Bıýdjette azamattardy qoldaýǵa basymdyq berildi

Qosymsha qarjy pandemııamen kúreske bólinedi

Áýeli Ulttyq qordan 2020-2022 jyldarǵa arnalǵan kepildendirilgen transfert týraly zań jobasy qaraldy. Memleket basshysynyń 2020 jylǵy 8 sáýirdegi Jarlyǵyna sáıkes, Ulttyq qordan kepildendirilgen transferttiń mólsheri 4 trln 770 mlrd teńgeni quraıdy. Ulttyq ekonomıka mınıstri R.Dálenovtiń aıtýynsha, zań jobasynda 2020 jyl boıynsha osy somany qoldanystaǵy kepildendirilgen transfert týraly zańda kórsetý qarastyrylyp otyr.

Budan keıin Ulttyq ekonomıka mı­nıstri 2020 jylǵa arnalǵan naqtylanǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamyn tanystyrdy. Bul boljamdy naqtylaý barysynda birneshe faktor eskerildi.

Atap aıtqanda, 2019 jylǵy ishki jalpy ónim boıynsha ózektendirilgen eseptik derekter, bıylǵy jedel derekter, munaı óndirýdiń josparyn túzetý, sondaı-aq álemdik naryqtaǵy munaıdyń baǵalanýy.

«2019 jylǵy ózektendirilgen ishki jalpy ónim kólemi 0,9 trln teńgege ar­typ, 69,5 trln teńgeni qurady. Bul bıyl­ǵy boljamdy esepteý bazasyn ulǵaıt­ty. Sonymen qatar boljamda ekono­mı­ka­nyń naqty sektoryndaǵy, qyzmet kór­setý salasyndaǵy úrdisteri men munaı baǵa­synyń konıýnktýrasy eskerildi. Álem­dik ekonomıka ósimi Halyqaralyq uıym­dardyń konsensýs-boljamy boıyn­sha aǵymdaǵy jyly mınýs 5 paıyzdy qu­raıdy. Al 2021 jyly ósedi dep kútil­gen.

Halyqaralyq uıymdar Qazaqstan eko­nomıkasynyń bıylǵy naqty ósimin mınýs 2,3 paıyzdan mınýs 2 paıyz ara­ly­ǵynda baǵalaıdy. Kelesi jylǵa turaq­ty ósimdi boljap otyr. Ekonomıka sala­la­ryndaǵy úrdisterdi eskere otyryp, bizdiń baǵalaýymyzsha, 2020 jylǵy naqty ishki jalpy ónimniń ósimi mınýs 2,1 paıyzdy quraıdy. 2020 jyly nomınaldy ishki jalpy ónim 69,8 trln teńge kóleminde baǵalandy. Bul buryn naqtylanǵan kórsetkishten 102 mlrd teńgege joǵary. Munyń sebebi 2019 jylǵy bazalyq kórsetkishterdiń ósýimen baılanysty», dedi R.Dálenov.

Mınıstrdiń keltirgen derekterine sáı­kes, ekonomıkanyń naqty sektorlarynyń sala­lary ósýi tıis. Máselen, jospar boıynsha qurylys – 6,5 paıyzǵa, aýyl sharýashylyǵy – 4,9 paıyzǵa, óńdeý ónerkásibi 3,7 paıyzǵa ósýi kútiledi. Alaıda vedmostvo basshysy pandemııaǵa baılanysty shekteý sharalarynyń saldarynan qyzmet sektorynyń qarqyny báseńdeýi múmkin ekenin aıtyp otyr.

«Túzetilgen makroekonomıkalyq boljam negizinde 2020 jylǵa arnalǵan respýb­lıkalyq bıýdjet parametrleriniń boljamy naqtylandy. «Respýblıkalyq bıýdjettiń kiristeri (transfertterdi esepke almaǵanda) 2020 jyly 6 trln 539 mlrd teńge kóleminde baǵalandy. Ulttyq qordan kepildendirilgen transfert ózgermeıdi jáne 4 trln 770 mlrd teńge kóleminde saq­talady.

