Esirtki saýdasy: Ý satyp urtyn maılap júr

Sarapshylar dúnıe júzindegi qara bazarda asa iri kólemdegi paıdany saýdanyń úsh túri ákeletinin aıtady. Osy úshtiktiń qatarynda qarý-jaraq, adam jáne esirtki saýdasy tur. Alǵashqy ekeýin qaıdam, otandastarymyzdy saýdanyń naq osy úshinshi túri – esirtki saýda­sy alańdatyp otyr. Sebebi óne boı­dy ózgeshe kúıge bóleıtin psıho­troptyq zattardy bir ret bolsyn paıdalanyp kórgen adam odan ońaı­lyqpen qutyla almaıdy. Qara nıetti saýdagerlerdiń de kózdegeni – osy. Áreket – ádetke, bir rettik qyzy­ǵýshylyq – udaıy qushtarlyqqa aınalsa deıdi. О́ıtkeni suranys bar jerde usynýshynyń kóńili jaı.

О́tken jyly sáýirde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ishki ister mınıstrliginiń alqa oty­rysynda osy etek jaıyp bara jat­qan esirtki máselesin kótergen edi. Sol jıynda Prezıdent «Bizdiń turǵyndardy esirtki qylmysy da alańdatyp otyr. Esirtkini satý men alý jeńildeı tústi. Kez kelgen jas­óspirim ony ınternet arqyly taýyp ala alady. Kez kelgen turǵyn úılerdiń mańynda jasyryn jarnamany, arnaıy saıttardyń siltemesin, QR-kodtardy kórýge bolady. Ony bizdiń qalalardaǵy úılerdiń qa­byr­ǵalarynda kezdestiremiz. Iаǵnı, bul uıymdastyrylǵan krımınaldy bıznes. Bizdiń balalardyń densaýly­ǵy jaıynda sóz qozǵalǵandyqtan mundaı is-áreketke jol berilmeýi kerek. Esirtki taratýmen aınalysýǵa qatysy bar tulǵalardy jazalaýdy zań júzinde qatańdatý jaǵyn qarastyrý qajet. Men polısııaǵa bul problemany joıýdy mindetteımin. Qolǵa tek jyldam áreketterdi ǵana emes, sondaı-aq jalpy zamanaýı tehnologııalyq arsenaldy alýdy tapsyramyn» degen bolatyn.

Bul oıyn Prezıdent «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń ne­­gizi» atty byltyrǵy Qazaqstan hal­­qyna Joldaýynda da aıtty. «Biz shamadan tys qýdalaý sha­ra­­lary men sot tóreliginiń qa­tań jazalaý təjirıbesinen bas tart­­tyq. Alaıda elimizde aýyr qyl­mys­­tardyń sany azaımaı tur. Biz zań­na­mamyzdy izgilendirý isine kó­bi­rek mən berip, azamattardyń negizgi quqyqtaryn nazardan tys qaldyrdyq. Jynystyq zorlyq-zombylyq, pedofılııa, esirtki taratý, adam saýdasy, əıelderge qatysty turmystyq zorlyq-zombylyq jəne basqa da aýyr qylmystarǵa, əsirese balalarǵa qatysty qylmystarǵa qoldanylatyn jazany shuǵyl túrde qataıtý qajet. Bul məseleni sheshýdi Parlamentke jəne Úkimetke tapsyramyn», dedi Prezıdent.

Memleket basshysynyń tapsyrmasy nazardan tys qalǵan joq. Byltyr jyl sońynda Prezıdent elimizdegi qylmystyq zańnamalarǵa ózgertýler men tolyqtyrýlar en­gi­zip, jekelegen qylmystarǵa jaýap­tylyq kúsheıe túsken edi. Bul óz­ger­týlerdiń arasynda esirtki qyl­mysy úshin jaýapkershilikti qa­tań­datý máselesi de bar. Sol óz­ger­týlerge sáıkes, endi budan bylaı esirtkini nasıhattaǵandar men jarnamalaǵandar 6 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylatyn boldy. Esirtkiniń zańsyz aınalymy úshin jaýaptylyqty kózdeıtin baptarda jəne esirtkini paıdalaný­ǵa kóndirgeni úshin «elektrondy aqpa­rattyq resýrstardy paıdalaný» jə­ne «qoǵamdyq oryndarda» degen jańa saralaý belgileri engizil­di. Budan bylaı, ınternette, túngi klýb­tarda, dəmhanalarda, parkterde esirtki aınalymyna jol salǵandar 15 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylsa, kəmeletke tolmaǵandarǵa osyndaı təsilmen esirtki satýshylar ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrylady.

