlyǵy, respýblıkalyq týrnırler men qoldanbaly sport túrinen álem chempıonattaryna qatysýy arqyly qol jetkizilýde. Halyqaralyq arenada Qazaqstannyń atynan 3 ulttyq qurama (erler, áıelder jáne jasóspirimder)  óner kórsetip keledi. Osy ýaqyt aralyǵynda sportshylarymyz álem chem­pıonatyna 15 jáne halyqaralyq jarystarǵa 19 ret qatysyp, jalpy ko­mandalyq jáne jeke synaqtarda júl­deger atanyp úlgerdi. 2014 jyly órt-qutqarý sporty elimizdegi sport túr­leriniń tizilimine engizildi. Komanda aktıvinde 17 halyqaralyq dárejedegi sport sheberi, 60 sport sheberi, 92 sport she­b­erine úmitker, sondaı-aq 262 razrıadtaý­shy sportshy bar. Tóreshiler quramy halyqaralyq sanattaǵy 8 sýdıadan turady. Jattyqtyrýshylar quramyna ulttyq sanattaǵy 2 jattyqtyrýshy enip otyr.

Máselen, bizdiń jasóspirimderimiz 2018 jyly Varna qalasynda (Bolgarııa) ótken álem chempıonatynda jalpy esepte 4-orynǵa ıe boldy. Sonymen qatar kúrdeli pánderdiń birinde jasóspirimder birinshi oryndy jeńip alyp, «Jaýyngerlik qanat jaıý» bo­ıynsha álem chempıony atandy. О́tken jyly osy komanda Saratov qalasynda (Reseı) ótken halyqaralyq birinshilikte 3-orynǵa taban tiredi. Áıelder quramasy 2017 jyly Izmır qalasynda (Túrkııa) álemniń qola júldegeri atasa, ótken jyly Saratovta (Reseı) jalpy komandalyq esepte 4-nshi bolyp, «Jaýyngerlik qanat jaıý» páninen «kúmisti» jeńip aldy. Erler quramasy 2017 jyly Izmırde (Túrkııa) jalpy reıtıngte 7-orynǵa turaqtap, 2018 jyly Banska qalasynda (Slovakııa) 5-orynǵa kóterildi. Al ótken jyly Saratovta tartysty básekege túsip, ekinshi oryndy ıelendi.

P.S. Nesin jasyraıyq, jańa vedomstvonyń jumysynan bárimiz de jemisti nátıje kútemiz. Apattarmen kúresýden buryn, ony boldyrmaý, aldyn alý jumystaryna mán berilse deımiz ǵoı, baıaǵy. Sondyqtan Joldaýda berilgen tapsyrmalardy júzege asyrýdyń jolyn aıqyndap jatqanymyz mańyzdy. Sebebi Memleket basshysy aıtyp ótkendeı, daǵdarys jaǵdaıynda atqarylatyn is-sharalardyń jemisti júzege asýy ərqaısysymyzǵa baılanysty.