Tanym • 13 Qazan, 2020

Mebıýs sındromy

127 ret kórsetildi

Bizde osy kúni ne jymıǵany, ne jyla­ǵany belgisiz bir bet-beıneler paıda bol­ǵan. Bylaısha aıtqanda emosııasy eki betinen eshqashan bilinbeıtin tıpterdi jıi kezdestiremiz. Birte-birte kúlmeıtin kisiler kóbeıip kele jatqandaı. Jalpy, jalpyldap kúle berý jaqsy ádet emes. Qazaq ony «Áıeldiń qary, erkektiń qory kúlegesh» dep kesip aıtyp qoıypty. Degenmen, bizdiń bul kúlkimiz basqa kúlki. Tipti, kúlki deýge kele me? Kúlki degennen góri qoǵamdaǵy, ónerdegi, ádebıettegi, mádenıettegi kóńil kúı degenge kóp keliń­kireıtin sııaqty.

Bir qaraǵanda bári durys. Biraq «biz nege kúlmeımiz?» degen oı qaıtse mazala­maı qoımaıdy. Týra osy máselede áńgimeni únemi kúlip júretin jandar men eshqashan kúlmeıtin kelbetterdiń kontrasynan bastaǵan jón. Jalǵanda, únemi kúlip, kóńildi júretin adamnyń áldebir kúni betindegi álgi jyp-jyly jymıysyn jınap alǵanynan qorqynyshty dúnıe joq sııaqty. «Endi munyń jylaǵanyn esitpeı-aq ólsemshi» (Muqaǵalı) degendeı, ondaı jandardyń renjigenin kórgenshe, kózim nege soqyr bolmady dep oılaısyń...

Sondaı-aq túsi sýyq, óńi óńmenińnen ótip, ómiri jylyp kórmegen adamdardyń jymıǵany jaman. Ol jymıyp, álgi kúlki kanondaryn qaıta qaıyrǵansha arqańnan sýyq ter saýlap, óziń jylap jibere jazdaısyń. Bári eshteńe emes, keıde sol sýyq júzderdiń surǵylt kúlkisin jalǵyzsyratpaı qosyla jymıǵan qıyn!..

Medısınada Mebıýs sındromy degen dıagnoz bar. Bul biren-saran adamdarda týǵannan paıda bolatyn anomalııa eken. Bas-mı júıesiniń durys damymaýynan adamnyń betindegi mımıka múldem joǵalyp ketedi. Betin aýlaq qylsyn, Mebıýs sındromy bar jandar eshqashan kúle almaıdy. HIH ǵasyr aıaǵynda anyqtalǵan jáne onyń damý sebepteri áli kúnge deıin belgisiz sındrom bizdi basqa oılarǵa jeteleıdi.

Bul sındrom bizdiń ádebıetke de áldeqashan tanys dep oılaımyz. Qalamgerlerdiń bir-birine qýana almaýy, jaqsy shyǵarmany oqı turyp jymııa almaýynan aýyr dert joq shyǵar. О́tkende zamandastarymyzdyń biri talantty aqynǵa tamasha sóz arnap, Talasbek Ásemqulovtyń «Oqyǵam joǵyn» ortaǵa tastady. Qaıran Tákeń «Qazaqtyń «oqyǵam joq» degen jaman ádeti bar, jaqsyny jaqsy dep aıta almaıdy. Qazaqtyń qalamgeri, jazýshy bolsyn, jýrnalıst ıa basqa bolsyn, izdenedi, ter tógip jazady, jazǵanyn túrli amalmen gazetke, jýrnalǵa basady, kitap qylyp shyǵarady. Sodan soń áleýmetke qaraıdy. Al áleýmet… lám-mım demeıdi. Qazaqtyń aspany maqtadan jasalǵan sııaqty. Dybysty jutyp alady da, tunjyrap únsiz tura beredi. Basymyzdan talaı ótken nárse. Izdenesiń. Jazasyń. Jarııalaısyń. Dybys joq».

Osyndaıda Vıktor Gıýgonyń «kúlkisi» («Chelovek, kotoryı smeetsıa») eske túsedi. Syrty – kúlki, ishi – kúl-qoqys. Syrty­nan jymııady, ishinen jylap turady. Gıý­go­nyń bas­ty keıipkeri Gýınplen – ezýi jy­ryq, eriksiz kúlip turatyn adam. Bizdiń joǵa­rydaǵy kúlkimiz keıde Gıýgonyń osy bir keıip­kerinen aınymaı ketedi. Desek te bul keıipker belgili bir sharttarǵa sáıkes báribir kúlip tur ǵoı. Biz múlde mylqaý mımıka jaıly aıtyp otyrmyz. Bul óte qorqynyshty qoǵamnyń kelbetin kórsetedi.

Ne kúlip turǵany, ne jylap turǵany bel­gisiz degennen eske túsedi, álemdi áli kún­ge de­ıin jumbaq jymıysymen «jyndy qylyp» kele jatqan sulý Djokondanyń kartınadaǵy kóńil-kúıin de tap basyp taný qıyn. Mona Lıza – ol bir rakýrsta kúlip, bir rakýrsta jylap turatyn qubylys. Tipti fransýz jazýshysy Stendaldi sol qupııa emosııa úreıge salǵan desedi.

Tabıǵattyń tarazysy teń bolǵanǵa ne jetedi? Kúletin jerde kúlip, kúrsinetin jer­de kúrsinip, ah uratyn jerde ah uryp alǵannan artyq ne bar?

Dostoevskııdiń «Jetkinshek» («Podros­tok») degen romanda kúlki jaıly: «Eger adamnyń ishki dúnıesin kórgińiz kelse, onyń únsizdigine nemese sóz mánerine, zar eńireýine basa nazar aýdarýdyń qajeti shamaly. Eń durysy – onyń kúlkisin baıqaý kerek. Kúlki – adam janynyń eń senimdi synaqshysy» degen ǵajap joldar bar.

Shynynda da kúlki adamnyń kelbetindegi kóńil kúıdiń ǵana barometri emes, adamnyń ishki jan dúnıesiniń de aınasy sııaqty aqıqat.

Al endi keıde janazada turǵanda janyń­daǵy bireý birdeme dep qalyp, sonda keletin jónsiz, «jyn qysqan» kúlki týraly áńgime tipti bólek.

Bir-birimizden jyly sózimizdi aıamaıyq.

Jymıyp júreıik.

Kúlki – kisiliktiń kilti. Árıne, daraqy, pasyq, surqııa kúlkiden Qudaı saqtasyn!

Sońǵy jańalyqtar

Bas teatrdaǵy balalar stýdııasy

О́ner • Búgin, 23:11

Altyn shynjyrdyń sońǵy shyǵyrshyǵy...

Rýhanııat • Búgin, 23:01

Tergeýshilerdiń ustazy ulyqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 19:35

Reseı ınvestorlary Atyraýǵa bet burdy

Aımaqtar • Búgin, 16:56

Erteń Úkimet otyrysy ótedi

Úkimet • Búgin, 15:17

Qýatty qurylymnyń shýaqty merekesi

Qazaqstan • Búgin, 14:15

Naýryz aıynda aýa raıy qandaı bolady?

Aýa raıy • Búgin, 13:30

Uqsas jańalyqtar