Qan qaqsatqan qarjy pıramıdasy

Salymyńdy eki-úsh ese ósirip qaıtaratyn uıymdar baryn esti­gende «bul ne degen batpan quıryq, aıdalada jatqan quıryq?!» deýshi edik. Soǵan qaramastan arbaýǵa kónip, al­daý­ǵa senetinderdiń qatary kóbeıip barady. Osy másele Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń nazarynan da tys qalǵan joq. Jyl basynda Prezıdent quqyq qorǵaý qu­ry­lym­dary men qarjy naryǵyn qadaǵalaıtyn jáne monıtorıng jasaıtyn memlekettik organdar basshylarymen ótkiz­gen keńeste el azamattaryna aıtarlyqtaı materıaldyq shy­ǵyn keltirgen qarjy-nesıe uıym­­darynyń zańsyz qyzmetine tos­qaýyl qoıýǵa baılanysty máseleni qarastyrǵan bolatyn. Qasym-Jomart Toqaev qoǵamda narazylyq týdyrǵan jaǵdaıdy egjeı-tegjeıli tekserýdi, aza­mat­tardyń quqyqtarynyń buzy­lýy­na jol bermeý úshin sharalar qabyldaýdy jáne kinálilerdi jaýapqa tartýdy tapsyrǵan edi. Sondaı-aq Memleket basshysy bolashaqta mundaı jaǵdaıǵa jol bermeý kerektigin jáne halyqtyń qarjylyq saýattylyǵyn arttyrý jumystarynyń mańyz­dy­ly­ǵyn atap ótti.

«Qarjy pıramıdasyn qu­rý­men baılanysty qylmystar árqashan úlken qoǵamdyq rezonans týdyrady. Sondyqtan Ishki ister organdary úshin osy zań buzýshylyqqa qarsy áre­ket etý basty baǵyt bolyp sana­lady. Osy jyldyń basynan beri qu­qyq qorǵaýshylar qarjy pıramıdasyn qurýdy uıymdastyrý máselesine qa­tys­ty 217 qylmystyq iske tergeý júrgizdi. Sonyń ishinde, 116 is sotqa jiberildi. Osy kúni barlyǵy 79 kúdikti qyl­mys­tyq jaýapkershilikke tar­tylýda. Búginde ishki ister or­gan­darynyń Tergeý depar­ta­menti túrli qarjylyq pıra­mıdalarǵa qatysty 13 qylmys­tyq isti tergep jatyr», deıdi Ishki ister mı­nıs­trligi Tergeý depar­ta­men­ti­niń basshysy Sanjar Ádilov.

Onyń aıtýynsha, «Garant-24» JShS, «Tıimdi zaım», «ESTATE lombard» uıymdaryna qatysty ishki ister organdaryna japa shek­kenderden 17 myńnan as­tam aryz kelip túsipti. Atalǵan uıymdar keltirgen materıaldyq shyǵynnyń kólemi 22 mlrd teńgeden asady. Quqyq qor­ǵaý organdary osy uıymdardyń basshy­laryna qatysty 32 qyl­mys­tyq is tirk­ep otyr. Sonymen qatar 51 kúdikti qyl­mys­tyq jaýapkershilikke tartylýda. Budan bólek, 7 kúdiktige qa­tysty izdeý jarııa­­lanypty. «Qarjy pıramıdasyna qatysty bul qylmystyq isti ter­geý ke­zin­­de qylmyskerlerdi qu­ryq­­taýdyń teń­des­siz tásilderi qoldanylǵanyn alǵa tartqym kelip otyr. Sonyń ishinde, qyl­mys­kerlerdi Qazaqstan aýma­ǵy­nan tys jerlerde de qolǵa túsirý jumystary júrgizildi. Máselen, Moldova, Reseı, Qyrǵyzstan memleketterinen Ulttyq ulannyń arnaıy bortymen 3 kúdikti Qazaqstanǵa jetkizildi. Búginde atalǵan kúdik­ti­lerge qatysty tergeý amal­dary júrgizilýde», dep otyr S.Ádilov.

