Iаdrolyq qarýdy baqylaý sharty uzara ma?

Keler jylǵy aqpanda The New START dep atalatyn strategııalyq shabýyldaý baǵytynda qarýlanýdy boldyrmaý jónindegi Reseı men AQSh arasyndaǵy kelisimniń merzimi aıaqtalady. Muhıttyń arǵy betindegi buqaralyq aqparat quraldarynyń habarlaýynsha, Aqúı ákimshiligi Reseımen aradaǵy The News START dep atalatyn osy kelisimdi uzartýǵa yqylas tanytqan.

Másele túsinikti bolýy úshin tarıhqa úńileıik. The New START shartyna 2010 jyly osy eki eldiń sol kezdegi basshylary Barak Obama men Dmıtrıı Medvedev qol qoıǵan-dy. Soǵan sáıkes oqtumsyqtar sany 1550-ge deıin, qurlyqaralyq ballıs­tıkalyq zymyrandar, súńgýir qaıyq­tard­aǵy ballıstıkalyq zymyrandar jáne aýyr bombalaýshylar sany 700 danaǵa deıin qysqartylýy tıis. Jal­py, bul bastamany 1982 jyly Amerı­ka Qurama Shtattarynyń sol kez­degi prezıdenti Ronald Reıgan kóter­gen edi. Keıinirek 1991 jyly úl­ken Djordj Býsh pen Mıhaıl Gor­bachev onyń merzimin uzartty. Jal­py, AQSh pen Reseı arasynda osyndaı bir­neshe kelisim jasalyp, eki eldegi oq­tum­syqtar sany aıtarlyqtaı qysqarǵan.

Kelesi jyly aqpan aıynda osy kelisimniń merzimi aıaqtalady. Buǵan deıin Aqúı basshysy Donald Tramp ıadrolyq qarýǵa qatysty jasalǵan birqatar halyqaralyq kelisimdi buzǵan edi. Soǵan baılanysty keı sarapshylar The New START sharty uzartylmaı qalýynan qaýiptengen-di.

Qazan aıynyń ortasynda Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın qazirgi kelisimdi eshqandaı ózgertýsiz taǵy bir jylǵa uzartýdy aıtqan bolatyn. Onyń aıtýynsha, osyndaı qadam ar­qy­ly aldaǵy bir jylda shartty jan-jaqty talqylaýǵa múmkindik týmaq. Al ótken aptada Reseıdiń syrtqy is­ter mınıstrligi málimdeme jasap, keli­simdi taǵy bir jylǵa uzartýǵa yqy­las­ty ekenin bildirdi. Ári Vashıng­tonǵa óz usynysyn jibergenin jetkizgen.

Aqúı ákimshiligi kelisimdi uzartýǵa yńǵaı tanytqanymen, shartqa óz talabyn qoıýdy kózdep otyrǵan kórinedi. «Biz Reseı Federasııasynyń ıadrolyq qarýdy baqylaý máselesine ekpin bergenin joǵary baǵalaımyz. AQSh tarapy kelisimdi naqtylap, aıaqtaý úshin óz talabyn ázirlep qoıdy. Reseılik dıplomattar da osyndaı qadam jasaıdy dep úmittenemiz», dedi syrtqy ister mınıstrliginiń ókili Megar Ortagýs.

AQSh-tyń kelisimdi jańa talappen qabyldaý týraly usynysy Reseıge una­maıtyny anyq. Muny laýazymdy tul­ǵalar ashyq aıtty. Máselen, syrtqy is­ter vıse-mınıstri Sergeı Rıabkov Re­seı tarapy kez kelgen sátte ıadrolyq qarý­­dy baqylaýda ustaý jónindegi keli­simdi sozýdan bas tarta salýy múmkin. Onyń aıtýynsha, Kremldiń sheshimi AQSh-tyń aldaǵy áreketine baılanysty.

Reseı men AQSh tarapynyń The News START shartyna munshalyqty shúı­ligýiniń sebebi bar. Keıingi jyl­dary ıadrolyq qarýsyzdaný jónin­degi kelisimder birinen keıin biri buzylyp jatyr. Máselen, AQSh tarapy Iranmen jasalǵan kelisimnen shyqty. Sondaı-aq Qysqa jáne orta qashyqtaǵy zymyrandardy joıý sharty da buzyldy.