Respýblıkalyq bıýdjet shyǵystary bekitilgen kólemge qaraǵanda 205 mlrd teń­gege ulǵaıyp, 14 trln 475 mlrd teńgege jetedi dep boljanyp otyr. Bıýdjet tapshylyǵy ishki jalpy ónimge qatysty 3,5 paıyz deńgeıinde saqtalady. Usynylyp otyr­ǵan parametrler respýblıkalyq bıýdjet­tiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etedi», dedi R.Dálenov.

Budan keıin sóz alǵan Qarjy mınıstri E.Jamaýbaev koronavırýs pandemııasyna baılanysty respýblıkalyq bıýdjetten jumsalatyn qosymsha shyǵyndar týraly aıtyp berdi.

«Naqtylaýdyń negizgi mindeti – medı­sınalyq qyzmetkerlerge materıaldyq qoldaý kórsetý jáne COVID-19-dyń taralý múmkindiginiń ekinshi tolqynyna qarsy belsendi sharalar qabyldaý. Osy máselelerdi sheshý úshin 238,7 mlrd teńge somasynda qosymsha shyǵys qarastyrylady.

Bul qarajat myna baǵyttarǵa jumsa­lady: karantın is-sharalaryn júrgizýge tartylǵan medısına qyzmetkerlerine jalpy somasy 143,4 mlrd teńgege qosymsha aqy tólenedi. Tegin medısınalyq kómektiń kepildendirilgen kólemi aıasynda COVID-19-dyń taralýyna jol bermeý maqsatynda medısınalyq qyzmetterge aqy tóleýge 83,2 mlrd teńge jumsalady. Ishki ister organdarynyń qyzmetkerlerine epıdemııaǵa qarsy is-sharalarǵa qatysqany úshin 11,7 mlrd teńge syıaqy beriledi.

Ákimshiler usynǵan qarajatty qaıta bólýdi eskere otyryp, ekonomıkanyń naqty sektoryn damytýǵa jáne kúshtik qurylymdardy áleýmettik qoldaýǵa 261,7 mlrd teńge bólinedi», dedi E. Jamaýbaev.

Osylaısha respýblıkalyq bıýdjettiń túsimderi 185 mlrd teńgege ulǵaıyp, 12 trln teńgege jetpek. Respýblıkalyq bıýdjet shyǵystarynyń kólemi 205 mlrd teńgege ósip, 14,5 trln teńgeni quraıdy.

Indet jaǵadan alǵanda, ınflıasııa aıaqtan shalady

Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev­tyń sózine súıensek, bıyl pandemııaǵa baılanysty ınflıasııa kólemi de ulǵaıady. Ásirese azyq-túlik salasynda baǵa óspek.

«Álemdik qarjy jáne taýar naryqtary koronavırýs indetiniń ekinshi tolqynyna jáne jańa shekteý sharalaryn engizýge baılanysty áli de qubylmaly. Oǵan qosa AQSh pen Qytaı saýda qatynastarynyń nasharlaýy, Amerıkada ótetin prezıdenttik saılaý da qosymsha faktor bolyp otyr.

Osylardy eskere kele, Úkimet bıyl­ǵy ishki jalpy ónimniń 1 paıyzǵa qysqa­rýyn eskerip otyr. Bul Ulttyq banktiń jańar­tylǵan boljamyna sáıkes keledi. Ulttyq bank 2020 jylǵa arnalǵan bıýdjettiń ólshemderin naqtylaý úshin aqsha-kredıt saıasaty kórsetkishteriniń jáne tólem balansynyń boljamyn jańartyp usyndy.

Bizdiń baǵalaýymyz boıynsha, ınflıasııa 2020 jyldyń sońyna deıin 8 paıyzǵa deıin jetedi. Jyldyq ınflıasııa aǵymdaǵy jylǵy qyrkúıekte 7 paıyz boldy. Baǵanyń ósýine azyq-túlik qunynyń artýy úles qosady. Bıylǵy qyrkúıekte baǵa ósimi 10,8 paıyzdy qurady. Oǵan jetkizý tizbeginiń buzylýy, shıkizat ónimi­niń qymbattaýyna baılanysty óndirýshi­lerdiń baǵany kóterýi áser etti», dedi E.Dosaev.

