Din búlikti emes, birlikti kózdeıdi

 «Jastar – sektalarǵa qarsy» atty aksııadan keıingi oı

Elý jylda el jańa desek te, din týraly aıtar áńgime óziniń ózektiligin joıa qoıǵan joq. Kerisinshe, ýaqyt jyljyp, zaman aýysqan saıyn din máselesi adamzat sanasynda kúrdeli ózgeristerge ushyraýda.

«Jastar – sektalarǵa qarsy» atty aksııadan keıingi oı

Elý jylda el jańa desek te, din týraly aıtar áńgime óziniń ózektiligin joıa qoıǵan joq. Kerisinshe, ýaqyt jyljyp, zaman aýysqan saıyn din máselesi adamzat sanasynda kúrdeli ózgeristerge ushyraýda.

Toqsanynshy jyldary Che­shen­stan, Daǵystan jáne О́zbek­standa oryn alǵan dinı qaq­ty­ǵystardyń sındromy bizdiń mem­leketimizde de kórinis tapty. Dalalyq jolmen jetken dástúrli ıslamdy joqqa shyǵaryp otaý ishinen otaý tigip, ózderin «taza ıslam jolynda júrmiz» dep sanaıtyndar nemese radıkaldy ıslam­dy qoldaýshylar kúnnen-kúnge kóbeıip kele jatqandyǵy baıqalady.

Kúndelikti teledıdardan, bas­pasóz betterinen, tipti, kóshe­ler­den estigen «ana bala ýahha­bıst bolyp ketipti», «bireýi ata-anasynyń pisirgen tamaǵyn jemeıdi eken», «saqal ósirgender kóbeıipti-mis», «qazaqtar jappaı shoqynyp jatyr» degen áń­gi­melerden jas býynymyzdyń keıbiri dástúrli dinimizden aýyt­qyp, ózgeniń jeteginde ketip jat­qanyn sezesiń. Osylaısha, ata-babanyń ustanǵan jolymen, dalalyq dástúrmen kelgen ıslam dinimiz tarmaqtalyp, san-saqqa bóline bastady. Kún sa­nap qazaqstandyq qoǵamda dás­túrli emes dinı aǵymdar, destrýk­tıv­ti kýlt jáne okkýltızm ózi­niń shebin nyǵaıtyp, keńeıte tústi. Osydan keıin kópshiliktiń kókeıinde «dinniń durysy qaısy, burysy qaısy?» degen kúmándi suraq qylań berdi.

Batys Qazaqstan oblystyq din isteri basqarmasynyń málimeti boıynsha, oblys turǵyndarynyń arasynda júrgizilgen saýaldama negizinde dinge múldem senbeımiz degenderdiń sany nebári 8,7%-dy kórsetken. Al 11,3%-y ıslam dininiń barlyq sharttaryn berik ustanyp, sharıǵat jolymen júretinin jetkizse, 57,5%-y dinı salt-joralǵylardy ustanbasa da ózin musylman sanaıtyndar qatarynda eken. Pravoslavıe dinin tolyq ustanamyn deıtinder 4,3%-dy, ózderin jalpy pravo­sla­vıelik sanaıtyndar 9,3%-dy, al basqa konfessııany tań­da­ǵan­dar 0,4%-dy quraǵan. Bul kórsetkishten qazirgi tańda ıman­dylyqtyń ózi qasıetti qara nan sekildi úlken suranysqa ıe bo­lyp turǵanyn ańǵarý qıyn emes. Qazaqstanda radıkaldy din­niń negizinde ekstremıstik is-áre­ketterge barǵandardyń jas mól­sherine kóz salsaq, jalpy 70 paıyz ekstremıster 18-29 jas ara­lyǵyndaǵy jastar ekendigin kórsetedi.

Biz aldymen ıslam dininiń adam balasynyń tabıǵı jaratylysymen úndesip jatqandyǵyn uǵynýymyz kerek. Naqty aıtar bolsaq, ıslam dini – búlikti emes, birlikti kózdeıtin, aqylǵa baǵy­natyn jáne aqyldy durys paıdalana bilýge ýaǵyzdaıtyn, ǵylym­men aınalysýǵa úndeıtin, qoǵamdyq kelisimdi jáne áleýmet­tik tatýlyqty qoldaıtyn din. En­deshe, ózimizdiń dástúrli dinimizdi durys túsinbeı júrgendigimizge ne sebep?

