Shyńdar shaqyrady

Shyńǵa órmeleý taqyryby ózińizge tym tańsyq bolǵanyna qara­mastan, osy sport túrimen shu­ǵyldanyp, ózińizdi synap kór­gińiz kelse, elimizdiń jasandy quz-jartastarmen jabdyqtalǵan sport keshenderine baryp, atal­ǵan salamen tanysýǵa bolady. Shyń­ǵa órmeleýden sport sheberi ata­ǵyna úmitker, almatylyq klýb­tardyń birinde baǵdarlardy qurý­shy, jattyqtyrýshy Valerıı Alek­seev osy salada 10 jylǵa j­ýyq eńbek etip, súıikti isin kóp­shilikke nasıhattap júrgen azamat.

– «Eýropalyqtar kóbinese óz betinshe «jabaıy» saıahatty tań­daǵandy jón kóredi. Osy tusta, elimizdegi ınfraqurylymnyń da­mýy endi-endi alǵa basyp, jaq­saryp jatqanyn eskersek, týrıs­terge jartastar men shyńdardyń jaǵdaıy, kólikpen qamtylýy já­ne de­malys oryndary jaıyn­daǵy bar aqparatty aldyn ala jınaýǵa keńes beremiz. Eger saıahat jan-jaqty ári saýatty josparlanatyn bolsa, joǵaryda atalǵannyń esh­biri qıyndyq týǵyzbaıdy. Ke­risinshe, tabıǵat aıasynda tyny­ǵyp, qaptaǵan qarbalastan boı ja­zýǵa keremet jaǵdaı jasaıdy,  – deıdi ol.

Qazaqstandaǵy eń tanymal ári qoljetimdi shyńdy aımaqtar Al­maty mańyna shoǵyrlanǵan. Ile Alataýynda órmeleýge arnalǵan úsh iri sektor bar. Olar: Býtakov sar­­­qyramasy, Tuıyqsýdaǵy Mek­tep jar­tasy jáne Oktıabrenok shyńy.

Buryndary Býtakov sarqyra­masynyń shyńyna tek joǵary saqtandyrý arqyly órmelegen. Valerıı Alekseevtiń arqasynda sońǵy jeti jyl boıy tómengi saq­tandyrýǵa beıimdelgen (qıyn­dyǵyna qaraı) 12 baǵdar uıym­dastyryldy. Joldar aıtarlyqtaı kúrdeli, 6b+ jáne odan da joǵary sanattarǵa jiktelip, tájirıbesi az sportshylarǵa arnalmaǵan. Vale­rııdiń aıtýy boıynsha aımaqtyń áleýeti jaqsy jáne ýaqyt óte kele bul jerde jańa joldar paı­da bolýy ábden múmkin. Tu­ıyq­sýdaǵy Mektep jartasyna reseılik shyńǵa órmeleýshi Aleksandr Klenov on jyldyq qajyrly eńbegin arnaǵan. Sonyń nátıjesinde kúrdeliligi 5s-dan bastalyp 6s-ǵa jetetin bes jol salyndy. Olar shyńǵa órmeleý sportyna jańadan qadam basqan jandar úshin keremet jattyǵý alańyna aınaldy. Bul joldar órmeleý tehnıkasyn úırenip, jetildirýge óte yńǵaıly.

Mektep jartasynyń oń ja­ǵynda ártúrli kúrdelilik sanatyna jikteletin jeti baǵdary bar Ok­tıabrenok shyńy ornalasqan. Eń qarapaıymy – 5s bolsa, eń qıyny – 8a. Sońǵysy Qazaqstandaǵy eń joǵarǵy kúrdelilik kórsetkishine ıe. Mundaǵy taý jynystary ór­meleýge óte qolaıly – muz da, qar da joq.

Shyńǵa órmeleý úshin eń oń­taıly kezeń shilde-tamyz aılaryna tuspa-tus keledi. Bar Qazaq dalasyn aptap ystyq jaılaǵan ýaqytta, bul jer salqyn samaly men saıa bolar kóleńkesimen eliktiredi. Qyrkúıek-qazan aılarynda saıahat merzimin aýa raıyna qaraı ıkemdeýge bolady.

Úlken Almaty kólindegi boýl­derıng (sanaýly tosqaýyldar arqyly shyńǵa órmelep jetý) jaıly erekshe aıta ketý kerek. Bul jerdiń sulýlyǵy sonsha, kóz toımas tabıǵat pen alpilik shal­ǵyndar qos alaqanyńyzǵa syıyp ketkendeı ǵajap kúıge bóle­ne­siz. Bul baǵdarlar negizinen tá­jirıbeli sportshylarǵa arnalǵan.

Iledegi Tamǵaly tas jartasy

Shyńǵa órmeleýdiń eń tanymal oryndarynyń biri – Alma­tydan 110 shaqyrym qashyqta, Ile ózeniniń shatqalynda ornalas­qan Tamǵaly tas jartastary – otan­dyq shyńǵa órmeleý spor­tynyń tarıhy bastalǵan eń kóne nysandardyń biri. О́tken ǵasyrdyń 70-jyldarynyń ózin­de Tamǵaly tas alpınıster men shyńǵa órmeleýshilerdiń na­za­ryna ilikken. Buǵan deıin shyń­ǵa órmeleý jeke sport túri retinde qabyldanbaı, alpınıs­ter da­ıyndyǵynyń mindetti bó­ligi ǵana bolatyn. Sportshylar shyń­dar­ǵa tek joǵary saqtandyrýmen shyq­qan. Biraq zaman ózgerdi. Soń­ǵy onjyldyqta tómengi saqtan­dyrý­men órmeleý óris alyp keledi. Qazirde osy óńirde eń jańa zamanaýı quraldardy qoldaný arqyly 50-ge jýyq baǵdar salynǵan. Bul jol­dardy alpınıst Kırıll Belo­serkovskıı ashqan. 2013 jyl­dan beri sportshy jyl saıy­n jańa jol quryp, atalmysh sport­tyń aýqymyn keńeıtip júr. Baǵ­darlar eń qarapaıymnan bas­tap, 7s, 7s+ kúrdelilik deńgeıine deıin túrlenedi. Tańdaý óz erki­ńizde!