Áıtse de, azyq-túlikke jatpaıtyn ta­ýar­­lar baǵasynyń ósimi 5,5 paıyzdy qura­ǵan. Bıylǵy jyldyń sońyna deıin kom­mý­naldyq qyzmetter men kólik tarıfteri jos­parlanǵan.

Budan keıin jalpy otyrysta Ulttyq qordan 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan kepil­dendirilgen transfert týraly másele qaraldy.

«Zań jobasynda Ulttyq qordan res­pýb­­­lı­kalyq bıýdjetke beriletin kepilden­­dirilgen transferttiń mólsherin 2021 jyly – 2 700 mlrd teńge, 2022 jyly – 2 400 mlrd teńge, 2023 jyly 2 200 mlrd teń­ge somasynda belgileý kózde­ledi. Son­daı-aq kepildendirilgen transfert­ti paıda­lanýdyń nysanaly baǵyty aı­qyn­daldy.

Ulttyq qordan kepildendirilgen trans­fertti respýblıkalyq bıýdjetten ortaq zeınetaqylardy tóleýge, memlekettik bazalyq zeınetaqy tólemderine baǵyttaý usynylady. 2021-2023 jyldarǵa belgi­lengen Ulttyq qordan kepildendirilgen transferttiń mólsherleri Ulttyq qordaǵy qarajattyń ishki jalpy ónimniń 30 paıyz mólsherinde tómendemeıtin qaldyq bo­ıynsha sharttyń oryndalýyn qamtamasyz etedi», dedi Ulttyq ekonomıka mınıstri R.Dálenov.

Jalpy otyrysta 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly zań jobasy qaralyp, Ulttyq ekonomıka mınıstri R.Dálenov, Qarjy mınıstri E.Ja­maýbaev, Ulttyq bank tóraǵasy E.Dosaev baıandama jasady.

Ulttyq ekonomıka mınıstri eldiń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamyn tanystyrdy. R.Dálenovtiń sózine saı, boljam myna faktorlardy eskere otyryp jasalǵan.

«Birinshiden, 2019 jylǵy ishki jalpy ónim boıynsha eseptik statıstıkalyq derekter jáne bıylǵy qańtar-shildedegi ekonomıkanyń damý qorytyndylary. Ekin­shiden, álemdik ekonomıkanyń ósýi bo­ıynsha halyqaralyq qarjy uıymdary­nyń jańartylǵan boljamdary. Korona­vırýs pandemııasy aıasynda 2020 jyly álemdik ekonomıka 5 paıyzǵa tómendep, 2021 jyly 4,9 paıyzǵa deıin ósedi dep kúti­ledi. Úshinshiden, álemdik taýar naryq­taryndaǵy úrdister. Halyqaralyq qarjy uıymdarynyń munaı baǵasy boıynsha konsensýs baǵalaýy – 2021 jyly bir barreline 45 jáne 2022 jyly 55 dollardy quraıdy», dedi R.Dálenov.

Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, 2021 jyly munaı óndirý 86 mln tonnadan 2025 jyly 100,7 mln tonnaǵa deıin ósedi. О́ńdeý ónerkásibi jylyna orta eseppen 6,7 paıyzǵa kóterilip, ken óndirý ónerkásibine qaraǵanda 2,9 paıyz ozyq qarqynmen óspek. Ortasha jyldyq ósý qarqyny aýyl sharýashylyǵynda – 6,2 paıyz, saýdada 5,5 paıyzdy quramaq.

