Qarakóldiń kúzi

Aqbulqaq ózeniniń arǵy ja­ǵasy men bergi jaǵasyn jalǵap jatqan aǵash kópirdi syqyrlatyp óte shyqtyq ta, Qaraıyryq aýylynyń arǵy basynda kól­deneń turǵan shlagbaýmǵa tumsy­ǵymyzdy tiredik. Aýyl degen aty ǵana, terezeleri úńireıgen qa­ra­sha úılerdiń mańaıyn soıdıyp-soıdıyp oshaǵan basyp ket­ken. Qashalary qaýsap tur. Keı­bir úılerdiń oǵyr-shoǵyr bo­lyp, irgetasy ǵana qalǵan. Tamyl­jy­ǵan tabıǵat aıasyndaǵy bul aýylda búginde eki-úsh-aq otbasy turady. Basqalary erterekte Berelge, Katonǵa, keıbireýi qala jaq­qa kóship ketken. Áıtpese 90-jyldarǵa deıin aýyldyń aýyl keıpi bar-tuǵyn. Tór jaq­taǵy shoǵyr zırattar da osy aýyl­dyń tarıhynan habar berip tur­ǵandaı kórinedi.

Keńes ókimeti tusynda bul aýyl Iаzevaıa dep atalatyn. Jer­gilikti jurt «Ezópkó» desip ketken. Keıin aýyl ábden azyp-tozyp, jetimsirep qalǵanda, Qaraıyryq bolyp qazaqshalanǵan. Buryn­dary dúrkiregen orman sharýa­shylyǵynyń «pıloramy» bolǵan. 2000 jyldarǵa deıin bastaýysh mektep jumys istegen. Al 2009 jyldan bastap Berel aýylynyń bir kóshesi bolyp qana sanalady.

Eldiń ál-aýqaty artqany shy­ǵar, aǵylyp jatqan týrıst kóp munda. О́ńkıgen djıp mingender de, jaıaý-jalpysy da jazdaı sabylysty, mynaý shlagbaýmda áli tynym joq. Qarakóldi, odan ári Muztaýdy betke alǵandardyń bári-bári osy aýyldy basyp óte­di. Bıylǵydaı qarqynmen týrıs­ter legi kóbeıe berse, Qa­raıy­ryqtyń tirshiligi erteń-aq qaı­naıdy.

«Myna úıler bos turǵanymen, báriniń ıeleri bar. Olar satýǵa da qulshynyp otyrǵan joq. О́ıtkeni bul aýyl qolaıly jerde tur», degen ınspektor Ernst Oralǵazın qańyrap turǵan úılerdi kózimen sholyp shyqty.

Inspektordyń aıtaıyn de­genin birden túsindik. Qaraıyryq aýyl sanatynda bolmaǵanymen, elsiz mekenniń jarqyn bola­sha­ǵynan jylt etken úmit bardaı kórindi. Sebebi qańyraǵan Qa­raıyryq jarty álem biletin Muztaýdyń, Qarakóldiń jolynda tur. Aıaqasty aýdannyń ekonomıkasy qaryshtap damyp, Qarakólge deıin asfalt tússe, saıahatshylar qysy-jazy toqtamaýshy edi. Mynaý shaıtan aıaǵyn syndyratyndaı joldyń ózinde týrıster tolastamaı tur, joly túzelse tipten... Al bos turǵan úılerdi qonaqúı retinde jóndep qoısa, jolaýshylar toqtap, aýqattanyp, bir tynyǵyp alar edi. Taý-tasqa qajetti asaı-múseı, azyq-túlik dúkenin ashyp qoısa da artyqtyq etpeıdi. Áıtpese Qarakólge de­ıingi joldyń áýresi kóp. Bar-joǵy 25 shaqyrymdy júrip ótýi úshin eki saǵattaı ýaqyt ke­tedi. Onyń ózinde ol jaqqa jol tańdamaıtyn kólikter ǵana jete alady.

Qyńyr-qısyq qorshaýǵa súıenip, oıǵa shomyp turǵanda «Sálemetsizder me?!» dep sańq etken jińishke daýys oıdy bólip jiberdi. Ol osy shlagbaým­nyń tut­qasyn ustap otyrǵan Ult­tyq park ınspektory Laýra Es­janqyzy edi. Bizden kýáli­gimizdi alyp, aty-jónimizdi jýr­nalǵa tirkedi. Sodan keıin ǵana baryp shlagbaýmdy ashyp, sát-sapar tilegen.

