Búgin sóz etkeli otyrǵan máselemiz áskerı shenge qatysty. Búginde Qarýly Kúshterimizde KSRO kezinen qalyptasqan ataqtar qoldanylady. Máselen, serjanttyq quramǵa beriletin «starshına» patshalyq Reseı kezinde berile bastaǵanyna qaramastan, Keńes ókimeti tusynda jańasha sıpat ıelendi. Polkovnık sheni negizinen slavıan tildes memleketterge ǵana tán laýazym. Áıpese, shartaraptyń túkpir-túkpirinde bul ataqty túrlishe ataıdy. Máselen, aǵylshyn hám ıspan tilderi yqpal etken elderde ony colonel/coronel dep atasa, nemis tilinde sóıleıtinder oberst deıdi. Qysqasy, ár el tildik ıkemine qaraı beıimdegen.
Aıtpaqshy, Vengrııa qarýly kúshterinde bul laýazymnyń balamasy – ezredes. Tikeleı aýdarǵanda «myńnyń basshysy» degendi bildiredi. Túrkııada osy deńgeıdegi albay sheni bar. Bul sózdiń shyǵý tórkini túriktiń alay (top) sózimen tikeleı baılanysty. Osman ımperııasy kezinde bul laýazymdy kaymakam nemese kol ağa atqardy. Alǵashqysy – arab tilinen engen eki sózdiń qosyndysy, keıingisi – taza túrkilik ataý. Tikeleı aýdarsaq, «qol aǵasy» nemese maǵynasy – qol bastaýshy.
Kúlli Mysyrdy aýzyna qaratqan Beıbarys sultandy búginde búkil álem tanıdy. Deshti Qypshaq dalasynan shyqqan mámlúkterdiń Egıpette óz dınastııasyn ornatqany málim. Soǵys óneriniń jańa túrin mámlúkterden jetik meńgergen Mysyr armııasy bertinge deıin túrkilik áskerı ataqtardy qoldandy.
Máselen, Mysyrda general-maıor sheni 1958 jylǵa deıin «ámiralaı» dep bekitildi. Podpolkovnık dárejesiniń balamasy «bımbashy», kapıtan – «ıýzbashy», efreıtor – «ombashy», qatardaǵy jaýynger «áskerı» dep belgilendi. General-polkovnıgińiz sol kezde «sardar» degen shen ıelendi. Iаǵnı bertinge deıin túrkiler qoldanǵan ofıserlik laýazymdar trendte boldy.
Joǵaryda aıtylǵan myńbasy, júzbasy jáne onbasy degen jaýyngerlik ataqtar áli kúnge deıin Túrkııa qarýly kúshterinde qoldanysta bar. Anadolydaǵy aǵaıyn qatardaǵy jaýyngerdi «er» dep ataıdy. Qart Kaspııdiń arǵy betindegi taǵy bir túrkitildes memleket Ázerbaıjan armııasynda ásgər, teńizde dənizçi boryshyn ótep júr.
Osydan-aq Qazaqstan Qarýly Kúshterinde qoldanylyp júrgen áskerı shenderdiń Keńes ókimeti kezinde qalyptasqan ataýdan ańǵarý qıyn emes. Áıtpese, Ázerbaıjan da kezinde bizben birge KSRO quramyna endi. Soǵan qaramastan, táýelsizdik alǵan tusta shenderdi ana tiline beıimdedi.
Osy oraıda, Qazaq handyǵy kezinde de qol bastaǵan batyrlarǵa ataq bergeni tarıhtan belgili. Máselen, jasaýyldar qolbasshynyń buıryǵyn oryndaıtyn shabarman retinde qyzmet etip, jaýyngerlerge azyq-túlik, qarý-jaraq tasyp, bekinisterdi kúzetetin. Iаǵnı qazirgi tilmen aıtsaq, starshına men praporshıkter atqaratyn jumys. Onbasy aty aıtyp turǵandaı, on adamnan turatyn topty basqarǵan.
Júz sarbazdy bastaǵan júzbasynyń laýazymy qazirgi kapıtandardyń quzyretimen birdeı. Joǵaryda aıtyp ótken baýyrlas Túrkııada kapıtandardy «Yüzbaşı» deıdi. Al myńbasynyń maıordan qaı jeri kem? Maıordy halyqaralyq termın dep qaldyrǵannyń ózinde aýystyrýdy qajet etetin ofıserlik ataq bar. Ol – podpolkovnık. Polkovnıkten bir saty tómen turatyn shen. Endeshe, slavıan tilinen enshilep alǵan bul sózdi qazaqy oramǵa salyp jiberip, myńbasy dep atasaq, podpolkovnıkterdiń murty qısaımaıdy.
Túmenbasy bir túmen áskerdi, ıaǵnı on myń sarbazdy artyna ertken. Zamanaýı áskerı termınshe aıtsaq, korpýstyń nemese dıvızııanyń komandıri. Olardy basqarýǵa general sheni bar ofıserler ǵana quqyly. Endeshe, túmenbasy Qazaq handyǵynyń generaldary bolǵany anyq. Budan bólek, qolbasshy, bas qolbasshy, sardar degen laýazymdardy eskersek, qazirgi áskerı ataqtardy qaıta qarastyrýǵa materıal da, múmkindik te jetedi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyr quqyq qorǵaý júıesine reforma jasalatynyn málimdegen-di. Endeshe, osy reformanyń aıasynda jaýyngerlik tarıhymyzdy túgendep, qazirgi qarýly kúshterdegi shenderdi qaıta qarastyryp, tarıhı ataýlardy jandandyrsaq, aıbyndy armııamyz túrlenip shyǵatyny anyq.
