Ana tiliniń ýyz máıegi, rýhy, sıqyrly lebizi besik jyrlarynda saqtalǵan, hattalǵan. Jaratýshy men jaratylystyń, bolmys pen ǵaıyptyń, pánılik pen máńgiliktiń jáne oı, sana, rýh, túısik, júrek, kóńil, sezim, ıman tárizdi biregeı ári telegeı tuńǵıyq uǵymdardyń erekshelikteri men qasıetteri – nazym sózdiń basty sıpaty.
Hadıstanýshy Ýseıd b. Hýdaır tún ishinde «Ál-Baqara» súresin oqyǵanda (Paıǵambardyń túsindirýinshe, «Ál-Baqara» men «Ál-Imran» súreleri qııamet-qaıymda eki bult ne eki qustardyń tobyndaı qorǵaıdy eken) anadaıda turǵan aty typyrshıdy, qozǵalaqtaıdy.
Erteńinde osy jaıdy Paıǵambarǵa: «Súreni oqyǵan mezette at typyrshydy jáne basymdy kóterip kók júzine qarasam, bultty shyraqty kórdim», deıdi.
Sonda Paıǵambar: «Bul seniń daýsyńdy estip kelgen perishte, eger súreni oqýdy tańerteńge deıin jalǵastyrsań, ol ketpes edi, kisiler ony kóretin edi», deıdi (bul hadısti jetkizgen ımam ál-Býharı).
Súre degenimiz – duǵa, ony tereń sezimmen shynshyl, taza kóńilmen, kókirek kózimen áserli únmen, maqammen, daýys tolasyn tabıǵılyqpen saqtaýmen oqysa, aıattyń mazmuny, qasıeti, tanymdyq, taǵylymdyq máni, senim kúshi artady. Rýhyńdy kórkeıtedi, jan dúnıeńdi baıytady.
Abaı «Alla taǵalany tanymaqtyq, ózin tanymaqtyq, dúnıeni tanymaqtyq» («38-sózinen») ǵylymymen tolyq qarýlanǵandyqtan «Áýeli aıat-hadıs – sózdiń basy», «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy», «О́leń degen – ár sózdiń unasymy», «Syldyrap óńkeı kelisim...» dep, adamzat tiliniń shyǵý tórkininen, tarıhynan, ǵalamat qasıetti bitim-bolmysynan syr tolǵaıdy. Hakim Abaı «sulýlardyń sulýy» Allanyń kórkemdikke degen danalyq kózqarasyn rýhanı tirek etedi de, maqsat-muratyn aıqyndaıdy, ǵalamdyq, ıslamdyq, kórkemdik qundylyqtardy birtutastyqta barynsha tereńdikpen, rýhanı kemeldikpen sýretteıdi. Jıhandy «Qudaılyq qudiret», erekshe sana basqaratynyn Abaı da bilgen. Joǵary sananyń kórsetkishteri – aıat, hadıs, al duǵa – Allaǵa jalbaryný, asyl tilek tileý, taǵdyr jolyn durystaý. Abaı «38-qarasózinde»: «Onymen sezimdi tazalyqqa ıirgenińdi, kámil yhlasyńdy kórsetip ishimniń saflyǵynyń (taza, shynaıy) sońynda halyq kórer, syrtymdy da pák etemin hám kózge kórinbeıtin aǵzalarymdy da pák etemin, bul páktiktiń ústinde Allaǵa duǵa aıtamyn dep ázirlenesiz» dep jazady. Zadynda, «Allaǵa duǵa aıtý» – kámil musylmannyń qulshylyǵy, ǵıbadaty, Uly Jaratýshyǵa jetkizýdiń tásili, baılanys jasaý quraly, júreginde ımany, zerdesinde jıǵany bar qazaq balasy ishki oı-armanyn, murat-maqsatyn, jan tilegi men qumaryn, injý sózderi men ımanı-syrlaryn eń bir tamasha, beıneli, taza, kórkem túrde, júrektiń, sezimniń, pák kóńildiń tilinde qyzyqtyryp jetkizýge umtylady. Osy oraıda Abaıdyń «Duǵa», «Qasıetti duǵa» deıtin syrly tolǵaýlarynda óleń sóz qudireti men áserli qulshynys-yntyzarlyqqa bólengen oı, sezim sýretteri, uly tilek qasıetteri aıqyn kórinis tapqan. Aıtalyq:
О́mirde oıǵa túsip kem-ketigiń,
Týlaǵysh mineziń bar, júrek, seniń!
Sonda seniń otyńdy basatuǵyn,
Osy óleń – oqıtuǵyn duǵam meniń.