S.Ádilovtiń aıtýynsha, kúdiktilerden 70 mln teńdegen astam qolma-qol aqsha tárki­le­nip­ti. Sonymen qatar tergeý amaldary barysynda Ishki ister mınıstrliginiń jedel-tergeý toby kúdiktilerdiń jalpy quny 2 mlrd teńdegen asatyn múli­gin anyqtap, tárkilegen kórinedi. Bul múlikter sot sheshimine sáı­kes alaıaq­tar­dyń kesirinen zar­dap shekkenderge qaıtarylýy múmkin. «Qylmystyq ister­di tergeý tájirıbeleri qarjy pıramıdalary – tez baıyp ketkisi keletin otandastarymyzdyń kózsiz senimdiliginiń jáne salym­nyń joǵary tabys ákele­ti­nine kepildik beretin tartymdy jarnamalardan bas tarta almaıtyndyǵynyń nátıjesi ekenin aıǵaqtap otyr. Biz otan­das­tarymyzǵa BAQ arqyly únemi túsindirý jumystaryn júr­gizemiz. Mundaǵy basty maq­satymyz halyqty alaıaq­tar­dyń azǵyrýynan qorǵap, tur­ǵyn­darymyzdyń sengishtigi – qylmyskerlerdi baıytýdyń bir jolyna aınalýyn boldyrmaý», deıdi polısııa qyzmetkeri.

Onyń aıtýynsha, bul keń aýqymdy jumysty ózge de múddeli memlekettik organdar atqaryp keledi. Ondaı organ­dar­dyń qatarynda Ulttyq bank, Qarjy mınıstrligi, Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıs­trli­gi bar. Jalpy, memlekettik organdardyń barlyq jumysy tu­r­­ǵyndarǵa qarjylyq pıramıdanyń shynaıy bet-beınesin kórsetip, onyń qaýpi men mundaı uıymdarǵa qarjy salymyn jasaý shyǵynǵa batyratynyn túsindirý bolyp otyr. Qarjy pıramıdalary turǵyndarǵa jyldam ári jeńil aqsha tabýǵa ýáde berýmen erekshelenedi. Bul rette, qarjy pıramıdalary eshqan­daı da zańdy qarjylyq uıym­ǵa jatpaıtyndyǵyn, jeke tulǵa­lar­dyń depozıtterin qabyldaýǵa, bank shottaryn ashýǵa jáne júrgizýge retteýshi bergen lısenzııalary joq ekenin este saqtaý qajet.

Qarjy pıramıdalarynyń birneshe túrin olardyń qyzmet baǵyttaryna baılanysty bólip kórsetýge de bolar edi. Máselen, uzaqmerzimdi jobalarǵa ınvestısııa salý. Osy proseske sáıkes kompanııa (kompanııalar toby) azamattardy ınvestısııalyq jobalarǵa tartý jónindegi qyzmetti júzege asyrady. Mundaı baǵdarlamalardyń negizgi belgileri 3 aıdan 120 aıǵa deıingi kezeńge (ortasha 2-5 jyldan bastap) turaqty aqsha salý, kiris alýǵa kepildik berý (ýáde berý), sondaı-aq týrıstik joldamalar men utys oıyndary túrindegi bonýstar sanalady. Qatysýshy 3-4 jyl boıy aı saıyn nemese toqsan saıyn aqsha salady. Osylaısha kompanııanyń aldyńǵy qatysýshylar aldyn­daǵy mindettemelerin tóleıdi.

