Rýhanııat • 03 Qarasha, 2020

Kerýen jyldar syńǵyry: Kórnekti jýrnalıst-jazýshy, zerdeli zertteýshi-ǵalym, belgili qoǵam qaıratkeri Sapar Baıjanov haqynda esse-syr

630 ret
kórsetildi
22 mın
oqý úshin

О́mir kerýeninde sanańda óshpesteı qashalyp qalatyn oqıǵalar ushyrasady. Árıne, qıly-qıly qýanyshty mezetter men jan jelpinter jaǵdaıattardyń kóbi birdeı jadyńda saqtalmaıtyny belgili. Alǵashqy ásermen birazǵa sheıin kóńilińnen shyǵarmaı, qońyraýlata áńgimeler sol sátterdiń ózi birte-birte kúńgirttenip, umytqa aınalary daýsyz. Al meniń búkil tirlik-tynysyma, taǵdyr-talaıyma túrtki bolǵan jaıtty eshqashan umyta almaspyn, sirá. Beınelep jetkizsem, kezinde dabyra dańqy jer jarǵan qazaq baspasóziniń qarashańyraǵy sanalatyn «Sosıalıstik Qazaqstanǵa» (búgingi «Egemenim») qalaı tuıaq ilindirgen edim? Oıǵa túsirýdiń ózi bir hıkaıa. Qaz-qalpynda jańǵyrtaıyn, oraıy kelip turǵanda.

Kerýen jyldar syńǵyry: Kórnekti jýrnalıst-jazýshy, zerdeli zertteýshi-ǵalym, belgili qoǵam qaıratkeri Sapar Baıjanov haqynda esse-syr

... Bári-bári áli esimde. Ol kezde jas­tar gazetindemin. Erteletip jumysyma kelip jaıǵasa bergenimdi ańdyp turǵandaı  telefonym shyryldaǵan. Beıtanys bııa­zy daýys birden baýraǵandaı. «Haliń qalaı, Janatjan? Ornyńda otyrmysyń. О́zińmen aqyldasatyn sharýa bar edi. Úshinshi qabatqa, maǵan jolyǵyp ketshi qazir...». О́zimsinip jylyushyraı tildes­ken «Sosıalıstik Qazaqstannyń» bas­shy­larynyń biri Sarbas Aqtaev eken. Mán-jaıdy surastyrmastan, ile-shala elpil­degen kúıi tómen tústim. Sarbas aǵanyń esigin batyldana ashsam da, ilgeri kibirtikteı jyljyǵam.

– Káne, tórlet, baýyrym, – dedi Sá­­keń meni kórgen boıda emen-jar­qyn. Qysy­lyńqyraǵan keıpimdi sez­­gen táriz­di. – О́zińdi kútip otyr edim, kel­­geniń qandaı jaqsy boldy. Qa­zir operatıvti jańalyqtar bólimin basqarady ekensiń ǵoı. Munyń aldyn­da sport-týrızm bóliminde istediń emes pe? Seıdahmet aǵalaryńnyń gazet shyǵarýdaǵy redaktorlyq stıli, ózin­dik eksperımentteri óz basyma óte unaı­dy. Jýrnalıst kadrlaryn ba­sy­lymnyń barlyq bóliminde synap kórýi keremet. Jas qalamgerdiń besas­pap bolyp, bir-birine uqsamaıtyn ár bólimniń baǵyt-baǵdaryn erkin meńgerip, tóselip, tájirbıe jınaqtaýyna mol múm­kindik ashary sózsiz. Quptarlyq-aq, úı­renetin izdenis. Shirkin, bizdiń «SQ»-ǵa da engizýge bolar edi. Biraq kollektıv ábden qartaıyp, qataıyp ketken. Bir oryndarynan qozǵalǵysy kelmeıdi. Tip­ti, kóbisi kvadrat, shrıft, kegelden múl­dem maqrum. Sekretarıattyń tynysyn sezbeıdi. Sóıtip otyryp «maket joq», «gazettiń ajary nashar», «tezdetip óz­geris jasaý kerek» dep synaǵanda tilderi aýyzdaryna syımaıdy-aý. Árıne, qaı kezde de syn oryndy bolýy tıis. Tyń ıdeıa, tosyn taqyryp, sony úrdis qajet. Ujymda toqyraý anyq ańǵarylady. Oqyr­mandar oıyn qozǵaıtyn problema­lyq maqaladan bastap, eleń etkizer úlkendi-kishili materıaldar, eń aqyry óze­ginde qyzyqty derek-dáıegi bar oı­maq­taı ǵana habar-oshar tynymsyz túr­tinekteýden týatyny málim. Osyndaı-osyn­daı táýir dúnıelerdi áshekeılep, shtrıh-fotolarmen kómkerip, maketin ju­tyndyryp, eriksiz kóz toqtatyp oqı­tyndaı ornalastyrý jaǵynan bizdiń gazetimiz qatty aqsap jatyr. Ony jasyrmaı, moıyndaǵan durys. Sondyqtan saǵan «quda» túsip otyrmyz. Úlken bastyq habardar. Aıtpaqshy, Sapar aǵań da QazMÝ-diń jýrfagyn bitirgen soń «Lenınshil jasta» qyzmet istegen. Sekretarıattyń uńǵyl-shuńǵylyn jetik biledi. «SQ»-nyń siresken seńin buzý úshin, gazet dıdaryna jańa lep ákelý úshin, árkim-árkimmen pikirlesip ózińe toqtaǵan. Qazir ornynda joq, Ortalyq Komıtette jınalysta júr. Erteń saǵat onǵa taman kele qal, redkollegııada bekitip jibermek. Ázir­she bastyǵyńa da, basqalarǵa da úndemegeısiń...