Shalǵaıda jatqan aımaqqa tek avtokólikpen jetýge múmkin­dik bar. Dúken men aýrýhana 40 shaqyrym qashyqtaǵy Qapsha­ǵaıdan ǵana tabylady. Shatyr qurý­dyń qyr-syryn erterek meń­gerip alǵan durys, sebebi bas­qa ornalasý ornyn tabýyńyz eki­talaı. Uıaly baılanys tek jol boıynda ǵana qoljetimdi, basqa jerde órkenıettiń osy ıgiliginen de qur qalýyńyz ǵajap emes. Tam­­ǵaly tasta shyńǵa órmeleýge eń qolaıly ýaqyt – naýryz-mamyr jáne qyrkúıek-qazan ara­lyǵynda.

Bektaý ata – úzdik boýlderıng alańy

Bektaý ata – Qazaq jazyǵynyń qaq ortasyndaǵy taýly aımaq. Qaraǵandy oblysynda, Balqash qalasynan soltústikke qaraı 70 shaqyrymda ornalasqan. Osynaý «sarǵylt tabaq» ǵaryshtan da aı­qyn kórinedi desedi. Tolqyndy túrde qalyptasqan taý jynystary boýlderıngpen aınalysýǵa tap­­tyrmas oryn. Bıiktigi de óte qo­laıly – 5 metrge deıin. Alań­dary jazyq.

– «Shatyrlardy qaı jerge tik­seńiz de, jartastarǵa óte ja­qyn bolady. Baǵdarǵa jetý úshin bar bolǵany 5 mınýt shy­ǵyndaısyz. Eń alys degenderdiń ózine 40 mınýtta jetýge bolady. Bektaýdaǵy ór­meleý baǵdarlary jyl saıyn kóbeıýde. Qazirgi tańda biz ózimiz ashyp, tazartyp, synap kórgen 50-den astam boýl­derıngtik jol bar. Aýmaq óte úlken. Boýlderıngti de, haı­kıngti (belgilenip da­ıyn­­dal­ǵan súrleýdi boılap jaıaý ótý) de, crack órmeleýdi (shyń­daǵy jaryqtar arqyly órme­leý) de joǵary deńgeıde uıym­das­tyryp, órkendetý úshin bári bar. Múmkindikter de jeterlik! Bel­­sendi kezeń sáýirde bastalyp, maýsymnyń basyna deıin jal­ǵasady. Keıin masa bulttaı tónip, kún raıy da shydatpas­taı ystyqqa ulasyp ketýi yq­tı­mal. Qyrkúıektiń ortasy men qa­ra­shanyń sońyna deıin «Altyn maýsymnyń» qurmetine Bek­taý ataǵa qaıta kelseńiz, esh ókin­beısiz», deıdi Valerıı Alekseev.

Túıindeıtin bolsaq, Qazaq­standa shyńǵa órmeleý maýsymy aıtarlyqtaı uzaq jalǵasady. Jazdyń kúni aptap pen qapyryq­tan boı tasalap, taýdan pana taba alasyz. Kúzde esh alańsyz demalys ortalyqtaryn qaıta dalaly ólkege «kóshirýge» bolady.

Joǵaryda sóz bolǵan oryn­darǵa qosa, Aqmola oblysyndaǵy onǵa jýyq órmeleý baǵdary bar Shýche-Býrabaı kýrorttyq aıma­ǵyn, Túrkistan oblysyndaǵy Ma­­shat shatqaly men Saıram-О́gem jotasyn atap ótýge bolady. Shyńǵa órmeleý sportyna qajet­ti baǵdarlar men saqtandyrý jaǵ­daıy qajet dárejege jete qoı­ma­ǵanymen, bul aýdandardyń da damý áleýeti óte joǵary dep baǵa­lanady.

...Maýsymaralyq kezeńde sportshylar da, áýesqoılar da arnaıy mashyqtaný ortalyq­taryndaǵy jasandy quz-jartas­tarda óz daıyndyqtaryn ushtap, biliktilikterin arttyra alady. Mun­daı sporttyq ortalyqtar Nur-Sultanda, Almatyda, Qara­ǵan­dyda jumys isteıdi. Basqa qala­larda túrli memlekettik mekemelerge qarasty arnaıy zaldar jab­dyqtalǵan. Sol sebepti shyń basyna jetkizer jattyǵý «joly» maýsym da, oryn da tal­ǵamaıdy deý­ge tolyq negiz bar. Ýaqyty kelgende birden ta­bıǵı «jandy» shyńdar men jar­tastarǵa qaraı bet burǵan jón. Shyńǵa órmeleý – tabıǵatpen syr bóliser suhbat, ortaq oıly jan­darmen jolyqtyryp, kúsh-jigerdi baıqatar synaq.