Qarjy pıramıdasynyń endi bir túri – qysqamerzimdi jobalarǵa ınvestısııalaý. Pıra­mıdalardyń osy túri ha­lyqtan qysqa merzimde aqsha­ny jyldam jınap alýǵa baǵyt­talǵan (jarnasy az adam­dar kóp). Alaıaqtar onlaın chattarǵa, toptarǵa jáne arnalarǵa shaqyra otyryp áleý­met­tik jelilerde jappaı jarnama beredi. Baǵdarlamaǵa kirý úshin qatysýshy 500 teńge nemese odan kóp aqy tóleıdi. О́z kezeginde alaıaqtar joǵary kiris bolatynyna ýáde berip, basqa qatysýshylardy tartýǵa (adam neǵurlym kóp bolsa, paıda tabý múmkindigi de kóp) úgitteıdi. Máselen, 5 000 teńge salyp, 3 qatysýshy shaqyrǵan kezde, qatysýshy 15 000 teńge alady (sonyń ishinde 5 000 teńge salynǵan soma, 10 000 teńge basqa eki qatysýshynyń salymy, 5 000 teńge úshinshi qatysýshynyń uıymdastyrýshylarǵa túsetin salymy). Taǵy bir mysal keltirelik. Qatysýshyǵa 1 000 teńge salý talap etiledi jáne basqa qatysýshylardy tartýy qajet bolady. Oǵan árbir qatysýshydan 500 teńge tólenedi.

Qarjy pıramıdalarynyń qyzmettik baǵyttary osymen shektelip qalǵan joq. Jelilik marketıngti zańsyz qyzmetti jasyrý retinde paıdalaný da alaıaqtardyń súıikti tásili sanalady. Qarjy pıramı­da­synyń mundaǵy basty qaǵıdaty – qa­ty­sýshylardy tartý. Osy maqsattar úshin ártúrli sertıfıkattar, zergerlik bu­ıymdar, boıanýǵa arnalǵan zattar, dene kú­týge arnalǵan taýarlar paıdalanylady.

Biz qarjy pıramıdalarynyń keıbir túrlerin ǵana tilge tıek etip otyrmyz. Budan ózge jyljymaıtyn múlikti, avto­mo­bıldi jáne basqa qymbat múlikti satyp alýǵa aqsha jınaýǵa kómek; Eksklıýzıv klýbqa múshelik; Bınarlyq opsıondarǵa arnalǵan platforma; Tutynýshylyq kooperatıv nysanyndaǵy qarjy pıramıdasy syndy túr­leri de kóptep kezdesedi. «Tur­ǵyn­da­ry­myz qarjy pıramıdasyna kirý, ádette, erikti negizde jáne quqyqtyq ilespe qyzmetinsiz júrgiziletinin este saq­taýlary qajet. Sondyqtan sa­lynǵan qarajattyń ­qaı­ta­rylýyna esh­kim kepildik ber­meıdi», dep otyr S.Ádilov.

Eń bastysy, alaıaqtar qan­daı da bir shartqa jedel túrde qol qoıǵyzýǵa jáne aqsha en­gizýge asyqtyrsa, aranda­tý­shy­­lyqqa jol bermeý qajet. Al qarjy pıramıdasyn uıym­das­tyrý­shylar­dyń aldaýyna túsip qalyp, salynǵan qarajatty qaıtaryp alý úshin dereý quqyq qorǵaý organdaryna (barlyq qujattardy qosa bere otyryp) habarlasqan jón. Alaıda san soǵyp qalǵan azamattardyń arasynda az soma joǵaltqan adamdar kóp kezdesedi. Joǵalt­qan qarajat mólsheri az bol­ǵan­dyq­tan, kóbisi oǵan kóp kóńil aýdara bermeıdi. Bul – durys emes. Sebebi osyndaı nemquraıdyq alaıaqtardyń budan ári de adamdardy aldaýyna jol ashady. Sondyqtan, únsiz qalmaı, áreket etý qajet. О́ıtkeni Qazaq­stan­daǵy ár azamattyń quqyǵy zańmen qorǵalady.

Máselen, elimizde qarjy pıra­mıdasyn qurǵany jáne (nemese) oǵan basshylyq etkeni úshin qylmystyq jaýap­kershilik (Qylmystyq kodek­siniń 217-babyna sáıkes); qarjy­lyq (ınestısııalyq) pıramıda qyzmetiniń jarnamasyn shyǵarǵany, taratqany jáne ornalastyrǵany úshin ákimshilik jaýapkershilik («Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly» kodek­siniń 150-babyna sáıkes) kózdelgen. Bul rette, qarjy pıramıdasyn qurýshylarmen qatar, olarǵa kómektesken seriktester de jaýapqa tartylatyn bolady.