«Jýyrda Qaraǵandy oblysyn­da quqyq qorǵaý organdary sın­tetıkalyq esirtki saýdasyna qatysty kúdiktini quryqtaǵan bolatyn. Jedel tergeý amaldary barysynda «Jyldamdyq» atty esirtki túrin óndirýmen Qazaqstanda turý quqyǵy bar shetel azamatynyń aınalysqany anyqtaldy. Qyl­mysker esirtki ázirleýge qajet zattardy satyp alyp, daıyn ónimdi satýdy jolǵa qoıǵany belgili bol­dy. Kúdiktiden ózimen birge bol­ǵan 750 gramm daıyn esirtki óni­mi tárkilendi. Atalǵan azamat al­daǵy ýaqytta esirtkini iri kólemde saý­dalamaq bolypty», dep otyr Esirt­ki qylmysyna qarsy is-qımyl depar­tamentiniń Vedomstvoaralyq úı­lestirý jáne profılaktıka bas­qar­masynyń bastyǵy, polısııa pol­kovnıgi Baqytjan Ámirhanov.

Onyń aıtýynsha, kúdiktiniń bas­panasyn tintý kezinde esirtki ázir­leýge qajet hımııalyq ónim sana­latyn 7 lıtr suıyq zat, qural-jab­dyqtar tabylypty. Tabylǵan aıǵaqtar kúdiktiniń esirtki ázir­leý­men aınalysqanyn taǵy bir márte dáleldep otyr. Almaty qalasynyń turǵyny Qaraǵandy oblysyna arnaıy kelip, úı jaldapty. Esirtki óndirýmen de osy úıde aınalysqan kórinedi. Búginde bul qylmystyq áreketke ózge tulǵalardyń qatysy bar-joǵy anyqtalýda. Tutqynǵa alynǵan azamat óz kinásin moıyndap otyr. Tintý kezinde tárkilengen esirtkiniń jalpy salmaǵy 5-6 kılony quraıdy. Halyq arasynda «Jyldamdyq» ataýymen keń ta­raǵan esirtkiniń bul túri 1 gramy 15000 teńgege baǵalanady eken. Bul rette, tárkilengen ónimniń jalpy quny qara bazarda 76 mln teńgeni quraıtyn kórinedi. Bul – esirtki satýdyń asa iri partııasy sanalady.

«О́z úılerin, páterlerin jalǵa beretin otandastarymyzdy eskerte ketýdi jón sanap otyrmyn. Eger jalǵa alǵysy kelgen azamattyń qan­­daı da bir kúdik týǵyzatyn qu­ral-jabdyqtary, zattary bolatyn bol­sa birden quqyq qorǵaý organ­da­rynyń qyzmetkerlerine habarlasý qajet», deıdi B.Ámirhanov. Onyń aıtýynsha, ótken jyly eli­miz­de sıntetıkalyq esirtki saýda­sy­men aınalysqandardan 5 kılo zańsyz ónim tárkilense, bıyl bul kórsetkish 83 kıloǵa jetip otyr. Iаǵnı, sıntetıkalyq esirtkini tárki­leý 80%-ǵa artqany baıqalady. Osyǵan baılanysty, búginde Úki­mettiń qaýlysymen esirtki óndirý kezinde qoldanylatyn hımııalyq zattardyń (prekýrsorlardyń) taralýyn shekteý máselesi de qolǵa alynyp otyr.