Adam jady kompıýterden kem emes-aý. Mıyńnyń bir túkpirinde qattalyp qalǵan umyt jaıdy qas-qaǵym mezette janaryńa elestete qoıady. Sarbas aǵamen jaımashýaq júzbe-júz áńgimelesip otyr­ǵanda ishteı alańdaı bergem. «Bul kisini bilemin! Eń alǵash qaıdan kórip em, osy?..» Kúnuzaq mazalaǵan saýaldyń jaýabyn joǵary qabattaǵy kabınetime kelip jaı­ǵasqanda baryp tapqandaımyn. Jaz dıdarly jaısań aǵanyń beınesin birinshi ret mektep qabyrǵasynda júrgenimde tamashalaǵan ekenmin. «Jazýshy» baspasynan jaryq kórgen «Tuńǵysh» óleńder jınaǵynyń syrtqy muqaba betinen. Bul kitap «Qazaqstan pıoneri» gazetiniń redak­sııasy Baspasóz kúni merekesine oraı «Úzdik jas tilshi» retinde arnaıy syılyqqa jibergen jıyrma-otyz kitap­tan turatyn shaǵyn kitaphana quramynda bolǵan edi. Stýdenttik jyldary «Jetisý» gazetinde istegen ýaqytynda móltek ocher­kim men eki-úsh resenzııamnyń jarııala­­nýy­na yqpal etkenin nege umytaıyn?!

Quıysqanym kóterilip, kóńilim alabó­ten aspandaǵan. Qýanǵanym ras. Bas gazet­tiń tizginin ustap otyrǵan Sapar aǵa Baıjanov odan beter qopańdatyp, boıym­dy da, oıymdy da ósirip, qııalyma qanat baılap jiberdi:

– Barlyǵyn jigitterden estidim. Tez­detip, erteńnen bastap jańa qyzmetińe bilek sybanyp kiris. Qazir baryp ótinishińdi jazǵaısyń, Seı­dahmet qısaıa qoımas. Shet jaǵyn Úlken úıdegi ıdeo­logııa bóliminiń jaýapty qyz­metkerlerine eskertkem. Eń basty mindetiń – gazet­tiń kelbetin, bet-beınesin túbe­geıli ózgertý. Demek, «SQ»-nyń maz­munyna saı, syrt­qy bitim-poshymyn, ózine tán jańasha make­tin jasaý kerek. Jastar gazetin­de jıǵan-tergen tájirbıeń men fantazııań­dy erkin kórsetýge múmkindigiń mol. Tek ózińnen sony serpilis, tamasha ja­ńa­lyq­tar kútemiz. Eńbek stajyńa nuq­san kelmeıtindeı buıryǵyńdy durystap beremiz. Tez, shapshańyraq «Lenjasyńnan» ruqsat alý máselesin retteshi...