Sońǵy sóılemniń syry, sıpaty, maǵynasy alýan-alýan oılarǵa jeteleıdi. Aldymen, qazaqtyń turmys-tirshiliginde, yrym-nanymynda órttiń aldyna qaǵazǵa duǵa jazyp qoısa, dereý ol jalp etip sónedi (aq tókse de toqtaıdy). Sonda aqyn «týlaǵysh minez» ot sıpatty bolsa, onyń qyzýyn qaıtaratyn jáne «Osy óleń – oqıtuǵyn duǵam meniń» ózi adamnyń janynyń názik syrlary men asyl tilegin Jaratýshyǵa týra jetkizetin qasıetti, kıeli, daýasy, darýy ózgeshe kilt pe eken. Mundaǵy árbir sózde maǵyna bar, maǵynasynda syr men sýret, sezim men rýh, júıelilik pen dúnıetanym bar. Demek, Abaıdyń ózindik kózqarasy, ózindik sóz saptasy, oı tolǵaýy bar. Sondyqtan da ol – ult aqyny. Abaıdyń dúnıetanymynda, darııa kórkemdik tájirıbesinde «Ras sóz», «Túgel sóz», «Túzý sóz», «Túbi tereń sóz», «Nurly sóz» deıtin tańdamaly sóz-uǵymdardy oıyna temirqazyq etip, oı-pikirin týyndatady, kórkeıtip gúldendiredi.
Abaı óziniń kórkem oıyn odan ári aıshyqtap áserlendirip, ústemelep:
Ishinde bir qýaty barǵa uqsaıdy,
Tiri sózdiń jany – sol, aırylmaıdy.
Qasıetti náfási jeldeı esip,
Qaınap turǵan ystyq qan
salqyndaıdy,
– deıdi. Iаǵnı Abaısha «tiri sózdiń jany» degenimiz sózdiń ishki maǵynasy, ishki qabaty – ózegi. Mundaı sózde, lebizde jeldeı zýlaǵan ún, áýez tolqyny bar. Júıeli, qasıetti sóz qustaı ushyp, shalqyǵan sharapaty men «ystyq qanyńdy» sabasyna túsiredi, janyń da, kóńiliń de sáýletti kúı keshedi, sebebi «jylaýǵa da, senýge de» bolatyndaı, «júrektiń basynan ý tógilgendeı» óleń-duǵanyń daýasynyń áserinen jeńildeısiń.
Abaı kelesi bir «Qasıetti duǵa» óleńin jazyqsyzdan jazyqsyz taǵdyr tálkek etip, oıynshyqqa aınaldyrsa da, kóńilge medeý-demeý bolmasa da dep bastaıdy da:
Qaıta-qaıta oqysam bir duǵany,
Sónip qalǵan júrekte janady shoq.
Qýaty bar duǵanyń qýantarlyq,
Qapalanǵan júrekti jubantarlyq.
Adam uqpas bir tátti lebizinen,
«Ýan» degen estiler uly jarlyq, –
dep, duǵanyń qudiretin jáne belgisiz ǵaıyptan «uly jarlyq» estilgenin, sonan soń kóńil júkten de, kekten de tazaryp-jańaryp, tutastaı adamzatty súıýge jaralǵan kóregendik, kósemdik, kisilik bolmysy:
Adamnyń balasyna janym ashyp,
Izgilikke júregim bir umtylar,
– dep, aqyqtaı oıyn, duǵadaı sózin jaquttaı jarqyratyp jetkizedi.
Abaıdyń «Duǵa», «Qasıetti duǵa» týyndylary – negizinen, telegeı syr, duǵa-dýadaı qasterli kúıli sóz, syńǵyrlaǵan sazdy áýen. Gete, Shopengaýer, Bethoven, Martın Lıýter án, óleń, kúı jaıynda tereń de dáıekti oılar aıtqan-dy.
«Án, óleń, kúı qudiret ǵylymymen ábden syrlas» dep Bethoven jazsa; Martın Lıýter «bular aspandaǵy perishte tili, burynǵy jerde bolǵan paıǵambarlar tili; án, óleń, kúı Allany tanytýǵa úlken sebepker» dep jazady», deıdi Alash kóshbasshysy Álıhan Bókeıhan «Án,
óleń hám onyń quraly» atty eńbeginde.
«Sóz – qus» (S.Seıfýllın metaforasy), óleń-duǵany Abaısha ińkárlikpen oqyp, jattap, tolǵap «tereń oıdyń telmirip sońyna erseń», sóıtip, jeteliligińe jigerlilik qosylyp, qushtarlyqtyń qanatynda ulylyqtyń shyńyna, rýhanı jetilýdiń asqaryna umtylyp, Allanyń meıirimi túsip, qut daryp, arsyǵa duǵa asyrar ediń. Ǵaryshtyq sanaǵa ıe Abaı duǵasynyń maǵynasy, taǵlımaty – osy.
