Azamattyq álem alańy keń

Qazaqstanda azamattyq Alıans qurylymy elimizdiń bar­lyq­ aımaqtarynda is-áreket etedi. Azamattyq qoǵamdy damytý­ má­selelerin ilgeriletý jáne aı­maq­tar­daǵy úkimettik emes sektordyń basyn biriktiretin iri qaýymdastyq.

Birinshiden, quramymyzda 38 qoǵamdyq uıym múshe. Azamattyq bastamany qoldaý, bilim jáne tárbıe, rýhanı qundylyqtardy nasıhattaý, jastar shyǵarmashylyǵy, qorshaǵan ortany qorǵaý, múmkindigi shekteýli jandardyń múddesin qorǵaý, den­saýlyq, kásipkerlikti qoldaý, qu­qyqtyq, oralmandar máselesi baǵyt­tary boıynsha jumys jasaı­tyn uıymdar múshelikke engen.

Qazaqstanda azamattyq Alıans qurylymy elimizdiń bar­lyq­ aımaqtarynda is-áreket etedi. Azamattyq qoǵamdy damytý­ má­selelerin ilgeriletý jáne aı­maq­tar­daǵy úkimettik emes sektordyń basyn biriktiretin iri qaýymdastyq.

Birinshiden, quramymyzda 38 qoǵamdyq uıym múshe. Azamattyq bastamany qoldaý, bilim jáne tárbıe, rýhanı qundylyqtardy nasıhattaý, jastar shyǵarmashylyǵy, qorshaǵan ortany qorǵaý, múmkindigi shekteýli jandardyń múddesin qorǵaý, den­saýlyq, kásipkerlikti qoldaý, qu­qyqtyq, oralmandar máselesi baǵyt­tary boıynsha jumys jasaı­tyn uıymdar múshelikke engen. Oblys ákimdigi janyndaǵy keńes komıssııa jumystaryna belsene aralasady. Oblys kóleminde ǵana emes, respýb­lıka kóleminde bedeli bar uıym.

Qazaqstanda úkimettik emes uıym sektory – elimizdiń táýelsizdik al­ǵan jyldardan beri birge damyp kele jatqan azamattyq qoǵam ınstıtýtynyń basty qury­lym­darynyń biri. 2000 jyldary Qazaqstan Úkimeti qoǵamdyq uıym­dar­dyń jumysyna kóńil bóle bas­tady. 2003 jyly elimizde Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń qatysýymen tuńǵysh Azamattyq forým ótti. Elbasynyń tapsyrmasymen 2005 jyly azamattyq qoǵamdy 2006-2011 jyldary aralyǵynda damytý tujyrymdamasy, memlekettik áleý­mettik tapsyrys zańy qabyldandy. Ata Zańymyzǵa qoǵamdyq uıymdardy qarjylandyrýǵa múmkindik beretin ózgerister engizildi. Qazaqstannyń aza­mattyq Alıansy zańdy tulǵalar qaýym­dastyǵy quryldy, barlyq aımaq­tarda oblystyq deńgeıde Aza­mat­tyq alıans birlestikteri óz qyz­metterin bastady. Mine, solar­dyń biri bolyp bizdiń oblysta da Azamattyq alıans óz jumysyn bastap ketti.

Alıans 2006-2011 jylǵa ar­nalǵan azamattyq qoǵamdy damytý tujyrymdamasyn negizge ala otyryp, óz qyzmetiniń strategııalyq jos­paryn qurdy, memleket tarapynan azamattyq qoǵamnyń damýyna qolaıly jaǵdaılar týǵyzyldy, arnaıy aımaqtyq baǵdarlamalar jasaqtaldy. Bizdiń uıym memlekettik jáne jergilikti organdarmen, bıznespen yqpaldastyqty nyǵaıtý baǵytynda turaqty jumys jasady. Tek oblys ortalyǵynda ǵana emes, aýdan jáne aýyldyq jerlerde de osy azamattyq qoǵamnyń róli týraly úlken túsinik jumystary júrgizildi. Búgingi tańda oblystyń barlyq deńgeıdegi jergilikti bılikpen, memlekettik organdarmen jáne bıznes qurylymdarymen, qoǵamdyq saıası partııalarmen, buqaralyq aqparat quraldarymen tyǵyz qarym-qatynasta jumys jasaýdamyz. Azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń sheshim qabyldaý kezeńindegi atsalysýyna jáne belsene aralasýyna múmkindik beretin sharalardy turaqty ári júıeli júrgizý arqyly búgingi tańda bedeldi úkimettik emes uıymdardyń irgetasy quryldy desem artyq bolmaıdy.