Múldem kútpegen jaǵdaı. Ádettegideı bólmesine elpildep-jelpildep jetip bar­ǵan túrimdi quddy tamyrshydaı barlaǵan Seıdahmet aǵa kirtıip qar­sy alǵan-dy. Álde kóńil hoshy bolmaı otyrǵan tusyna dóp keldim be? Kim bilsin? О́te sırek ashýlanatyn re­dak­torymnyń júzi qarakúreńitip, áńgimemdi selqos tyńdap, ile-shala ózime zir­kil­deı jóneldi. «Nemene, aǵa gazetsiz kú­niń bitip pe edi?! Álde, jasyńa jetpeı shal bolmaqsyń ba, á? Shalqyp, shal­qaıyp júrgen jyly uıańnan qýǵan bireý bar ma, aıtshy óziń? Bolar-bolmas on-on bes somǵa qyzyǵyp... Onyń ústine «Len­jastan» zańǵaradaı úsh bólmeli úı al­ǵanyńa da kóp bolmady ǵoı. «SQ»-ǵa biz­den ketken eń talantty degen ana-ý-ý Rashıt Raqymbekov, Bolat Bodaýbaev, Baı­tursyn Ilııasov sekildi sýǵa sińip, iz-túzsiz joǵalyp ketpeksiń be? Joq, barmaısyń... Jibermeımin! Alańdamaı jumysyńdy jasap, jazýyńdy jaza ber... ­Álgi shaqyryp júrgen myqtylaryńa «Berdiqulov bosatpady degeısiń...»

Sóıtip, Sapekeńniń aldyna qaı­ta aınal­yp barýǵa uıalyp, mán-jaı­dy túsindirýge batylym jetpeı, buqpan­taı­lap júrgenimde baspahananyń gazet betteý sehynda ushyrasyp qaldyq. Bú­gejektep, yńǵaısyzdanǵan kúıimdi ańǵarǵan mańǵaz aǵa qıyn sátten ózi op-ońaı alyp shyqqany kúni keshegideı áli esimde. «Janatjan, haliń qalaı? Kezek­shilikte júrsiń be? Oqasy joq. Kez kelgen redaktordyń táýir, isker qyzmet­keri­nen aıyrylǵysy kelmeıtini túsinikti. Qısyny bolsa áli de shaqyramyz...» Úl­ken júrektiń jylýyn sol qysyltaıań mezette jan dúnıemmen sezingen edim. Ýáde­sinen taımaǵan Sapar aǵa jyl aralatyp ótkendegi laýazymyn usynǵanda ushqa­laqtyq jasaǵym kelmedi. Rahmetimdi aıtyp, tabandap bas tarttym. Shamasy taǵy bir jyldan keıin, úshinshi márte qolqa salǵanda qamqor da, baǵban peıildi qalamgerdiń yqylasynan tabylýǵa asyq­tym. Bul joly qarshadaı shaǵymnan kór­meı, júzdespeı «barmaqtaı ǵana meniń ıýnkorym» dep alaqanynda aıalaǵan bastyǵym Seıdahmet Berdiqulov júre­gi jarylardaı qýana batasyn bergen. «Biz­diń «Lenınshil jastyń» bólim meńgerý­shisine qazaq baspasóziniń qarashańyraǵy «Sosıalıstik Qazaqstan» bólim tizginin ustatyp tórine shyǵaryp jatsa, nege meıirlenbeske! Bul – úlken qurmet» degen lebizin árdaıym úkilep jetkizgim kelip turady.