Budan bólek, AQSh ıadrolyq arsenalyn kúsheıtýden eshqashan bas tartqan emes. The New START shartyn Senat ratıfıkasııalaıtyn kezde Barak Obama AQSh-tyń ıadrolyq arsenalyn jańǵyrtýǵa ýáde bergeni esimizde. Nátıjesinde, AQSh «smart bomba» ázirledi. Salmaǵy 350 kılo tar­tatyn jańǵyrtylǵan B61-12 mo­deli jer serikterin paıdalana otyryp, ny­sanany dál kózdeı alady. Odan qala berdi, bıyl AQSh prezıdenti Do­nald Tramp Nevadadaǵy ıadrolyq sy­naq alańyn qaıta jandandyrý jospar­da bar ekenin jetkizdi. Kelesi jy­ly Aqúı ıadrolyq qarýǵa arnalǵan bıýd­jetti 37,3 mlrd dollardan 44,5 mlrd dol­larǵa kóbeıtýdi josparlap otyr.

Kremldiń de ıadrolyq qarýǵa qatysty ustanymy ózgerýi yqtımal. Birinshiden, Reseı álemdegi ıadrolyq arsenaly úlken memleket sanalady. Qazirgi tańda soltústiktegi kórshimizde alty myńǵa jýyq oqtumsyq bar. Sonyń 1500-den astamy kez kelgen sátte qoldanylýǵa daıyn tur.

Ekinshiden, Reseı jyl saıyn ıadro­lyq arsenalyn jańartyp otyrady. Máselen, «Býrevestnık» qurlyq­aralyq zymyrany álemniń kez kelgen núktesin nysanaǵa ala alady. «Po­seıdon» ıadrolyq torpedosynyń qýaty erekshe. Qurlyqaralyq «Sarmat» zymyrany, dybystan jyldam ushatyn «Avangard», munyń bári – Reseıdiń ıadrolyq qarýdy jańǵyrtýdaǵy josparyna kirgen. Qazirgi tańda osylardyń ishinde «Avangard» qoldanylyp júr. Al «Sarmat» 2021 jyly paıdalanýǵa berilmek.

Sondaı-aq dybystan jyldam usha­tyn zymyran jasaýǵa kelgende soltús­tiktegi kórshimiz basqa elder­ge qaraǵanda áldeqaıda alda tur. Son­daı-aq raketaǵa qarsy qorǵanys jú­ıe­sin aınalyp ótýde de Máskeýdiń basym­dyǵy baıqalady. Qysqasy, Reseı de kelisim buzylsa ıadrolyq arsenalyn kúsheıtýge jedel kirisýge ázir.

Iаdrolyq qarý týraly sóz qozǵal­ǵanda Qazaqstanǵa toqtalmaý áste múm­kin emes. О́ıtkeni elimiz bomba synaǵy­nyń zardabyn az tartqan joq. KSRO 1947 jyly Semeıde polıgon ashý týra­ly sheshim qabyldap, 1949 jylǵy 29 ta­myzda alǵashqy atom bombasyn synaq­tan ótkizgeli beri uly dalanyń topy­raǵynda 468 ıadrolyq qarý jaryl­dy. Bul – búkil KSRO-da jasalǵan synaq­tardyń úshten biri. Osynyń ózi Semeı­degi polıgonda jarylǵan ıadrolyq qarý qýa­tynyń qasiretin anyq ańǵartsa kerek.

Mundaı apatty qarýdyń qasiretin jaqsy túsingen elimiz álemdegi tór­tinshi ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartty. Bul sheshim jer-jahandy jappaı qyryp-joıý qarýlarynan azat etýge baǵyttalǵan sony qadam bolǵanyn ýaqyt kórsetti. Búginde memleketimiz ıadrolyq qarýdan bas tartý isinde ózgelerge úlgi. Jalǵyz Qazaqstannyń bastamasymen shartarapty atom bombasynan qutqarý múmkin emesi túsinikti. Endeshe, álem­niń ıadrolyq derjavalary ıadrolyq qarýsyz álem qurýǵa talpynys jasaýǵa tıis.