Myń juldyzdan bir juldyz (Ádebıet salasy boıynsha bıylǵy Nobel syılyǵynyń ıegeri – Lýıza Glıýk)

Nobel taqyrybynda jyl saıyn biz tek ózimizshe bol­jaımyz, al «aılaker skan­dınavııalyqtar» ózderiniń logıkasyn basshylyqqa alady. Myna jurt olardy syılyqty ádebıet úshin emes, saıasat úshin beredi dep kúdiktenedi, sol tarapqa nemese, kerisinshe, oń tarapqa beıimdiligi úshin synaıdy. Al osy jylǵy ataý­­ly marapat qara násildi av­torǵa beriletinine senimdi edik. О́ıtkeni bıyl BLM ári buryn-sońdy bolyp kórmegen násildik tolqýlar jyly boldy. Alaıda Nobel evreı otbasynda týǵan 77 jastaǵy aq amerıkalyq Lýıza Glıýkke buıyrdy.

Alfred Nobeldiń ósıeti boıynsha, ádebı syılyq «ıdealıstik baǵyttaǵy» úzdik ádebı shyǵarma úshin berilýi kerek-tin. Biraq ádette, akade­mııa bir shyǵarmany emes, nomınant jazýshynyń barlyq jumysyn baǵalaýdy jón kóredi. Osy kúrdeli jyly komıtet Lýıza Glıýkti «qaıta­lanbas poetıkalyq daýysy, adamnyń jeke ýaıymyn adam­zattyq dárejege kótergeni úshin»­ maqtady.

Úmittiler sherýi

Áý basta Nobeldi alady-aý degen avtorlarǵa, qazaqsha aıtqanda, bás tigilgen bolatyn. Jeńiske jetý koeffısıenti 10-nan az (jáne býkmekerlik keńsede koeffısıent neǵurlym az bolsa, jeńiske jetý múmkin­digi soǵurlym joǵary bolady) bes favorıttiń alǵashqy sa­pynda eki jyl buryn balamaly Nobel syılyǵyn alǵan fransýz jazýshysy Gvadelýpa Marız Konde (orys tilinde onyń bir ǵana romany shyqqan – «Men, Tıtýba, Salemnen kelgen jeztyrnaq») turdy. Al ekinshi orynda reseılik Lıýdmıla Ýlıskaıa, úshinshi orynda – ja­pondyq, álem ádebıetinde de, bizde de tym jaqsy oqylatyn Harýkı Mýrakamı bar-tyn. Odan qalyspaı kele jatqan kanadadalyq Margaret Etvýd. «Kúńniń áńgimesi» fılminen soń hám eki Býker syılyǵynan (ekinshi ret ótken jyly al­dy) keıin álemdik ádebıetti baǵyn­dyrý úshin oǵan tek No­bel jetispeıtin edi. Al bol­­janǵan bestikti aıaqtaıtyn ke­nııalyq Ngýgı Va Thıongo No­bel syılyǵyna úmitkerler ti­ziminde únemi bolsa da, Azııa ádebıetinde beımálim. Máselen, ol sońǵy ret orys tiline KSRO ydyraǵanǵa deıin aýdarylypty. Al Glıýk Iýne Foss pen Skolastık Mýkazongtyń arasynda, 19-shy orynda turǵan. Bul shved komıtetiniń kitap jan­kúıerleri men kásibı qoǵam­dastyqtyń úmitterin aqtamaǵan birinshi jyly emes: eki jyl buryn Bob Dılannyń jeńi­sin eshkim kútken joq. Onyń laýreattar arasynda bolýy áıgili syılyqqa degen kór­se­qyzarlyqty azaıtqan syńaıly. Biraq kúrdeli óleń úshin No­bel­di berýi –  ádiletti hám úl­ken qýanysh boldy.

Sondaı-aq atalǵan tizimde (kezek boıynsha, altynshy úmitkerge keldik): Enn Karson, Haver Marıas, Ko Yn, Iаn Lıanke, Annı Erno, Djan Sıýe, Kormak MakKartı, Don Delıllo, Merılın Robınson, Djamaıka Kınkeıd, Iýı Hýa, Charlz Sımık, Iýn Fosse, Lýıza Glıýk, Skolastık Mýka­zonga, Hıları Mentel, Karl Ýve Knaýsgor, Lınton Kvezı Djon­son. Hám úmitti esepke Mıshel Ýelbek, Mılan Kýn­der, Stıven Kıng jáne Rıchard Osman da kirdi.

