Áýeli Qarabutaq, keıin Hromtaý aýdandyq aýrýhanalarynda orta medısına qyzmetkeri bolyp uzaq jyl qyzmet atqarǵan Qatıra apaı eri qaıtys bolǵan soń erjetken balalarynyń aqylymen Orǵa quıatyn Oısylqara ózeniniń boıynda qoı ósirýge sheshim qabyldaıdy. Qudyqsaı aýyldyq okrýginiń úsh aýyly – Qudyqsaı, Oısylqara, Keńoıdyń ortasyndaǵy ózen ózegine Qatıra apaı osydan 20 jyl buryn qonysyn tikti. Úsh aýyldyń arasy óte jaqyn, jıyrma shaqyrymnan aspaıdy. Batystan shyǵysqa sozylyp jatqan kári Muǵaljar qyratynyń osy shetki tusynda erekshe atmosferalyq aýa aǵyny ótetindikten, aýa raıy ásirese qys kezinde óte qubylmaly bolyp keledi. Aptalap boran soqqanda, janyńda turǵan adam kórinbeıdi. Qysynyń qytymyr aıazy, tipti qıyn.
Alǵashqy qojalyqtyń ashylýynan jabylýy tez boldy. О́ıtkeni tájirıbe de, múmkindik te joq, al qıyndyq kóp kezdesti. Úsh jyldan soń Qatıra apaı sharýany qaıtadan bastady. «Bastapqyda túńilip ketken kezderim kóp boldy. О́ıtkeni qysy-jazy maldyń sońynda júrý ońaı emes», deıdi ol.
Burynǵy «Jambyl» atyndaǵy keńshardyń astyq egip, tórt túlik ósirgen berekeli aýyldarynyń jurty jan-jaqqa tarap ketti. Keńoıda adam qalmady, Oısylqarada da aýyl úıdiń shamdary jaǵylmady. Mal ketken soń jer de jetimsirep qaldy. Adamy ketse de, ıslam dinin taratyp júrgende osy jerde qaıtys bolǵan sahabalardyń biri – Oısylqara áýlıeniń qyrat basyndaǵy múk basqan eski tas qorymy bul jerdiń shyraqshysyndaı bolyp qala berdi. Osy tóńirekte jer astynan qıyrshyq tastar kóterilip jatyr deıdi turǵylyqty jurt. Kishkentaı tómpeshik bolyp jatqan Oısylqara zıraty da jyl ótken saıyn óz-ózinen bıiktep barady. Taspen bastalyp, taspen aıaqtalatyn jer ataýlary jıi ushyrasady eken.
Betke ustar sharýashylyq qalaı qalyptasty?
Qoı baǵý ońaı sharýa emes. Ýaqtyly qyrqymy, toǵytýy, tóldetýi bar, jazdaı qurt túspeýin qadaǵalaý kerek. Mal basy artsa, jumysy da kóbeıedi. «Alǵashqy jyldary shópti qol oraqpen, shalǵymen shaptyq. О́ıtkeni shóp oratyn, ony tyǵyzdap, býyp-túıetin tehnıka bolǵan joq. Qoı basy kóbeıgen saıyn, onyń azyǵyn burynǵydan da molyraq daıyndaý kerek. Egin ekpegesin, jemdi de qymbatyna satyp alasyń. Keıin birtindep tehnıka satyp ala bastadyq. Sharýashylyq ta bólindi. Endigi jerde qoı otaryna úlken ulym Aqylbek otbasymen ıe boldy. Ol osy aradan 5-6 shaqyrym «Úsh orys» degen jerde otyr. Sharýashylyǵyn úlkeıtip, jaıly etip qystaý úıler, monsha saldy. Shóp jınaıtyn qoralary bar. Qazir kishigirim aýylǵa aınaldy. Kenje balam Nurken biryńǵaı iri qara ósirýmen aınalysady. Ol eki aǵasymen birge Qostanaı oblysynyń Áýlıekólinen ákelgen iri qara basyn kóbeıtip jatyr. Bul bizdiń aqbas sıyr tuqymyndaı emes, odan irileý, ári taǵylaý mal eken. О́ıtkeni bizdiń sıyrlar ózge buzaýdy emizbeıdi ǵoı. Al bul sıyr jaıylymda júrip, basqa sıyrdyń buzaýlaryn emizip kete beredi. Jańa týǵan tólderi sýyqqa óte tózimdi keledi», deıdi sharýashylyq basshysy.