Elimizdiń quqyq qorǵaý or­gan­­dary esirtki saýdasymen aına­lysa­tyndardyń jolyn kesý bo­ıynsha osyndaı aýqymdy jumys­tardy udaıy atqaryp keledi. Onyń jemisi de bar. Máselen, sın­te­tıkalyq esirt­kini saqtaǵany, sat­qany já­ne jarnamalaǵany úshin po­lıseı­ler ustaǵan Petropavl qala­­sy­nyń turǵyny 12 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy. 29 jas­taǵy petropavldyq azamat osy jyldyń naýryz aıynda us­tal­ǵan bolatyn. Sotqa deıingi ter­­geý barysynda buryn esirtki qyl­mysy úshin sottalǵany belgili bol­ǵan azamat bul joly «Telegram» messendjeri arqyly áreket etip, 3,5 myńnan astam jazylýshy jınapty. Ol osy ınternet-resýrs ar­qyly sıntetıkalyq esirtki satyp, qa­lanyń ár aýdanynda esirtki jasyryp kelgen kórinedi. Qylmysker mingen taksıdi tekserý kezinde bir­neshe gramm sıntetıkalyq esirt­ki tárkilendi. Negizgi bóligin, ıaǵnı 400 gramnan astam «spaıs­ty» (esirt­ki túri) polıseıler kúdiktiniń pá­terinen anyqtaǵan. Sondaı-aq odan sıntetıkalyq esirtki daıyn­daýǵa arnalǵan konsentrat, elektrondy tarazy, oraýysh materıaldary, uıaly telefon jáne noýtbýk tárkilenipti.

«Spaıs satý úshin ol «Papa mo­­­­jet» ataýymen ınternet-dú­ke­­­nin ashqany anyqtaldy. Is jú­­­zin­de alǵash ret Qazaqstan Respýb­lı­­­ka­synyń Qylmystyq ko­dek­si­niń 299-1-babynyń 4-bóligi bo­ıyn­sha elektrondy aqparattyq resýrstardy paıdalana otyryp, esirtki, psıhotroptyq zattardy nemese sol tektesterdi, prekýrsorlardy nasıhattaý nemese zańsyz jarnamalaǵany úshin qylmystyq jaza taǵaıyndaldy. Sonymen qa­tar qala turǵyny esirtki zattaryn satý jáne ótkizý maqsatynda zań­syz daıyndaǵany, saqtaǵany úshin Qylmystyq kodekstiń 297-baby­nyń 3-bóligi boıynsha sottal­dy», deıdi Soltústik Qa­zaqstan ob­ly­­sy Polısııa depar­ta­mentiniń Esirt­ki qylmysyna qarsy is-qımyl bas­­­qarmasynyń bastyǵy Jandos Basybaev.

Esirtki saýdasyna qatysty en­di bir oqıǵa elimizdiń ońtústik óńi­rinde tirkelip otyr. Belgili bol­ǵandaı, Túrkistan oblysyna qa­rasty Kentaý qalasynyń polısııa bó­limine jergilikti turǵyn esirtki zatyn saqtaýmen jáne satýmen aınalysatyndyǵy týraly aqparat kelip túsedi. Atalǵan jaıtty polıseıler Qylmystyq kodekstiń 297-baby «Esirtki, psıhotroptyq zattardy, sol tektesterdi ótkizý maq­satynda zańsyz daıyndaý, qaıta óń­deý, ıemdený, saqtaý, tasymaldaý, jóneltý ne ótkizý» boıynsha tir­kep, jedel-izdestirý is-sharalary ba­rysynda kúmán týǵyzǵan kólik júrgizýshisin quryqtaıdy. Jedel ýákilder kóliktiń ishin tintý kezinde 2 dana aq tústi qaǵazǵa oralǵan esirt­kige uqsas zatty taýyp, tárkilep, saraptamaǵa jiberdi.

Saraptama nátıjesi boıynsha esirtkige uqsas zattyń «marıhýana» ekeni anyqtalypty. Onyń jalpy salmaǵy 15 gramdy qurap otyr. Búgingi tańda osy is boıynsha tergeý amaldary júrip jatyr. Belgili bolǵandaı kúdikti buryndary esirtki satýmen aınalysyp, jaýapqa tartylǵan eken. Qazirgi ýaqytta ustalǵan er-azamat qamaýda otyr. О́z kezeginde, Túrkistan oblysynyń polıseıleri quramynda esirtkisi bar ósimdikterdi zańsyz ósirgen, sondaı-aq esirtkini saqtaý men ótkizgeni úshin qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵanyn eskertýde.

P.S. Adalynan as iship, aıla asyrmaı paıda kórgenge ne jetsin?! Jalpaq jurt solaı oılaǵanymen, ý saýdalap urtyn maılaǵysy keletin pysyqtar men pasyqtardyń sany azaımaı tur. «О́tiriktiń – quıryǵy bir-aq tutam» bolǵan soń «kóp asqanǵa bir tosqan» qaıtse de bolady. Ol úshin barlyq júkti tártip saqshysynyń ǵana ıyǵyna artyp qoımaı, ult bolyp uıysýymyz, jurt bolyp jumylýymyz qajet...