Eske sala keteıik, osy aptada medısına, fızıka jáne hımııa boıynsha hám álemdik Nobel laýreattarynyń esim­deri jarııalandy. Al ekonomıka ǵylymynyń syılyǵy 12 qazanda beriledi. Pandemııaǵa baılanysty marapattaý rá­simi jeltoqsan aıynda onlaın rejimde ótpek. Tek Beıbit­shilik syılyǵynyń tusaýkeseri ǵana kishigirim formatta Nor­vegııada bolady. Al Lýıza Glıýkke dástúrli túrde medal, dıplom jáne 1,1 mıllıon dollar taǵaıyndaldy.

Who is Louise Glü  ck?

Lýıza Glıýk 1943 jyly 22 sáýirde Nıý-Iorkte, Aýstrııa-Vengrııadan kelgen evreı ımmıgranttary otbasynda dúnıege kelgen. Ol anoreksııa men de­pressııadan zardap shekti, osy­nyń saldarynan kolledjdi aıaq­tamady. Al mahabbatta bir­de baqytty, birde baqytsyz boldy, bir jaǵynan jeke, ómir­baıandyq óleńder jazdy, ekinshi jaǵynan ejelgi mıfologııa men eýropalyq ańyzdardan shabyt aldy. Amerıkalyq synshylar onyń aqyndyq daýysyn kúshti, sergek hám tereń dep baǵalaıdy. Bul, árıne jalpy sózder, olar maǵynaly da, maǵynasyz da bolýy múmkin. Glıýk sýperjuldyz emes, onyń epızodtyq róli bolmaǵan ári esimi «Sımpsondarda» atalǵan joq, degenmen olar kishi Tom Výlfta, Djonatan Fransende jáne Maıkl Chabonda boldy, al jaqynda qaıtys bolǵan Maıa Endjeloý Lıza Sımpsondy óziniń súıikti aqyny dep mo­ıyndaǵan.

Glıýk biraz ýaqyt  Iel ýnıversıtetinde sabaq berip, segiz jyl boıy Ieldiń jas aqyndar sıkliniń sýdıasy boldy. Lýıza Glıýk qazirgi ýaqytta Massachýsets shtatynyń Kem­brıdj qalasynda tura­dy jáne Nıý-Heıven, Konnek­tıkýt shtatyndaǵy Iel ýnıver­sı­tetiniń aǵylshyn professory qyzmetinde.

Glıýk óleńderi haqynda...

1968 jyly 25 jastaǵy qyz «Tuńǵysh» atty jınaǵy jaryq kóredi (bul onyń  debıýttik qadamy edi). Jas Glıýk bul kitabynda formamen jumys isteı bastaıdy: denede jáne sanada bolatyn ózgerister týraly qalaı sóılesýge bolady hám olardyń arasyndaǵy shekara qaıda? Osy syndy taqyryptar tolǵandyrady.  Al keıinirek aqyn Ýılıam Bleıktiń shyǵarmalarymen jáne ejelgi grek mıfterimen birge onyń shyǵarmashylyq ádisine eń kóp áser etken psıhoanalızben aınalysty. Glıýk uıqastyń ornyna óziniń aıtqysy kelgenin jıi qaıtalaıdy, osylaısha kózge kórinetin keńistik jasady.

Alaıda «Tuńǵyshtyń» shy­ǵar­ma­shylyq tabysy aqyndy jigerlendirmedi, kerisinshe, úsh jyl boıy writer’s block, ıaǵnı uzaq ýaqyt jaza almady. Bul toqyraýdan tek 1971 jyldarda aqyn Goddard kolledjinde óleń qurylysynan sabaq bergennen keıin ǵana aryldy. Osy kezeńdegi óleńder «Batpaqtaǵy úı» (The House on Marshland) kitabyna jınaqtalǵan.

Glıýk kelesi kitaptarynda mádenı beınelerdiń adamnyń kún­delikti ómirine áserin zert­teıdi, máselen, álemdik má­de­­nıettegi áıel obrazdaryn qaıta sýretteıdi (Gretel, Jan­na D’Ark). 1985 jyly «Ahıllestiń saltanaty» jı­na­ǵy úshin Glıýk adamnyń mı­fologııalyq jáne dinı ta­bı­ǵatyn qaıta qarastyrǵany úshin amerıkalyq synshylar­dyń ulttyq syılyǵyn aldy. Aqyn ólimdi tanýdy adamnyń tiri kezinde damýynyń sharty dep sanaıdy.