Alǵa qoıǵan barlyq mindetter men mejeler júzege asyryldy jáne asyrylyp ta jatyr dep aıta alamyn. Aınalamyzda bolyp jatqan jaǵdaılarǵa kóz jumyp otyrmaý kerektigin qoǵam túsinip keledi. Zańnyń oryndalýyna talap qoıa alatyn azamattardyń kóbeıýi, sybaılas jemqorlyqqa qarsy tózbeýshilik pen titirkenýshilik sananyń oıanýymen, rýhanı qundylyqtar jańǵyrýda. Ásirese, jastar jaǵy belsendilik tanytýda.

Biraq bári jaqsy dep te aıtýǵa kelmes. О́mir bolǵan soń jaqsy da jaman jaǵy da bolady. Aımaǵymyzda 2005 jyldan beri qoǵamdyq uıymdar qurylyp, olar belsendi áreket etedi. Oǵan sebepker uıymymyzdyń janynan úkimettik emes uıymdardyń resýrs ortalyǵyn qurǵandyǵymyz. Azamattyq bastamalary bar qoǵam belsendileriniń zań aıasynda jumystandyrý úshin «zańdy tulǵa bolyp qalaı tirkelýge bolady, maqsat pen mindetterin durys qalaı qurý qajet, eger de ıdeıa­lary bolsa jobany qalaı jazýǵa bolady, jobany júzege asyrý úshin seriktesterdi qalaı izdestirý kerek, qarjy kózderin qalaı tabýǵa bolady?» – degen baǵytta ádistemelik kómekti turaqty júrgizýdemiz. Mine, osy jumystardyń qazir jemisi bar. Qanshama uıymdar jastarmen, jasóspirimdermen, múmkindigi shekteýli jandarmen jumystar júrgizip jatyr. Turaqty da júıeli jumystyń jáne bilikti uıymdastyrýdyń arqasynda oblys kóleminde qoǵamnyń da, bıliktiń de, bıznestiń de úkimettik emes uıymdarǵa degen senimdi qalyptastyrýǵa yqpal ettik dep aıta alamyn. Azamattyq alıans áleýmettik máselelerdi talqylaı jáne usynys jasaqtaı alatyn suhbat qurý jáne suhbattasý múmkindigine qol jetkizdi. Aýyldyq jerlerde shaǵyn bıznestiń damýyna qosqan úlesimizdi maqtanyshpen aıta alamyn. Aýyl turǵyndaryna qajet qyzmetter, jańa jumys oryndary, eń bastysy, jumyssyz úıde otyrǵan áıelder men áleýmettik qorǵalmaǵan otbasylar úshin januıalyq kásipke ıe bolý múmkindigine qol jetkizýge yqpal ettik. Mektep oqýshylaryna kásiptik baǵdar berý baǵdarlamalarynyń orta mektepterde engizilýine jáne áleýmettik az qamtylǵan otbasylardaǵy analar men balalardyń áleýetin kóterýge baǵyttalǵan baǵdarlamalarǵa qatysýyna múmkindik jasaýdamyz.

Aımaǵymyzda úkimettik emes uıymdar da áleýmettik máselelerdiń sheshilýine belsendi qatysyp, óz úlesin qosýda. Qoǵamdyq uıymdardyń belsendi áreketi sońǵy 5-6 jylda anyq baıqalyp otyr. Azamattardyń qarjylyq, quqyqtyq jáne ekologııalyq mádenıetin kóterý, salamatty ómir súrý, áleýmettik qorǵalmaǵan áljýaz toptarǵa qajet qyzmet túrlerin usyný, sheshim qabyldaý barysyna qatysýǵa qulshynys tanytý, áleýmettik máselelerdi únqatysý alańdarynda talqylap, konstrýktıvti suhbat qurýǵa umtylý, ózekti máselelerdi sheshýde jergilikti bılik pen bıznes­ke utymdy usynystar berý – bul bizdiń jetistigimiz dep atap ketýge bolady. Oblysymyzdyń úkimettik emes uıymdar:

jergilikti bılik jáne bıznes pen teń dárejede suhbat alańynda pikir talastyra alatyn seriktes deńgeıine qol jetkizdi, áljýaz áleýmettik qorǵalmaǵan toptarǵa qajet qyzmet túrlerin halyqqa usynyp, belgili bir toptyń máselesin sheshýge úles qosýda, qoǵamdyq uıymnyń kóshbasshylarynyń pikirleri de bılik pen bıznes tarapynan eskeriletin dárejege deıin jetip jatyr. ÚEU-nyń pikirlerine halyq ta qulaq túre bastady, qoǵamdyq pikir qalyptastyrýda orny erekshe ról atqarýda.