Birtindep úlken shyǵarmashylyq ujym­nyń tirlik-tynysyna beıimdelip, tártibine moıynsuna bastadyq. Alaýla­ǵan, jarqyldaǵan jastar ortasynan bó­lek ekeni kózge uryp-aq tur. Jer ortasyna taqaǵan kil shirenderdiń arasynda meni jaqtyrmaı, qıys qaraýshylar da ushyrasqan. Saýsaqtarynyń ushyn ǵana tıgizip sálemdesip, ishterin ashpaıdy. Meıli... Eń qýanyshtysy, bastyqtardyń, usta dúkenindeı qyz-qyz qaınap jata­tyn sekretarıattyń nıeti túzý. Lezde ara­lasyp, shapshań til tabysyp kettik. Olaı etpesek, shashyraǵan jip-shýy kóp, usaq-túıek kózge shalynbaıtyn sharýa­­sy jyrtylyp aıyrylatyn «SQ»-nyń sekretarıatyna baılanǵan qyzmetker­lerdiń esebi qısapsyz. Aty-jónderin kógendep tizbelemeı-aq, tikeleı sekretarıat tóńireginde júrgenderdi sıfr­larmen sóıletelik. Jaýapty hatshy Myńbaı Ilestiń komandasynda eki orynbasary, úsh maket júrgizýshi, bir sýretshi-retýsher, eki fototilshi, bir teletaıp lentasyn oqyp retteýshi, te­rimge jiberiletin qol qoıylǵan materıaldardy qadaǵalaıtyn stılıst-lıngvıst, eki tehnıkalyq redaktor, redaksııa men tıpografııa arasynda shapqylap júretin kýrer, toǵyz-on korrektor... Osynshama mashınıstka jáne bar. Qansha adam – sonsha minez... Bir-birine qatysty osynaý tehnıkalyq qyzmetkerlerdiń jumys­taryn ózara úılestirmek gazettiń kórkemdeý-bezendirý bólimine júktelgen mindet orasan zor.

Jalpy sany júz jıyrmaǵa jetip jyǵylatyn úlken ujymdy shashaý­syz ýysynda ustaǵan Sapekeń arnaıy ótkizgen óndiristik jınalysta biraz jaı­dyń basyn ashyq bildirgen. Ynty­maqtasyp, tatý-tátti eńbek etkende ǵana bere­ke-birliktiń máýeleıtinin qadap es­kert­ti. Talap pen tártiptiń arqasynda maz­munyna kórki saı, keskin-kelbetine oraı maqalalardyń polıgrafııalyq saýat­­ty ári aıshyqty makettelgen jaqsy gazet shyǵara alamyz. Sonda baryp óz­geler syrtymyzdan sybyrlap aıtatyn «surǵylt, syqıǵan «SQ» degen jamaýdan qutylamyz-aý shamasy. Gazet shyǵarý – jalǵyz bastyqqa, ıa bolmasa bir ǵana jazǵysh jýrnalıske tirelip turǵan joq, Kollektıvtik ortaq ıgi izdenis pen tyń ıdeıanyń jemisi. Ol úshin shyǵarmashylyq ujymdy qolynan jazý keletin jańashyl da qabiletti, daryndy jas kadrlarmen udaıy jańǵyrta bermekpiz. Keleshekti boljaǵysh, oı kózi óte qyraǵy, baısal da mámileger redaktor Sapar Baıjanovtyń aqylgóı lebizi kóp kókeıinen shyqqan. Aıryqsha serpin, bólekshe qulshynys ákelgendeı.

Osy májilisten soń beıtanys bas­ty­ǵym jónindegi kómeski, bulyńǵyr pikirim men oılarymnyń túıinderi ábden tar­qatylǵan. Dana babalarymyz «jylqy kisiniskenshe, adam sóıleskenshe» de­mek­shi, Sapekeń minezge baı, aldy keń, kemel piship, kesek sóıleıtin sırek­ter soıynan eken. Kókeıindegisin zekimeı, úrkitpeı, qaıtalap myjymaı, meılinshe sabyrmen jetkizýge umtylady. Gazet «kýh­­nıasyn» bes saýsaǵyndaı jetik bile­tini oıshyl da epshil sózinen ap-anyq ańǵarylǵan. Kóp redaktorǵa uqsamaıtyn oqshaý qasıetteriniń biri – erteńgi ázir­lenip jatqan nómirdiń nobaıyn, ár bet­tiń keskin-kelbetin, eń aqyry maket­ke ornalastyrylǵan fotolar men shtrıh­tardyń kólemin kóz aldyna dálme-dál elestetedi. Tún ortasynda betterdi tas-talqan buzyp, qaıtadan jasamas úshin kúni buryn maket bekitý ústinde qatań baqylaıdy.

