Kórgeni – qorlyq, tartqany – zorlyq

«Betege ketse – bel qalar, bek­ter ketse – el qalar, berekeń ket­se – neń qalar?!» deıdi dana halqymyz. Betegemiz ben begimiz­den buryn otbasyndaǵy bereke ketip barady. Odan aıyrylsaq nemiz qalmaq, sonda? «Aýrýyn jasyrǵan óledi» degendeı, mundaı jaǵymsyz jaıttardy budan ári jasyra berýdiń jaıy joq. Odan opa tappaıtynymyz anyq. Alaıda zábir kórgenderdiń kóbisi álimjettikti aıtyp aryz túsirýden basyn aýlaq salady. Nege? Sebebi birin­shiden, uıat jibermeıdi. Ekinshiden, shańyraǵyn shaıqaltqysy kel­meıtinder taǵy bar. Kóp­ke kúl­ki, kózge túrtki bolmaıyq dep sha­­ǵym­danbaıdy. Mundaıda zor­lyq-zomby­lyq­qa kýá bolǵan­dar­dyń da aryz aıtyp barýyna bolar edi. Qaıtkenmen, syrt kóz synshy ǵoı. Biraq ári-beriden soń, ár adamnyń óz jeke ómiri bar emes pe? Oǵan kóp adamnyń qol suqqysy kelmeıdi. Erli-zaıyptylardyń arasyna túsip abyroı tapqan adamdy qolmen kórsetip kórseńiz, káne?

Otbasyndaǵy osy zorlyq-zombylyq máselesin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta kótergen bolatyn. Pre­zıdent ótken jyly «Syndarly qoǵam­dyq dıalog – Qazaqstannyń turaq­ty­lyǵy men órkendeýiniń negizi» atty Qazaqstan halqyna Jol­daýyn­da turmystyq zorlyq-zom­­bylyqqa qatysty jazany­ qa­­taıtý qajettigin aıtqan edi. «Biz shamadan tys qýdalaý shara­lary men sot tóreliginiń qatań jazalaý tájirıbesinen bas tart­tyq. Alaıda elimizde aýyr qylmys­tardyń sany azaımaı tur. Biz zańnamamyzdy izgilendirý isine kóbirek mán berip, azamat­tardyń negizgi quqyqtaryn nazardan tys qaldyrdyq. Jynystyq zor­­lyq-zombylyq, pedofılııa, esirt­ki taratý, adam saýdasy, áıel­­derge qatysty turmystyq zor­lyq-zombylyq jáne basqa da aýyr qyl­mys­tarǵa, ásirese, balalarǵa qatysty qyl­mystarǵa qoldanylatyn jazany shuǵyl túr­de qataıtý qajet. Bul máseleni sheshýdi Parlamentke jáne Úki­metke tapsyramyn», dedi Prezıdent.

Memleket basshysynyń tap­syr­masy nazardan tys qalǵan joq. Máselen, Májilistegi depý­tat­tar jýyrda «Otbasylyq-tur­mystyq zorlyq-zombylyqqa qar­sy is-qımyl týraly»  zań jo­basyn bir aýyzdan qoldaǵan bolatyn. Bul zań jobasy eń aldymen otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl jónindegi memlekettik saıasattyń quqyqtyq, áleýmettik, ınstıtýsıonaldyq jáne uıym­dastyrýshylyq negizderin je­til­dirý maqsatynda ázirlengen edi. Bul qadamǵa barýǵa májbúrlik ıtermelegenin aıta ketý qajet. Sebebi elimizdegi «Tur­mystyq zorlyq-zombylyq profılaktıkasy týraly» zańǵa 2009 jyldan beri túrli ózgerister men tolyq­tyrýlar engizilýine qara­mastan otbasylyq-turmys­tyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý múmkin bolmaı tur.