Endigi joldyń soqpaǵy kóp. Kólik pen júrgizýshiniń synalar tusy da osy. Jetkenshe ór. Qos qaptaldan taý tónip turady. О́zenderden taraǵan bulaqtar joldyń keıbir tusyn jyrym-jyrym etipti. Yńyranyp-ysh­qynǵan kólikter bir saǵattaı jú­rip, Qarakól sarqyramasynyń tusyna kelip aıaldady. Topyrlaı túsip, jalǵyz súrleýmen sar­qy­ramaǵa qaraı asyqtyq. Ja­qyndaǵan saıyn gúrili qataıa berdi. Buryn kelip kórmegen jigitter jan-jaqtaryn sýretke túsirip álek. Sarqyramany kór­gende «ǵajap, tamasha, keremet» desip tańdanystaryn jasyra almady. Qarakól sý qulamasy sonaý biz bara jatqan Qarakólden shyqqan bir saǵasy. On metrden qulap aǵady.

Sýrettegideı kóriniske tań­danysyp, tańǵalysyp kólikke qaı­ta mindik. Shoqalaq-shoqalaq etip júrip kelemiz. Mundaıda jol bite qoımaıdy emes pe?! Bir kezde ınspektorlardyń rasııasy byj-byj ete qaldy da, ar jaǵynan Qarakóldiń jolynda bazbireýler qoqys shashyp ketkenin habar­lady. Inspektorlar qup alyp, Ernst Oralǵazın aldymyzda degendeı ıegin kóterdi. Mól­sher­legenindeı, jol jıeginde bó­telkeler jaırap jatyr. Ins­pektorlar bárin jıyp-terip kó­likke salyp aldy. Tabıǵatty qorǵaý degen osy emes pe?! Ar­mandaǵanymyzdaı, Qarakólge deıin asfalt tússe, tabıǵat ana­nyń qoqysqa tolyp ketpesine kim kepil? Tabıǵat tabıǵı qalpynda saqtalyp turǵany da jón dersiń mundaıda.

Iyqqa shyqqanda menmun­dalap Muztaý kórindi. Basynda shókim bult joq. Etegine deıin qar túsken. Baýyrynda móldirep kól jatyr. Qarakól. Kól jaǵasynda kók shatyrly birneshe úı boı kótergen, aqshańqan kıiz úıler tigilgen. Onyń bári týrıster úshin. Jaǵalaý qujynaǵan halyq. Biri kelip, biri ketip jatyr. Qo­naqúıden oryn tappaǵandar shatyr tigip alǵan. Munda da týrıs­terge bas-kóz bolyp, ınspektorlar otyr.

Eger kún raıy qolaıly bol­sa, park qyzmetkerleriniń jol bastaýymen, Altaı taý silem­deriniń eń bıik shyńy – Muztaýǵa deıin saparlaýǵa bolady. Ol jaqt­a soǵys ýaqytynda volfram, molıbden óndirgen ken orny qaz-qalpynda saqtalǵan. Jol-jónekeı 80 metrden qulap aqqan Kókkól sarqyramasy bar. Biraq Qarakólden ári atqa er sal­masańyz, kóliktiń kelgen jeri osy. At kerek degender Ult­­tyq parkten qunyn tólep, jal­­ǵa ala alady. Muztaý qol sozym jerde turǵanymen, jolaı «Sár­­senbaıǵa» bir qonyp jetpese, jetpis shaqyrymǵa taqym shy­damaıdy. Tótesinen jol bol­­ǵanymen, ol jerge soqyr ishek uqsap Reseıdiń terrıtorııa­sy kirip ketken. Baıqaýsyzda shekara syzyǵynan ótip ketse, zańǵa tartylady. Bul jaqta qa­da qaǵylyp, tikenek sym tar­tylmaǵan. Sondyqtan da bir qadam shalys bassa, Reseıden biraq shyǵýy múmkin.

Salqyn samal jel esip, Qara­kóldiń betin tolqyn tepkiledi. Ár-ár jerinen balyǵy shorshyp, jylt etti. Saıahatshylardyń keıbireýi katamaranmen kóldiń ortasyna qaraı baryp, qarmaq salyp otyr. Bul kóldiń aqqaıran deıtin balyǵy da erekshe. Qar­maqqa ilinip qalsa, shıqyldap, dybys shyǵarady. Al maıǵa qýyr­sańyz, dámi til úıiredi. Ba­lyq­shylardyń aıtýynsha, shybyn-shirkeı azaıǵan kúzdiń osyndaı shaǵynda aqqaıran jaqsy qabady eken. Jaqsy qabady dep aýlaı berýge bolmaıdy, belgilengen mólsheri bar.

Jan-jaǵyn qalyń qaraǵaı qorshaǵan kóldi kórdik. Jaz­da­ǵydaı emes, kúzdiń jaımashýaq kúninde sýretshiniń palıtrasyndaı san alýan boıaýlarmen qulpyryp, qubylyp, kóz toımastaı sulýlana túsken. Kúzgi Qarakóldiń tabıǵatyna tańdaı qaǵysyp, tús aýa Berelge qaıta bettedik...

Shyǵys Qazaqstan oblysy

Katonqaraǵaı aýdany