«Taýar eksporty 2021 jyly 41,4 mlrd dollardy qurap, 2025 jyly 51,5 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıady dep kútiledi. Import 2021 jylǵy 36,3 mlrd dollardan 2025 jyly 37,8 mlrd dollarǵa deıin ósedi. Áleýmettik-ekonomıkalyq saıasattyń negizgi basymdyqtary – ınvestısııalyq jáne bıznes ahýaldy jaqsartý, sapaly adam kapıtaly jáne teńgerimdi óńirlik damý», dedi mınıstr.

R.Dálenovtiń aıtýynsha, makroeko­no­mıkalyq kórsetkishter negizinde respýb­lıkalyq bıýdjettiń kiristeri transfertterdi esepke almaǵanda 2021 jyly 6 trln 926 mlrd teńgeni quramaq. Al 2023 jyly bul kórsetkish 9 trln 217 mlrd teńgege jetkizý kózdelgen. Sondaı-aq kepildendirilgen transfert 2021 jyly 2 trln 700 mlrd teńgeden 2023 jyly 2 trln 200 mlrd teńge kóleminde usynylady.

«Damý baǵdarlamalaryn qarjylan­dyrýdy ulǵaıtý úshin 2021 jyly Ulttyq qordan 1 trln teńge mólsherinde nysanaly transfertti tartý usynylady. Osylaısha boljam boıynsha túsimder 2021 jyly 11,4 trln teńge, 2022 jyly – 11,8 trln teńge, 2023 jyly 12 trln teńgeni quraıdy.

Respýblıkalyq bıýdjettiń shyǵystary 2021 jyly – 14 trln 049 mlrd teńge, 2022 jyly – 13 trln 873 mlrd teńge, 2023 jyly 13 trln 889 mlrd teńge kóleminde boljanyp otyr. Jalpy, áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamy makroekonomıkalyq turaq­tylyqty saqtaýǵa jáne nátıjeli jumyspen qamtýǵa, sonymen qatar ulttyq ekonomıkany turaqty jáne sapaly damytýǵa baǵyttalǵan», dedi R.Dálenov.

Turǵyndarǵa kómek kórsetý – basty nazarda

Qarjy mınıstri E.Jamaýbaev bıylǵy bıýdjetti josparlaýda álemdegi ekonomıkalyq ahýaldyń nasharlaýy men qolaısyz sanıtarlyq-epıdemııalyq ahýaldyń eskerilgenin atap ótti.

«Makroekonomıkalyq kórsetkishterdi eskere otyryp, 2021 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet túsimderi 11,4 trln teńge deńgeıinde boljanyp otyr. Bıýdjet tapshylyǵy 2021 jyly ishki jalpy ónimniń 3,4%-nan 2023 jyly kezeń-kezeńmen 2,1%-ǵa deıin tómendeýimen josparlanǵan. Shyǵystar 2021 jyly 14 trln teńgeni quraıdy.

Bıýdjet jobasyn qalyptastyrý kezin­degi basty qaǵıdat orta merzimdi kezeńge aıqyndalǵan baǵyttar men mindetterdi, sondaı-aq qabyldanǵan barlyq áleýmettik mindettemelerdi júıeli túrde iske asyrý boldy.

Osylaısha úshjyldyq kezeńde áleý­mettik salanyń shyǵystary – 23,4 trln teńgeni, onyń ishinde 2021 jyly aǵymdaǵy jylmen salystyrǵanda 394 mlrd teńgege ulǵaıyp, 7,1 trln teńgeni quraıdy. Shyǵyndardyń jalpy kólemindegi áleýmettik salanyń úlesi kelesi jyly 50,4 paıyzǵa jetedi. Ekonomıkanyń naqty sektoryn qoldaýǵa jáne damytýǵa arnalǵan shyǵystar orta merzimdi kezeńde – 3,2 trln teńgeni, onyń ishinde 2021 jyly 1,7 trln teńgeni quraıdy», dedi mınıstr.

Vedomstvo basshysynyń sózine súıen­sek, «Nurly jol», «Nurly jer», agro­óner­kásiptik keshendi damytý jáne basqa memlekettik baǵdarlamalardyń is-shara­laryn qarjymen qamtamasyz etý bıýdjettiń basym baǵyty bolyp qala bermek. Zań jobasyn Májiliste talqylaý barysynda depýtattardyń usynystary boıynsha birqatar túzetý engizildi.