Munyń bárin ádeıi táptishtep otyrmyn. О́ıtkeni ol ýaqytta bar-joǵy tórt bettik gazetti búkil redaksııa men tı­po­grafııanyń nómirge jegilgen adamdary ju­myla júrip, áýpirimdep grafıkke zorǵa ilindiredi-aý. Gazet-jýrnal shyǵarý, polı­grafııa isine qazirgideı ǵajaıyp tehnologııa jetistikteri múldem enbegen. Kom­pıýter men ınternet atymen joq. Búkil gazet shyǵarýǵa baılanysty operasııalardy qas-qaǵymda oryndaıtyn ári túrli-tústi boıaýmen jaryq kórip ja­tatyn búgingi kompıýter dáýirinde de 12, 16, 24, kerek deseńiz resmı qujattar men jarnamalar beriletin 32, 54 bettik nómirlerdi elestetý múmkin emes. Bar­lyq sharýa qarabaıyr qarapaıym qurylǵylar men stanoktarda oryndalady. Kremlge qarap túshkiretin baspagerlerdiń kózderi men qu­laq­tary Máskeýge túrýli. Erteńgi ala kóbeden túnniń bir ýaǵyna deıin qajettisi bar, kereksizi bar TASS-tyń resmı materıaldaryn QazTAG tolassyz jarysa aýdaryp berip, gazetimizdi aýzy-murnynan tyǵyndap jatady. Alaqandaı osy tórt betke redaksııa jýr­nalısteriniń nazar aýda­rarlyq, oqylymdy tá­ýir dúnıelerin ornalastyra almaı qatty qınalamyz. Bi­rinshi-ekinshi betterge resmı materıaldar, qaýly-qararlar, kósemderdiń qu­lash-qulash syldyr sózderi men kezdesýleri, úshinshi bet «Planeta tynysy» aıdary aıasynda álemniń ár shal­ǵaıynan alynǵan TASS taratqan úlkendi-usaqty habar-osharmen toltyrylady. Úmit sáý­lesin syǵyraıtqan sońǵy bettiń teń jarymyn telebaǵdarlama men sport jarystarynyń kúndeligi qamtıdy. Sonda deımin-aý, osyndaı jaǵdaıda qandaı jaqsy oqylatyn gazet, oqyrmandar oıynan tabylatyn maqalalar usyna almaqsyń?! Tájirbıesi mol, isker redaktorymyz qıyn-qystaý qystalań shaqtardan «ógizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaı» aman-esen alyp shyǵýdyń urymtal joldaryn tynymsyz izdeýmen boldy.

Basqarý júıesi men tártip-talaby qatqyl bıliktiń úsh tarmaǵynyń organy sanalatyn «Sosıalıstik Qazaq­stannyń» siresken seńin sógýge tyrys­ty. Aptalyq, toqsandyq josparǵa aldyn ala kórsetilgen ár alýan tol­ǵaqty máse­lelerdi qozǵaıtyn mate­­­rıal­dar, ótkir syn maqalalar men feletondar, adam­gershilik, áleý­­mettik-turmystyq tá­rizdi ımanı dú­nıelerge aıryqsha kó­ńil bóldi. Sony­men qatar aıdarlar men oqshaý otaýlar ashyp, qalamynyń jeli bar jýrnalısterge dańǵyl jol ash­qan. Serpilis izderi gazet betinen jıi-jıi kó­ri­nip, shyǵarmashylyq ujym da bólek­she túlegenin eske túsirgen abzal. Qalyń oqyrmannyń bıik talǵam tarazysynan shyqqan jotaly aıdarlar men taqy­rypshalardy oraıly tusta atasaq. Olar – «SQ»-nyń máslıhat múıisi», «Oı men óner adamy», «Jeksenbilik áńgime», «Bes óleń», «Bilesiń de kúlesiń», «Zamandas jaıly syr», «Kókeıkesti másele», «Júzi basqa – júregi bir, Tili basqa – tilegi bir», «Oıtolǵaq», t.b. Osy taqylettes úki­lep aıtylatyn súbeli maqalalardy, syrly ocherkter men sýrettemelerdi, tushymdy áńgimeler men sezim qylyn sherter óleńderdi, qandaýyr feletondar men ázil-ospaqtardy shtrıhtatyp, álemishtep, qyzdyń jıǵan júgindeı kórkemdep-kestelep ornalastyrýǵa erekshe mán berildi. Jutynyp turǵan árqı­ly týyndylardyń sýretterin ga­zettiń tól sýretshisi, maıtalman por­tretshi Jan­uzaq Ábdiqulovtan bastap, túrli gazet-jýrnaldarda isteıtin kánigi qyl­qalam sheberlerin tarttyq. Belsendi av­tor­larǵa ústeme qalamaqy tóledik. Yntalandyrý arqasynda gazet-jýrnaldarda tek birli-jarym fotolardy tyrnalap retýsh jasap kelgen sýretshiler qataıyńqyrap qalǵan saýsaqtaryna «til» bitirip, qııaldaryn ushtaǵany má­lim. Qasań gazettiń bet-beınesin óz­ger­tip, ajaryn qubyltqan Rústem Juma­ke­nov, Erhasan Kómekov, Nıkolaı Le­bedev, Aleksandr Shestakov, Borıs Ilın, Volodııa Cherdansev sekildi naǵyz óz ma­­man­dyqtaryn ardaqtaǵan sýretshi­ler­diń qoltańbalaryn «Egemenniń» sarǵaıǵan betterinen kóremiz. Sondaı-aq fotojýrnalısterdiń de mártebesin ósirip «Besjyldyq jáne biz» atty tuńǵysh respýblıkalyq fotokonkrýs ótkizdik.