1992 jyly Glıýk «Jabaıy ırıs» ocherkter jınaǵy úshin Pýlıtser syılyǵyna ıe bolady hám onda gúlder baǵbanǵa ózderiniń bar ekendigi, Qudaı jáne mádenıet týraly aıtady. Glıýk óleńderindegi adam qorshaǵan álemniń biregeıligin túsinedi hám álemdi de, ózin de alystan kórý úshin kóbinese artqa sheginedi:

Qaıǵyryp sen de

júr me ediń?

Jer-Ana artpa bultqa min.

Sharshadyń ba álde bilme­dim,

Qaıǵyrdyń ba álde uq­pa­dym.

(Aýdarǵan Raýan Qabıdolda)

Aqyn óleńderiniń turaqty taqyryby deneni taný, mádenı mánderden hám áleýmettik shekaralardan tys qalýǵa tyrysý eken:

О́nerden baqyt taba alǵan

keıbir adamdaı,

Tabıǵat, senen

taptym men.

Jerdegi uly mahabbattan

da taba almaı,

Tabıǵat, senen taptym­ men.

(Aýdarǵan Raýan Qabıdolda)

Aqparattyq shý arqyly álemniń ár bóligin kórýge jáne estýge degen ýtopııalyq nıet – Lýıza Glıýktiń negizgi mıssııasy. Kóbinese buǵan áleýmettik konvensııalar jáne tańdalǵan pozısııaǵa – femınıstik, ult­shyl nemese basqa ustanymǵa áýestik kedergi keltiredi.

Áleýmettik synǵa nazar aýdara otyryp, Glıýk 2004, 2001 jyldardaǵy terrorlyq shabýyldarǵa jaýap retinde «Qazan» óleńder kitabyn shyǵa­rady. Jınaqta mıfterdi taldaı otyryp, aqyn jaraqatty ada­mzat mádenıetiniń ajyramas bóligi retinde beıneleıdi. Ja­ra­qattan qutyla almaý – bul turaqty psıhoanalız ǵa­syrynda aqyn usynatyn radı­kaldy adaldyq. Adamdy má­de­nıet pen órkenıettiń qy­symynan qorǵaýdyń jalǵyz múmkindigi – aınalada jáne óz ishinde múmkindiginshe kóp da­ýystardy estý qabileti deıdi ol.

Glıýktiń ádebı jetistik­te­riniń ishinde birneshe bedeldi marapattar bar: Pýlıtser syılyǵy (1993), Ulttyq kitap syılyǵy (2014), Bollıngen jáne Ulttyq kitap syılyqtary. Jáne ol 2003 jyly Kongress kitaphanasynyń aqyn-laýreaty bolyp tańdaldy.

Aqyn búginde 2 esse jınaǵy men 16 óleńder jınaǵynyń avtory.  Atap aıtsaq, «Ahıllestiń saltanaty» (1985), «Ararat» (1990), Vita Nova (1999), «Aver­no» (2006), «Jabaıy ırıs» (1992) hám sońǵy «Adal jáne izgi tún» (2014) jınaǵy AQSh Ult­­tyq kitap syılyǵyna ıe bolǵan.

Sonymen...

Qazaq oqyrmandaryna Lýıza Glıýktiń esimi múlde beı­málim. Al orys qoǵamynda tek kásibı aqyndar men aýdar­mashylarǵa ǵana belgili eken. О́ıtkeni 2012 jyly «Jabaıy ırıs» orys tilinde jaryq kór­­gen bolatyn.

Orystyń myqty aqyndary­nyń aýdarmalarynan Lýıza Glıýk óleńderindegi dúrbeleńdi baıqaý ekitalaı. Biraq Nobel syılyǵy áleýmettik pozısııa­sy úshin emes, poezııasymen ta­nymal hám óleńimen abyroıly aqynǵa berilýi, shynynda da  barsha jurtty qýantty. Qa­zaq oqyrmany Glıýktiń bir óleńin oqymasaq ta, saıa­sı oıyndarǵa qatysy joq aqyn­nyń jeńisin quptaımyz. Bas­tysy, áli de  osylaı ómir súrip, óleń jazýǵa da bolatynyna (hám sol óleńderi úshin Nobel syılyǵyn alyp) taǵy bir kóz jetkizdik.