Eń bastysy, urpaǵyna rýhanı nemese ımanı tárbıe be­re­tin aldyńǵy býynnyń dinı saýatsyzdyǵy bolyp otyr. Buǵan keńestik rejimde buqa­ra­nyń sanasyna jasandy túr­de engizilgen ateızm kináli. Ekin­shiden, sheteldik mıssıonerler yqpalynyń kúshtiligi. Kerek deseńiz, aýyl balasyna rýhanı jol silteıtin aýyldyq jerlerdegi ımamdardyń dinı bilimderiniń azdyǵy ashy da bolsyn shyndyq. Sondaı-aq, baspasóz betterinde, telearnalarda din taqyrybynda aq-qarany ajyratatyn málimetterdiń áli kúnge deıin az taratylyp, halyq arasynda túsindirý jumystarynyń jetispeýshiligi jastardyń keritartpa dinı aǵymdarǵa ilesip ketýine jol ashyp otyr.

Al osyndaı kedergilerdiń aldyn alýǵa, dástúrli din men jalǵan ilimniń aq-qarasyn ajyratýǵa baǵyttalǵan sharalardyń ishinde Oral óńirinde keıingi jyldary dástúrge aınalǵan «Jastar – sektalarǵa qarsy» aksııasynyń alar orny bólek. Atalǵan shara­nyń nátıjesinde dinı ahýal tu­raqtalyp, ońdy nátıjelerge qol jetkizilip keledi.

Búginde destrýktıvti uıym­dardyń yqpalyna túsken júzde­gen azamat ózderin qorǵaýdy qajet etedi. Osyǵan sáıkes eli­mizdiń barlyq óńirlerinde dinı aǵymdardan japa shekkenderge kómek ortalyqtary qurylyp, olardyń jastarmen birge júrgizetin saýyqtyrý, aldyn alý sharalary jalǵasyn tabýda. Bul aksııa túrli aǵymdardyń jeteginde ketken jastarǵa qolushyn sozýdy, dinı ekstremızm men terrorızmge jol bermeýdi maqsat etedi.

– Biz – qaımaǵy buzylmaǵan qazaqtyń qarapaıym, adal, eńbekqor jastarymyz. Son­dyqtan, ata-ananyń, ulaǵatty us­tazdyń bergen tárbıesin ustanyp, eldi damytýǵa birge atsalysýymyz kerek. Jastardyń bilimderi myǵym, tárbıeleri tereń bolsa, shyrmaýǵa ilinbes edi. Ata-baba saltyn saqtaý, úlkender senimin aqtaý, asyl dinimizge qurmetpen qarap, senimge selkeý túsirmeý – búgingi urpaqtyń paryzy,– deıdi Batys Qazaqstan oblystyq «Jastar qaýymdastyǵy» zańdy tulǵalar birlestigi tóraǵasynyń orynbasary Serik Toqmámbetov.

Oblysta atalǵan aksııa aıasynda jastardyń teris aǵymdarǵa degen kózqarastary men ustanym­daryn bilý maqsatynda saýaldamalar júrgizilip, teris dinı aǵym­dardyń keri áserleri týraly aqparattyq materıaldar taratylyp otyrady.

Al osy teris pıǵyldy uıym­dar­dyń tyrnaǵyna jastarymyz qalaı ilinip jatyr? Jaýap tabý úshin óńirdegi teris dinı aǵymdardyń yqpalynan zardap shegýshilerge kómek kórsetetin «Jaıyq» ortalyǵynyń zertteý jumystaryna da zer saldyq. Jalǵan uıymdarǵa tartýdyń eń ońaı tásili – kóshe boıyndaǵy jyl­tyraǵy kelisti, kóz tikken adam­dy eriksiz ózine tartatyn jarnamalar. Aıtalyq, esh tek­se­rýdi qajet dep tappaıtyn aıaldamalarda «Aqysyz aǵylshyn ti­lin oqytý kýrstary», «Aqysyz kompıýter kýrstary», «Joǵary aqymen stýdent jastarǵa jumys», «Psıhologııalyq semınar-trenıngter», «Fılosofııalyq oqý­lar» sekildi jarnamalardyń keıbiri jalǵan uıymdardyń is-áreketteri ekenine kópshilik tereń mán bere bermeıdi. Osy­nyń saldarynan tegin kýrs­tar men joǵary jalaqy degen je­leýdiń býyna mas bolǵandar ara­da az kún ótkende «bótenniń qo­ra­synda» qamalyp qalatynyn sezbeı qalady. Jasyratyny joq, búginde jas býyn ókilderi dinı tálimdi ustazdardan nemese ımamnan úırenbeı, ǵalamtordy jeńil kóredi. Al dinı aǵymdardyń saıt­tarynda mıdy ýlaıtyn máli­metter molynan jetip-artylady. Tirshilik kúıbeńimen júrip, ata-analardyń bala tárbıesine alańdamaýy da talaı shańyraqty shaıqaltyp ketkenin kózimizben kórip júrmiz.