Árıne, mereı marqaıtar ıgi ister kóp-aq. О́zimizge júktelgen mańyzdy min­detterdiń údesinen tabylý úshin shú­mektetip ter tógýge týra keldi. Jaqsy jańa­lyǵymyzǵa balasha qýanyp, qýattap-qoldap, qııalymyzǵa ózgeshe qanat baı­laǵan Sapar aǵanyń redaktorlyq jumys stıli árdaıym daralanyp tursa kerek. Al qaǵilez jýrnalıst, qarymdy jazýshy, zerdeli ǵalym retinde tyndyrǵan jumystary ushan-teńiz. Qalamgerdiń negizgi mıssııasy – jazý. Osy turǵydan janar júgirtsek te, kóz aldymyzǵa qa­tar-qatar tizile qalary ulaǵatty ustaz­dyń tún uıqysyn tórt bólip jazǵan kitap­tary. Shúkir, búginde qazaq ádebıeti men mádenıetiniń asyl muralaryna aınalǵan tóltýma shyǵarmalarynyń ózi onnan asyp jyǵylady. Aýdarma jınaqtary da bir tóbe.

Kánekı, úlken júrektiń jylýymen dúnıege kelgen kitaptardyń keıbirin aı­taıyqshy. Bozym shaǵynda jaryq kórgen alǵashqy «Jańa lep» jınaǵy syrly sóz­ben órnek salýǵa yntyq qalamnyń qýatyn baıqatqan-dy. Ile-shala «Qurysh zergeri», «Syr men symbat», «Aq marjan», «Suńqar kóńil samǵaıdy», «Ulyma hat», «Úsh qııan – úsh dańǵyl», «Bes qııan – bes dápter» sekildi kórkemdik deńgeıi bıik kitaptary jazýshynyń sýretkerlik qol­tańbasyn anyq aıshyqtaıdy. Al «Zamandas týraly tolǵaý», «Zeıin Shash­kınniń prozasy haqynda», «Abaı jáne arhıv», «Qajyǵa barǵan qazaqtar», «Arhıv-aıǵaq», «О́tkennen muraǵat – órkenge ulaǵat» tárizdi ǵylymı-zertteý­ler sıpatyndaǵy týyndylarynyń oqyr­manǵa berer tanym-taǵylymy mol. Oı sharasy, kóńil kókjıegi keń de kenen qa­­jyr­ly qalamgerdiń «Alakóbede oıat meni», «Nar táýekel», «Qarqara aıbary», «Áke» atalatyn roman, povesteri de jurt tal­ǵamynan shyqqan shyraıly shyǵar­malar.              