Májilis depýtaty Irına Ýn­ja­kova bul týraly bylaı deı­di: «Turmystyq zorlyq-zomby­lyq profılaktıkasy týraly» degen ataýyna qaramastan, qol­danystaǵy zań normalary kóbine bolǵan oqıǵalar men solardyń saldaryn anyqtaýǵa baǵyttalǵan. Máselen, turmystyq zorlyq-zom­bylyqtyń aldyn alý sharalaryn tek polısııa ǵana, onyń ústine zorlyq-zombylyq kórsetken adamdarǵa qoldanady. Ekinshiden, tur­mystyq zorlyq-zombylyq fak­tileriniń statıstıkalyq ese­bi men monıtorıngi júıege qoıyl­maǵan. Al bul óz kezeginde qoǵam bolyp kúresip júrgen áleýmettik álimjettiktiń naǵyz zardabyn tú­sinýge múmkindik bermeıdi. Sol sebepti de biz qazir jaǵdaıdyń qan­daı deńgeıde ekenin baǵalaı almaı otyrmyz. Ol múmkin aldyn alýǵa bolatyn bastapqy kezeńde bolar, álde jaǵdaı qatań sharany qajet etetindeı ýshyǵyp turýy múmkin».

Iá, aldaǵy ýaqytta elimizdegi «Turmys­tyq zorlyq-zombylyq profı­laktıkasy týraly» zań­dy «Otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl týraly»  zań almastyrýy ábden múmkin. Alaıda búgin­de bul tek zań jobasy ǵana. Son­dyq­tan úmitti quqyq qorǵaý organ­darynyń tıimdi ju­mysyna, tyń sheshimderine artýǵa týra kelip otyr. Bul rette, tártip saq­shy­­lary da qarap jatqan joq. Aýqym­­dy jumystar atqarylyp jatyr.

«Turmystyq zorlyq-zomby­lyq máse­lesi Qazaqstannyń ǵana emes, búkil álem­niń ózekti taqyry­by bolyp otyr. Kom­mýnı­kasııa men áleýmettik jelilerdiń damýyna baılanysty jaqyn adamdarǵa qatysty jasalǵan aýyr qoǵamdyq rezonans týdyryp keledi. Son­dyq­tan bul buzýshylyq únemi ishki ister organynyń nazarynda. Bu­ryn mundaı zorlyq-zombylyq áreketteri jasyryn bolyp kelgen edi. Shańyraǵyndaǵy urys-keristi syrtqa shyǵa­rǵysy kelmeıtinder kóp boldy. Keıin, aqparat­tyq kommýnıkasııanyń damýymen mundaı jaǵdaılar kópke belgili bola bas­tady. Tez arada quqyq qorǵaý organdaryna shaǵymdanýǵa múmkindik paıda boldy. 2017 jyl­dyń sońyna qaraı ınternette, áleý­mettik jelilerde turmystyq zorlyq-zombylyq faktileriniń kóbeıýin­e baılanys­ty belgili bir sta­tıstıka júrgizý, oqıǵanyń anyq-qanyǵyna jetý jumystary qolǵa alyna bastady. Osylaısha, 2018 jyldan bastap Bas prokýratýramen birlese kele turmystyq zorlyq-zombylyqty anyqtaýdyń tásilin ózgertip, vedomstvolyq baqylaýdy kúsheıte tústik», dep otyr IIM Ákimshilik polısııa komıtetiniń tóraǵasy, polısııa polkovnıgi Murat Baımuqashev.

Onyń aıtýynsha, sol 2018 jyly buryn­ǵy tásil boıynsha 739 buzýshylyq anyq­talsa, tásil ózgergennen keıin tur­mystyq zorlyq-zombylyq faktileri 180-ge kóbeıip, buzýshylyq sany 919-ǵa jetipti. О́tken jyldyń ózinde dál osy másele boıynsha 1000-nan asa quqyq buzý­­­shylyq anyqtalyp, ol 2018 jylmen salystyrǵanda 14%-ǵa art­qany belgili boldy. Al osy jyldyń ótken 9 aıynda quqyq buzýshylyqtar kór­set­kishi nebary 0,4%-ǵa artypty. Eger, ót­ken jyldyń dál osy merziminde 758 derek tirkel­gen bolsa, bıyl bul kór­setkish 761-ge jetipti.