Azamattyq qoǵam ınstıtýt­tarynyń damýyna elimizde qo­laıly jaǵdaı jasalyp, barlyq múmkindikter qarastyrylýda. Árbir memlekettiń negizgi tiregi – azamattyq qoǵam. О́rkenıetti qoǵamy bar elde ádilettilik pen teńdik mańyzdy kórsetkish bolyp tabylady. Bizdiń elimizde osyndaı qoǵamǵa jetý úshin barlyq múmkindikti jiberip almaýymyz kerek. Mine, sol sebepti de memlekettik bıýdjetten ÚEU memlekettik áleýmettik tapsyrysqa qarjy bólinip jatyr. Respýblıkalyq jáne halyqaralyq uıymdardyń da granttaryn jeńip alyp, ony oblys turǵyndarynyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa, áleýetin kóterýge baǵyshtap jatyrmyz. Qoǵamdyq uıymdardyń mundaı bastamalaryna jergilikti bılik pen memlekettik organdardyń tarapynan da qoldaý kórsetilýde. Bıliktiń ÚEU qyzmetine túsinistik tanytyp, tyǵyz qa­rym-qatynas quryp, qoǵam másele­sin ortaq talqylap, yntymaqtasyp jasap jatqan qyzmetterimiz de az emes.           «Bá­ri tamasha, bárine qol jetkizdik» desek, ol ótirik bolar. Kemshilikter men qatelikter qandaı iste de kezdesedi. «E, solaı eken-aý», dep qol qýsyryp otyrýǵa taǵy bolmaıdy. Sondyqtan barlyq múmkindikti jiberip almaı, kemshin tustarymyzdy da atap ketkim keledi.

Jergilikti bılik pen qarym-qaty­nasymyzdy nyǵaıtýǵa birden-bir úles qosqan bul – memlekettik áleýmettik tapsyrys. Ony joqqa shyǵarmaıdy. Uıym bolyp aıaqtanýǵa, turaqtylyqqa qol jetkizýge múm­kin­dik jasady. Biraq sońǵy jyldary osy ÚEU arnalǵan áleýmettik mańyzy bar tapsyrys baıqaýy kesh jarııalanyp, jyldyń ortasy aýǵanda ǵana qarjyǵa qol jetkizemiz.

Sonyń nátıjesinde kóptegen sharalar asyǵystyqpen jasalady. Buǵan keıbir memlekettik organdar syn aıtyp jatady. Onyń da jóni bar. О́zderiniń atqaryp jatqan sharalaryna ÚEU da kóńili tolmaı, «Áttegen-aı, ýaqytym moldaý bolǵanda muny basqasha atqarar edim», dep qynjylyp jatady. Sol sebepti 2014 jylǵy memlekettik áleýmettik tapsyrys jyldyń basynda jarııalansa degen usynysym bar jáne áleýmettik mańyzy bar lottar taqyryptaryn qurý kezinde mindetti túrde ÚEU-nyń da usynys-pikirlerin eskerse deımiz.

Sonymen qatar, ÚEU-ǵa arnalǵan memlekettik áleýmettik tapsyrys­ty tek bir ǵana basqarmanyń quzyryna bergen óte qıyndyq týǵyzady. Sebebi, ártúrli sala boıynsha bir basqarmada mamandar tabý óte qıyn. Sondyqtan ár sala bilim berý, mádenıet, sport, densaýlyq saqtaý, kásipkerlik, ishki ister organdary, ádilet, áleýmettik qorǵaý óz baǵyttary boıynsha profıldi ÚEU-men jumys jasasa, onda biraz máseleni sheshýge qol jetkizýge bolar edi. 2009 jyldan beri oblystyq forýmda aýdandaǵy, aýyldaǵy qoǵamdyq uıymdardy damytý úshin bıýdjetten de qarjy qarastyrý qajet dep, usynys berip kelemiz. Biraq, ókinishke qaraı, Jańaózen qalasynan basqa aýdandarda bul másele áli sheshimin tappaı otyr.

Oblystyq deńgeıdegi baıqaýǵa aýyldyq ÚEU qatysýy jáne tap­sy­rysqa qol jetkizýi – ekitalaı. Bıyl birinshi ret aýdandyq ÚEU-nyń resýrs ortalyǵyna tapsyrys boldy. Endi osy bastama toqtap qalmaı, ári qaraı jalǵasyn tapsa deımiz.

