Eń qysqa áńgime • 01 Qazan, 2020

Kóktemirdiń kóterilisin kim basqardy?

293 ret kórsetildi

Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulovanyń memorıal­dyq mýzeıinde HVIII ǵasyrdaǵy ult-azattyq kóterilisiniń batyry – Sapýra Mátenqyzynyń joryq joldarymen júrip ótken tarıhı-tanymdyq ekspedısııa jumysy qorytyndylandy. Ja­qyn­da jergilikti tarıhshylar men ólketanýshylardan quralǵan top Qobda jáne Oıyl aýdandaryna saparmen baryp, Elek pen Qobda ózenderiniń qıylysynda batyr qyz sarbaz jınap, jasaq qurǵan jerlerdi aralap kelgen bolatyn.

El ishinde «Kóktemir», «Kórinbes» atanǵan 22 jastaǵy Sapýra basqarǵan qazaq jasaǵy 1775-1776 jyldary Orynbor shekaralyq shebiniń boıyndaǵy Joǵarǵy Jaıyq, Qyzyl, Tanalyq, Or bekinisteri, Ilınsk jáne Elek áskerı beketterine birneshe ret tutqıyldan shabýyl­dar uıymdastyryp, jazalaýshy otrıadtardyń qazaq jerine ishkerileı kirý joldaryn kesti. Ol Nuraly Ábilqaıyrulynyń Orynbor gýbernatorymen odaq­tastyǵyna qarsy turyp, Dosaly sultannyń qoldaýymen Jaıyqtyń bergi beti men Qobda-Elek boıyndaǵy qazaqtardyń qarsylyq qozǵalysyn basqardy. El ishinen Kóktemirge qosylǵan erlerdiń sany 5 myńnan asqanda, áskerı turaǵyn Qobda men Elektiń arasyna kóshirgen. Onyń qoly jyldam oryn aýystyra alatyn partızandyq kúres tásiline jaqsy mashyqtanǵan. 1775-1776 jyldary kóterilis qatty qyzǵanda, soǵys tásilderin jaqsy meńgergendigi men jer jaǵdaıyn jaqsy bilgendiginiń arqasynda, sońynan túsken Nuraly hannyń qýǵynshylary men jazalaýshy otrıadtan únemi qutylyp ketip otyrǵan. Eshkim kórmegen, «erekshe sıqyrly kúshke ıe, kóripkel jáne jyndarmen baılanysty» dep qaýeset taratqan Kóktemir qyzdyń kóte­rilisine Edil boıyn­daǵy Pýgachev kóterilisiniń ushqyn­dary da sebep bolǵan.

Sapýra Mátenqyzy Pýgachev jasaǵynda shaıqasqan qazaq sarbazdarymen de baılanys­ta bolǵany anyq. Munyń dále­li, belgili tarıhshy Náıla Bek­mahanovanyń «Kóktemir tý­ra­ly ańyz» kitaby men Iz­taı Mámbetovtiń «Pýgachevtiń nó­keri», «Kóktemir» poemala­rynda aıtylǵan tarıhı máli­metter.

1776 jyldyń jazynda Kók­temir kóterilisi tez basyldy. Sapýra Mátenqyzy jazalaýshy otrıadpen shaıqasta qaza tapty ma, álde shegine-shegine basqa jaq­qa kóship ketti me, urpaqtary qaldy ma degen suraqtyń jaýaby joq. Osy kezge deıin Sapý­ra sapynda shaıqasqan sarbazdar týraly biletin kónekóz qart­tardyń áńgimesi jazyp alynbaı, Kók­temir kóterilisin júıeli túrde eshkim zerttemepti.

«Pýgachev kóterilisin indete qazsa, bizge beımálim kóptegen de­rek­terdiń beti ashylar edi. Qalaı bolǵanda da bul iste kásibı tarıhshylardyń tııanaqty da adal jumysy kerek. О́ıtkeni Sapýra Mátenqyzyn taný úshin eń aldymen Orynbor, Ombydaǵy sol kezeńdegi qazaq tarıhyna qatysty derekterdi, áskerı esep­terdi sóıletý kerek», deıdi aqyn Meıirhan Aqdáýletuly.

Sońǵy jańalyqtar

Almatynyń ońtústiginde jer silkindi

Aımaqtar • Búgin, 17:38

Almatyda qurylys krany qulady

Oqıǵa • Búgin, 14:21

Aýǵanstanda jarylys boldy

Álem • Búgin, 12:21

Álemdegi eń úlken muzdyq erip ketti

Ekologııa • Búgin, 11:05

Uqsas jańalyqtar