Al teris dinniń jeteginde júrgenderdiń basym kópshiligi ózimizdiń qandastarymyz ben qarakóz baýyrlarymyz! Aıtpasqa bolmaıtyn bir jaıt, anaý jer betin jańa jaratqandaı ilim taratatyn «Jańa ómir» shir­keýi, qazaqtar qaýymyn quryp, qa­zaqty qazaqqa aıdap salatyn «Iehova kýágerleri» uıymy, talaı taǵdyrdy tálkekke ushy­rat­qan «Saentologııa» nemese «Dıanetıka» ortalyǵy, aıta berseń shetine jetpeıtin kózboıaýshylyq qazaqty óz ishinen iritip, shiritip jatqandaı áser qaldyrady. Tipti, qıturqylyǵy talaı áshkere bolǵan «Blagodat» uıymynyń da zańsyz is-áre­ketterine áli kúnge deıin tolyq tyıym salynbaı otyr. О́ıtkeni, bul jerlerden óz dininen bas tartyp, Allasy túgili, ata-babasyn umytqan qazaǵymnyń jasy turmaq, eńkeıgen kárisine deıin tabasyz. Danalyq jasy­na jetken aqsaqaldarymyz ben­ aqjaýlyqtylarymyzdyń Alla­ny emes, Isa másihti dárip­tep, bulaı adasqanyn nemen jýyp-shaıamyz? Keshegi Sham eline «jıhad jasaýǵa» attan­ǵan qazaqtardyń kózdegeni ne? Qazaqtyń elinde turyp, mu­syl­manshylyǵymyzdy moıyndamaı, salt-dástúrlerimizdi tárk etip, rýhanı qundylyǵymyzdy joqqa shyǵarǵandyǵynan bólek, ózi ómir súrip otyrǵan qoǵamnan ashyqtan-ashyq bezinýi aqylǵa syıymsyz.

Osydan 2-3 jyl burynǵy myna oqıǵany keıipkerdiń óz aýzy­nan estigen edik. «Jaıyq» ortalyǵynyń kómegine júginýshi R. esimdi azamat bir kezderi qala­myz­daǵy aqshaly kompanııada laýazymdy qyzmet atqarǵan. Jasy otyzdar shamasyndaǵy orys ultynyń ókili óz aldyna otba­syly, tirnektep qol jetkizgen bas­panasynda tynysh ómir súrip jatty. Birde erteńgilik jumysqa asyǵyp, esikten shyǵa bergende páterdiń aldynda júrgen belgisiz eki sulý boıjetken onymen kúlip amandasady. Ýaqyty tyǵyz bolsa da, sulýlyqqa kózi arbalǵan jigit sál bógelip, ekeýden ne maqsatpen júrgenin suraıdy. Olar úı-úıdi aralap, «qudaı áke men qasıetti rýhty» nasıhattap júrgenin aı­typ, «Kıeli jazbalar» degen shaǵyn kitapshany qolyna us­tatyp jiberedi...

Álgi jigit aǵasy olardy taǵy bir kórýdi arman etedi. Birde ki­tapty aqtaryp otyryp, onyń mazmuny teris pıǵylda ekenin seze qoıady da, kóńiline kúdik kiredi. О́ıtkeni, ózi din jolynda bolmasa da, ata-babasynyń dás­túrli dinine senetin edi. Arada az ýaqyt ótkende álgi ekeý taǵy ke­zigedi. Osy joly arýlardyń áńgimesi oǵan shynaıy áser qal­dy­ryp, alǵashqydaǵy kúdigin seıiltedi. Sodan soń aldaǵy ýa­qyt­ta kezdesip turýǵa sóz baılasady. Osy tanystyq jigitti ba­sybaıly shyrmaýǵa túsirip, 3 aıdyń ishinde naǵyz «másihshi» bolyp shyǵa keledi. Bizdiń tilmen aıtqanda, qyp-qyzyl «sektant». Bul júrisiniń durys emestigin aıtyp jylaǵan áıeline de, ata-anasyna qaıyrylmaıtyn boldy. Aqyry, jylǵa jýyq ýaqytta dinı uıymnyń talabyna saı otbasynan ajyrasýǵa bel baılap, baspanasyn qudaı jolyna dep «syıǵa» tartady. Onyń bul «márt­tigi» qyzmet ornyna jetip, sońy jumystan qýylady. Al barynan aıyrylyp, esin jıǵanda bári de kesh edi.