Bizdiń aımaǵymyzda bıznes pen ÚEU arasynda qarym-qatynas qandaı dárejede? Álemdi tolǵandyryp otyrǵan bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi máselesi shaǵyn jáne orta bıznes salasyn oılandyra ma? degen saýaldarǵa aımaqtyń ÚEU da jaýap izdep jatyr. Bıznes pen bılikke qoǵam talaby jyldan-jylǵa artýda. Sondyqtan kez kelgen bıznes eger jergilikti qaýymdastyq – halyq pen qoǵamdyq uıymdarmen til tabysyp, olardyń pikirine qulaq assa, sheshim qabyldaǵanda eskerse, ondaı bızneske ınvestısııa da quıylady, tabysy da turaqty bolady. Bul baǵytta shaǵyn jáne orta bıznes salasynyń korporatıvti áleýmettik jaýapkershilik mádenıetin kóterýge birlese jumystanýǵa, KÁJ qaǵıdattaryn ustanatyn bıznestiń áreketin oń baǵalaýǵa bılik pen qoǵamnyń resýrstaryn biriktire jumystanýǵa shaqyramyn.

Jalpy, kez kelgen daý-damaı neden bastalady? Bul bir-birimizdi tyńdaı almaýdan, estimeýden. Bılik, bıznes jáne qoǵam arasyndaǵy keri baılanys mádenıeti qalyptassa, onda kez kelgen máseleniń durys ońtaıly sheshimin tabýǵa bolady. Qoǵammen keri baılanys qurýdyń birden-bir ońtaıly tuǵyrnamasy – qoǵamdyq keńester. Osy platformany biz tıimdi paıdalana alyp otyrmyz ba? Qoǵamdyq keńestiń sheshimderiniń tolyq oryndalýy múmkindigi bar ma, sheshimniń qandaı kúshi bar? Tutastaı alǵanda, oblys turǵyndary bul keńesterdiń jumysymen tanys pa? Ondaı aqparatty qaıdan alýǵa bolady, aqparat qoljetimdi me? Keńes qoǵammen baılanystyń qandaı formalaryn paıdalanady? Keńes jumysyna úkimettik emes uıymdarynyń ókilderi qalaı atsalysa alady? 2013 jyly oblysymyzdaǵy birneshe qoǵamdyq keńes pen komıssııalardyń qajettiligin baǵalaý jumystaryn, sol keńes músheleriniń qatysýymen júrgizdik. Oblys kóleminde keńes músheleri men turǵyndardy kezdestirdik, keńes jumysy týraly aqparat alýǵa múmkindik berdik. Shyndyǵynda turǵyndar keńes jumystarynyń qajet qyzmet ekendigin bizge dáleldep berdi. Sondyqtan búgingi jergilikti bılik janyndaǵy qoǵamdyq keńes jumystarynyń tıimdiligin arttyrý tetikterin jasaqtaýdy usynamyn, jasaqtasýǵa da daıyn ekenimizdi aıtqym keledi.

Azamattyq qoǵamnyń damýy – azamattardyń áleýmettik jaýapkershiligine baılanysty. Qoǵamdyq tártiptiń buzylýy, jasóspirimder qylmysynyń órshýi, sybaılas jemqorlyqtyń keńinen etek alýy – bul bizdiń azamattarymyzdyń áleýmettik jaýapkershiliginiń tómendigi, saıası saýatsyzdyǵy. Sondyqtan barlyq azamattyq qoǵam ınstıtýttary qoǵamymyzdy saýyqtyrý baǵytyndaǵy is-sharalarǵa belsendi aralasqan jaǵdaıda ǵana joǵaryda aıtylǵan jaıttardy boldyrmaýǵa bolady.

Qoǵamdyq pikir qalyptastyrý jáne azamattardyń saıası saýattylyǵyn kóterý jumysymyzdyń basym baǵyttarynyń biri bolǵandyqtan, aqparattyq quraldar arqyly, qoǵamdyq dárister, semınarlar, dóńgelek ústelder jáne kezdesýler sııaqty sharalardy júrgizý arqyly aǵartýshylyq baǵyttaǵy jumysymyzdyń mańyzy zor. Uıym bılikpen de, bıznespen de, halyqpen de tikeleı jumys jasaıdy. Uıymǵa múshe qoǵamdyq uıymdar da osy baǵytta turaqty jumystanyp jatyr.

Rýhanı jandúnıesi baı, adamger­shi­ligi, bilimi men biliktiligi joǵary, júreginde ımany bar, óz eli men je­rin súıetin, adal ári ádil, ózine jáne qoǵamǵa paıda beretin is áre­ket­teri arqyly ózgelerge úlgi bolatyn, sondaı-aq aınalasynda bo­lyp jatqan jaǵdaılarǵa nem­quraı­lylyq tanytpaıtyn tulǵa der edim. Qoryta aıtqanda, Úkimettik emes uıymdardyń bılik pen halyq arasyndaǵy dánekerlik qyzmeti Mańǵystaý aımaǵynda qanatyn keńge jaıyp keledi.

Jaqsygúl MAHANBETOVA,

«Mańǵystaý oblystyq azamattyq Alıansy» zańdy tulǵalar birlestiginiń prezıdenti.

AQTAÝ.