«Bul quqyq buzýshylyqtardyń jartysynan kóbisi mas kúıde jasal­ǵany anyq­taldy. So­ǵan qara­mastan, ishimdikke salynyp zań buzý­shylyqqa baratyndardyń sa­ny 3,4%-ǵa azaıǵany baıqalady. Qu­qyq buzý­shylyqtyń 82%-yn jumys istemeıtinder jasasa, japa shekkenderdiń 53%-y – áıel­der, 6%-y – kámelettik jas­qa tolmaǵan bala­lar, 40%-y – ákelerinen, aǵalarynan, týys­tarynan zábir kórgen er azamattar», deıdi komıtet tóraǵasy. Osy­laı­sha, ótken 9 aıda turmystyq zor­lyq-zombylyqtyń kesiri­nen eli­mizde 93 adam kóz jumsa (byl­­tyr dál osy merzimde – 92 adam), den­saý­lyǵyna aýyr zaqym kel­gen­derdiń sany ótken jylmen salystyrǵanda 3%-ǵa ar­typ, 296-ǵa jetipti (byltyr – 288). Al den­saý­lyǵyna ortasha zaqym kel­gen­derdiń sany byltyr da, bıyl da 258 adamdy qurap otyr.

Komıtet tóraǵasynyń aıtýynsha, tur­mys­tyq zorlyq-zombylyq faktileriniń ósimi­ne bıylǵy pan­demııa kezindegi halyq­tyń oqshaý­lanýy sebep bolǵan sekildi. BUU sarapshylarynyń baǵalaýynsha, pandemııa kezindegi turmystyq zor­lyq-zombylyq búginde kóp­tegen memleketterdiń ózekti máse­lesine aınalyp otyrǵan kóri­nedi. О́ki­nishke qaraı, mundaı mem­leket­terdiń qatarynda Qazaqstan da bar.

«Osy kúni polısııanyń quzy­rynda otbasylyq agressorlarǵa qar­sy qoldana alatyn naqty tetik­teri bar. Osylaısha qu­qyq qor­ǵaý organdary álimjettik ta­nytýǵa beıim azamattarmen jeke-dara profılaktıkalyq ju­mys júrgize ala­dy. Jyl basy­nan beri turmystyq qu­qyq buzý­shylyq faktileri boıynsha 19 myń­­nan astam quqyq buzýshy ákim­shilik jaýap­kershilikke tartyldy. 62 myńnan astam qorǵaý nusqamalary shyǵaryldy. Bul – óte joǵary kórsetkish. Sonymen qa­tar 8 myńnan astam quqyq bu­zý­shynyń jú­ris-turysyna erekshe talap qoıyldy. Sonyń ishinde, 5 myńnan astam adamǵa alkogol ónimderi men esirtki zattaryn qoldanýǵa tyıym salyndy. Pandemııa jaǵdaıynda esepte turǵan azamattardy qashyq­tan baqylaýdyń jańa tásili qolda­nyldy (áleýmettik messenjerler arqyly beıneqońyraý shalý). Karan­tın kezeńinde tur­mystyq zorlyq-zombylyq kórgender úshin elimizdiń barlyq aımaqtarynda ákim­dikter qonaqúı qorynyń esebinen ýa­qytsha beıimdelý oryndaryn ázirledi. Olardyń jalpy sany 200 tósektik orynǵa jetti», deıdi M.Baımuqashev.

Onyń aıtýynsha, quqyq qorǵaý organdary úkimettik emes uıym­darmen tyǵyz qarym-qatynas orna­typty. Osylaısha bú­ginde el aýmaǵynda 38 daǵdarys orta­lyǵy jumys istep turǵan kórinedi. Sonyń ishin­de, 29 ortalyqta panalaı turýǵa bolatyn oryn bar. Quqyq qorǵaý organdarynyń qyz­met­kerleri jyl basynan beri atalǵan orta­lyqtarǵa 8,5 myńnan as­tam adamdy jiberipti.

P.S. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» deıdi halqymyz. Bala aıtqanyńdy emes, istegenińdi istemeýshi me edi? Árıne, otbasy bolǵan soń ydys-aıaq syldyrlamaı turmaıdy ǵoı. Biraq ákesi balanyń ózin, ne bolmasa onyń anasyn uryp jatsa ony kórgen baldyrǵan kún erteń-aq ákesiniń istegenin istemesine kim kepil? Eldi eleńdetetin de osy jaıt. Álimjettik – álekke, urys-keris – zorlyq-zombylyqqa aınalyp barady. О́zekti órteıtini de – osy...