A. esimdi qyzdy da burynnan syrttaı tanýshy edik. Tilge sheshen, pysyq, ázilqoı, ózine óte senim­di qyz. Azdap aqyndyǵy da bar. Erekshelenip júretin jandar ózgelerdiń nazaryna birden túse­tini belgili, ózi oqıtyn oqý ornyn­da belsendilerdiń qatarynda boldy. Stýdentter arasyndaǵy oblys­tyq, respýblıkalyq túrli sha­ralardyń bel ortasynda júrip, «juldyz» atandy. Alaıda, jar­qyraǵan ómirdiń sáýlesi kóp uzamaı tamuqqa aınaldy. Jat pıǵyldy dinı aǵymdar dál osyndaı qoǵamda belsendi, ómirge qushtar «qymbat» jandardy torǵa túsirýge qumar keletinine siz senbeıtin shyǵarsyz, bálkim?

Oqý bitip, jazǵy demalysqa shyqqan ýaqytta onyń otbasynda kezekti urys-keris A.-nyń ata-anasynan bólek ketýimen aıaq­taldy. Boıyn yza men kek kernep, muńyn shaǵar adam tappaı júrgen sátinde qalamyzdaǵy protestanttyq uıymdaǵy áıel­men tanysady. Kóp ýaqyt ótpeı, qazaq qyzy moınyna kresten alqa taǵyp, Isaǵa tabynyp, shoqynýǵa sheshim qabyldaıdy. Dostarymen de aralasýdan bas tartady. Onyń shoqynǵanyn estigen qurbylary men baýyrlary kómekke qol sozsa da, qaıran bolmady. Sanasyn ba­tystyń «injili» ýlaǵan arý oqýdan shyǵyp, ózi baryp júrgen uıymǵa dinı qyzmetke qabyldanady. Aqyndyǵyn ánshilikke aıyrbas­tap, sol jerde ár jeksenbi saıyn dinı áýender aıtýdy úırenedi. Onyń oıynsha, eń durys, eń týra jol osy. Bolmashy urystyń kesi­ri­nen ata-anasynan túbegeıli qol úzgen qyzdyń búgingi taǵdyry biz­ge jumbaq. Otbasyna oralǵysy joq.

Bul myńdaǵan taǵdyrdyń ishin­degi bireýi ǵana. Bir otbasyndaǵy tárbıeniń osaldyǵy balanyń júregine jyldar boıy daq salyp, eseıgen shaǵynda qaıǵyǵa ushyratty. Sondyqtan, ár ata-ana «balam erjetti, qyzym boıjetti, qalǵan ýaqytta ózderi sheshedi» degen asyǵys oıdan ada bolǵany jaqsy. «Aıdaýǵa kónbeıtin» ynjyqtardan emes, talanty men talaby taýdaı urpaǵymyzdan osylaısha aıyryla bersek, bizdiń kim bolǵanymyz?

Qarapaıym kópshilik din­niń jeteginde ketetinder sana­syn turmys bılegen jas­tar men stýdentter, turmysy tómen­der, ómirden teperish kórip baqyt­syz­dyqqa ushyraǵandar dep oılap keldi. Búginde batystan kelgen túrli dinı uıymdardyń maqsaty múlde basqa ekendigine kózimiz jetti. Olarǵa jumyssyz jastar emes, bilimmen qarýlanǵan, óz oıyn ózgege ashyq jetkize alatyn, ózindik «meni» qalyptasqan jas­tar qajet. Joǵaryda aıtqandaı, ońaı oljaǵa kenelý úshin bıznes ókilderin, aýqatty otbasylardy nemese qaltaly azamattardy tartqan yńǵaıly. Eń qıturqysy, ata-anasy memlekettik mekemede jumys jasaıtyn otbasylardyń balalaryn qaqpanǵa túsirý ar­qyly, memlekettiń qupııa isterin qadaǵalaýǵa umtylýy. Bul qansha jerden jasyrsa da, aıtylýy kerek aqıqat.

Iá, adamzat dinnen, ımandy­lyq­tan alshaqtasa, rýhanı az-ǵyndyq bastalady. Rýhanı azǵyn­daý – qoǵamnyń, ulttyń ishteı ydyraýyna, tipti, joıylýyna áke­letin negizgi faktordyń biri. Bizdiń aıtpaǵymyz, joǵaryda atalǵan mysaldardan búgingi óskeleń urpaq sabaq alýy tıis. Eń bastysy – durys dinniń ultty uıytyp, birlikke úndeıtinin esten shyǵarmasa bolǵany. Qa­zaq eli barshamyzǵa ortaq qa­sıetti meken bolǵandyqtan, dinı aǵymdarǵa qarsy kúres – tek bir ǵana meshit ımamynyń ǵana emes, barshamyzdyń abyroıly mindetimiz. Altyndaı saf, gaýhardaı taza asyl dinimiz ar­qy­ly erteńgi kúnge alańsyz, ulttyq birligimizdi nyǵaıtyp jetkizýge Alla násip etsin!

Lázzat ShAǴATAI,

jýrnalıst,

Temir QUSAIYN,

«Egemen Qazaqstan».

Batys Qazaqstan oblysy.