Jazýshynyń eń eleýli qýanyshy men baqyty – mańdaı terdiń jemisi sanalatyn kitabynyń oqýshy nazaryna iligýi. Bul jaǵynan tarazylasaq, mynaý bes kúndik jalǵan dúnıede alyp júrekti parasatty tulǵanyń izi óshpesteı saırap jatyr. Oǵan Sapekeńniń zııaly zamandastary, ókshesinen ergen izbasar inileri men esimin júrekterinde aıalaǵan tolqyn-tolqyn shákirtteriniń ár jyldary aıtqan laǵyl lebizderi. Keıbirine qulaq túreıikshi. Kez kelgen adam ja­ıynda ashyla bermeıtin ataqty jazýshy Qaltaı aǵa Muhamedjanov qordaly pikirin bir aýyz sóz­ben túıipti: «Sapar – óz qatarynan kóp ozyq, aqyl-oıdyń sardary edi ǵoı». Halyq jazýshysy Ázilhan Nurshaıyqov bylaı depti: «Sapar Baıjanov – qazirgi kórnekti ocherk­shilerdiń biri...

Avtor kózge kóringenniń bárin jada­ǵaı sýretteı bermeıdi. Kórgendi kóńil eleginen ótkizip, pýblısıstıkalyq tolǵaý­larmen túıindeıdi... Ocherkterdiń tili tartymdy. Kitaptarynda erkin teńeýler, utymdy oılar, naqyl ispettes sózder jıi ushyrasyp otyrady. Ol ár ocherkin áńgime tárizdendirip, sıýjetke qurady. Áńgimege tán detal, shtrıhtarmen ár­leıdi. Portret, psıhologııa kirgizedi».

Qazaqtyń kórnekti jazýshysy О́tebaı Qanahın «Bárinen buryn qalamgerdiń izde­nimpazdyǵy, zerttempazdyǵy, ańǵa­rympazdyǵy qatty qyzyqtyrady. Ja­­ńa­­nyń jaqtaýshysy, jaqsynyń jar­shysy bola bilýdegi qalamynyń ushqyrlyǵy erekshe súısindiredi» dep tolǵanady. Talaı jas jýrnalısterdi óz qolynan ushyr­ǵan baǵban-ustaz Ábil­faıyz Ydyrysov «Sapar Baıjanov – Qazaqstan jýrnalıstıkasynyń sarbazynan sardaryna aınalǵan adam. Búginde Sapekeń Ázilhan Nurshaıyqov sekildi belgili ocherkshildermen qatar, úzeńgiles keledi. Sapar Baıjanov budan keıin eshteńe jazbasa da, qazaq jýrnalıstıkasy tarıhynyń tórinde qalady» dese, keıingi býyn ókil­deri arasynan jarqyrap kórin­gen Janat Ahmadı «Sapar Baı­janovtyń «Alakóbede oıat meni» romany – roman janrynan birdeńe bilermin dep júrgen meniń óz basym úshin kórkem ádebıet kerýenine teń-teń júgimen alqynbaı kelip qosylǵan qabyrǵaly qara atandaı, baıyrqaly, baǵaly orny bar soqtaly, som eńbek» dep kesek oı aıtady.

Sonymen qatar Kámen Orazalın, Sher­han Murtaza, Zeınolla Qabdolov, Sarbas Aqtaev, Myńbaı Rásh, Bolat Bodaýbaev, Baqyt Mustafın, Saýytbek Abdrahmanov, Saırash Ábishqyzy, Serikqalı Baımenshe, t.b. qalamgerler júrekjardy tolǵanystaryn, kókeıdegi oılaryn aǵyl-tegil syr etip shertedi. Al Sapar aǵa shańyraǵynyń shyraqshysy bolyp otyrǵan aıaýly Kúlásh apaıymyz aǵytar tebirenisi óz aldyna ǵajaıyp bir dastan ǵoı... Ǵasyrlyq shejireli tarıhy bar, ózindik sara dástúr-salty qalyptasqan elimizdiń bas basylymyn tup-týra on jyl basqarǵan gazettiń jıyrma segizinshi redaktory Sapar Baıjanovtyń (buǵan deıingilerdiń arasynda Qasym Sháripov «Egemenniń» tizginin eki ret ustaǵan) ǵıbratty ómir joly, shyǵarmashylyq ónernamasy men adamı asyl qasıetteri jaıynda emirene- eljireı áńgime órbitedi.

Iá, kerýen jyldar syńǵyry úlken júrektiń jylýyn ózgelerge jetkizgenshe asyǵady-aý.

 

 

Janat Elshibek,

Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty

 

Sońǵy jańalyqtar