Májilis Tóraǵasy 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjettiń jobasyn maquldaý barysynda sóz sóılep, bıýdjette eń aldymen, pandemııa kezinde azamattardy qoldaý jaǵdaıy eskerilgenin atap ótti.

Zań jobalaryn talqylaý barysynda depýtattar jaýapty memlekettik organdardyń basshylaryna birqatar suraq qoıyp, óz pikirlerimen bólisti. Osy rette Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlın pandemııa kezinde shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý qazirgi eń mańyzdy jáne eń qajetti máselelerdiń biri ekenin aıtty.

«Osy jolda Elbasynyń da, Memleket basshysynyń tapsyrmasy da bar. Tıisti qarajat bıýdjette qaralyp otyr. Endi, eń bastysy, osy barlyq qarajat qoljetimdi bolý kerek. Ol árıne Úkimettiń, Ulttyq banktiń mindeti», dedi.

Sonymen birge Palata Spıkeri jeńil­de­tilgen nesıeni júzege asyratyn mehanızm de ashyq jáne túsinikti bolý kerektigin, sonda ǵana azamattarymyz, shaǵyn jáne orta bızneste, osy qıyn kezeńde jumys isteı alatynyn aıtty.

Úshjyldyq bıýdjet jobasyn talqylaý barysynda depýtat Á.Bekturǵanov pedagog­terdiń jalaqysyn 25%-ǵa arttyrý kezinde sporttyq jattyqtyrýshy mamandar arasynda olqylyqtyń oryn alǵanyn aıtty. Mysaly, respýblıkalyq deńgeıdegi sporttyq baǵyttaǵy muǵalimderge qosymsha qarajat qaralyp, al ákimdikter janyndaǵy sporttyq uıym­dardyń pedagogteri bul qoldaýdan tys qalǵan. Jaqynda ǵana bıýdjetti naqtylaý kezinde osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin 5 mlrd teńge qarjy qaraldy. Osy rette Májilis Tóraǵasy aldaǵy ýaqyt­ta mundaı jaǵdaıǵa jol berýge bolmaı­tyn­dyǵyn basa atap ótti.

Sonymen qatar bıýdjettik zań jobasyn talqylaý barysynda memlekettiń turaq­ty damýyna ekonomıkalyq jáne áleýmet­tik ahýalǵa qatysty máseleler jan-jaqty qaraldy. Nátıjesinde, 2021-2023 jyl­darǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetti maquldaý jónindegi qaýly qabyldandy.

«Búgingi maquldanǵan bıýdjet joba­synyń orny da erekshe, mańyzy da óte zor. Búkil álemge taraǵan koronavırýs indeti bizdiń elimizde de oryn alyp otyr. Sondyqtan aldaǵy úshjyldyq bıýdjette eń birinshiden, pandemııa kezinde azamattardy qoldaý jaǵdaıy eskerildi. Sonymen birge jyldaǵy dástúr boıynsha ekonomıkany damytý, áleýmettik mindetter, densaýlyq, bilim, eńbek salalaryna erekshe nazar aýdaryldy. Sebebi respýblıkalyq bıýdjetti qalyptastyrý – Elbasy jáne Memleket basshysy júktegen barlyq mindetterdi sapaly oryndaýdyń kepili. Endi, Úkimettiń de, barlyq memlekettik organdardyń da negizgi jumysy ol osy bólingen qarajattardy jospar boıynsha óz ýaqytynda, ashyq, sapaly jáne nátıjeli paıdalaný. Al ony baqylaý árqashanda depýtattyq korpýstyń nazarynda bolady», dedi Nurlan Nyǵmatýlın.

Sondaı-aq Palatanyń beıindi komıteti «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ekonomıkalyq ósýdi qalpyna keltirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn jumysqa aldy.