Qazir Qatıra apaıdyń balalary Qudyqsaı aýyldyq okrýginiń on turǵynyn jumyspen qamtyp otyr. Malshylaryna 100 myń teńgeden jalaqy tóleıdi.
Bir kezde adamy kóshken Oısylqara aýylyna osy kúnderi jastar qaıtyp kelip jatyr. Áke-sheshesiniń eski shańyraǵyn jóndep, kirip jatqan otbasylar barshylyq. Aýylda tirshilik jandanyp keledi degenmen, úsh aýyldan turaqty jumysqa qoıshy men malshy tabý qıyn. Sharýany jaqsy isteıtin jigitterdiń ara-tura iship ketetinderi bar. Sondyqtan olardyń eńbekaqysyn Qatıra apaı áke-sheshesine ne áıelderiniń qolyna ustatady. Nege ekeni belgisiz, aýylda qoı baǵýdy kásip dep qaramaıtyn teris kózqaras qalyptasqan. Aýylda jumyssyz júrgen jigitter qojalyqtardyń qoıyn baqqysy kelmeıdi.
Obal men saýaptyń arasy
Qatıra apaı eńbekpen kóterilgen beınetqor jandar tárizdi ysyrap pen daraqylyqty súımeıdi. Kóktemde qyrqylǵan qoı júnderin Qudyqsaı, Oısylqara men Keńoıdyń aýyl áıelderine tegin berip júrdi. Alaıda aýylda kıiz basyp, kilem toqyp, tekemet syratyn áıelder de qalmady búginde. Jańa qyrqylǵan júnniń ár kılogramyn 150 teńgeden satty. Qyzdary men kelinderi úıdiń kórpe-tósegin qoı júninen istedi. Biraq eki myń bas qoıdyń júnin ıgerý múmkin emes. Aqtóbede jún qabyldaıtyn oryn joq. Tigin fabrıkalary da joq. Tastaýǵa qımady, órteýge obalsyndy. Tórt jyl boıy jınalǵan júnge bir qoranyń ishi lyq tolǵanda, kenje qyzy Tolqyn Hromtaýda qoı júninen kórpe tigetin seh ashýǵa sheshim qabyldady. Sol úshin qaladaǵy jaqsy qyzmetin tastap, aýylǵa keldi. Taldyqorǵannan jún tútetin qurylǵy ákelgen Tolqyn aǵasynyń qyzy Qarlyǵashpen birge Hromtaýdan tigin sehyn ashty. Áýeli eski kórpe- jastyqtardy qoı júnine almastyryp tigýden bastap, birte-birte tiginshilikti meńgerdi. Qazir sharýashylyqta ábden jýylyp, tazalanǵan jún Hromtaýdaǵy sehqa ketedi.
Tolqyn Jalǵasqyzy: «Bir tór kórpege 2,5-3 kılo jún salyp tigemiz. Qoı júninen tigilgen kórpelerdi 20 jylǵa deıin paıdalanýǵa bolady. Jún jýǵan saıyn jarqyrap shyǵa keledi. Aýyl-aýdandarda tabıǵı taza júnnen úı jabdyqtaryn tigetin sehtar kóbeıse, qazir jan-jaqtan kelip jatqan sıntetıkalyq buıymdar satylymnan joǵalady. Eń bastysy, qoı júni ysyrap bolmaıdy», deıdi.
Aýdan ákiminiń orynbasary Metkúl Qosymbaevanyń aıtýynsha, Qatıra apaıdyń balalary Oısylqara ózeniniń boıyndaǵy úsh aýylǵa únemi kómektesip otyrady. Jyl saıyn múgedek jandarǵa, turmysy tómen otbasylardyń úılerine otyn túsirip, azyq-túlik berip otyrady. Oblys, aýdan ortalyqtarynda jıi-jıi ótkiziletin jármeńkelerden de qalmaıdy. Aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna uzaqmerzimdi ári arzan sýbsıdııalar berilýiniń nátıjesinde egis egip, mal basyn kóbeıtetin sharýa qojalyqtary sany artsa, aýyldarda tirshilik jandana beretini anyq.
Aqtóbe oblysy,
Hromtaý aýdany,
Qudyqsaı aýyly
