О́rt qaýipsizdigin qamtamasyz etý – ózekti másele

200 myńnan asa órt qaýipsizdigin buzý faktisi anyqtaldy

Tótenshe jaǵdaılar mınıstri Iýrıı Ilınniń aıtýynsha, eldegi oryn alatyn tótenshe jaǵdaılardyń 92%-y órtpen baılanysty. Jylý berý kezeń­inde jaǵdaı ýshyǵyp ketedi. Indet qaýpin eskere otyryp, bıyl jylý berý maý­symy ádettegiden erte bastaldy. «Qyrkúıekten bastap turǵyn úı sektorynda 1 300-den asa órt shyǵý oqıǵasy boldy. Jambyl oblysynda – tórt, Almaty qalasynda – úsh, Pavlodar oblysynda eki adam qaza boldy. Qostanaı oblysynda, Nur-Sultan qalasynda jáne Qaraǵandy oblysynda adamdar órt saldarynan jaraqat aldy», dedi vedomstvo basshysy.

Adam shyǵyny da bar: Jambyl oblysynda turǵyn úıde shyqqan órt kezinde eki bala, SQO-da eki adam jáne eki jaǵdaıda ShQO-da eki adamnan qaza boldy. О́rttiń ósý sebepteri órt qaýipsizdiginiń buzylýy saldarynan, atap aıtqanda turmystyq qurylǵylar men peshterdi paıdalaný kezinde, sondaı-aq otty abaısyz paıdalaný saldarynan oryn alyp otyr. «Byltyrǵy tájirıbeniń negizinde turǵyn úı sektorynda josparly túrde jumystar júrgizilýde. Jylý berý maýsymy bastalǵanǵa deıin aralap shyqqan halyq arasyndaǵy áleýmettik osal toptardyń 118 myńnan asa turǵyn úıi esepke alyndy. О́ńirlik ákimdikter, ishki ister organdary, áleýmettik qamtý, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý ókilderimen birlesip 87 myńnan asa úıdi aralap, 10 myńnan asa úıdiń órt qaýipsizdigi qaǵıdalaryn buzyp otyrǵany anyqtaldy, olar JAO-nyń baqylaýyna alyndy», dep naqtylady Iý.Ilın.

Sonymen qatar avtonomdy jylytý júıesi bar 550 myńnan asa úı de tekserildi, onyń ishinde 140 myńnan asa úıden 200 myńnan asa órt qaýipsizdigin buzý faktisi anyqtaldy. Mınıstr atap ótkendeı, ákimdikterdiń qarajaty men demeýshilik kómekterdiń esebinen qaýipti gaz konsentraty men janý ónimin anyqtaıtyn 12 myńnan asa datchık ornatyldy, osy jyldyń sońyna deıin taǵy 11 myńnan asa datchık ornatý josparda bar.

Jyl saıyn tabıǵı jáne suıyltylǵan gazben ýlaný saldarynan 20-dan asa adam qaza bolady, gaz ballon qurylǵylarynyń jarylýy saldarynan toptasqan adam ólimi men jaraqattaný oqıǵalary oryn alady. «Gaz jáne gazben jabdyqtaý týraly» zańǵa sáıkes turmystyq jáne kom­mý­naldyq-turmystyq tutynýshylardyń gaz tutyný júıeleri men gaz jabdyǵyn qa­ýip­­siz paıdalaný talaptarynyń saqta­lýyn baqylaý JAO-ǵa júktelgen. Bul rette tek Almaty, Nur-Sultan qala­la­­rynyń, Qostanaı jáne Aqmola oblys­­ta­rynyń jergilikti bılik oryndary gaz-tehnıkalyq ınspeksııalaryn qur­dy, qalǵan óńirlerde fýnksııa TKSh bó­limshelerine júktelgen. Alaıda olar bul jumysty durys júrgizbeýde. «Jylytý maýsymyna daıyndyqty esepke ala otyryp, 417 jylý-energııamen qamtamasyz etý jáne 4 322 bilim berý nysandaryna tekserý júrgizildi. Onyń ishinde 47 JEO jáne 565 oqý ornynda talapty buzý faktileri anyqtaldy. Pandemııaǵa baı­lanysty densaýlyq saqtaý nysandary erekshe baqylaýǵa alyndy, 1 409 nysan esepte tur. 2017 jyldan bastap áleýmettik nysandardan avtonomdy jylytý qondyrǵylaryn shyǵarý bo­ıynsha jumystar júrgizilýde. 387 nysan boıynsha ákimdikterdiń sheshimi talap etiledi», dedi Iý.Ilın.

Halyqtyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý boıynsha budan basqa da jalpy sıpattaǵy júıeli problemalar bar. Onyń birinshisi – órt sóndirý bólimderiniń eldi mekenderden qashyqtyǵy. Mınıstrdiń aıtýynsha, qysqy kezeńde jeke turǵyn úıde órtterdiń shyǵý qaýip-qateri artady, aýa raıy jaǵdaılary (kóktaıǵaq, qar qursaýlary, borandar jáne t. b.) kúrdelenedi, bul órt sóndirý qyzmetiniń kelý ýaqytyna áser etedi. «О́ńirlerdiń ákimdikterimen birlesip, bizdiń bólimshelerimiz joq eldi mekenderde órt sóndirý beketterin qurý arqyly máseleni sheshýge tyrysyp jatyrmyz. Úsh jyl ishinde 153 post quryldy. Búgingi tańda el boıynsha olardyń sany 396-ǵa jetti. Bul jalpy halyq sany bir mln-nan asatyn 1 200-ge jýyq aýyldar men kentterdiń qorǵalýyn qamtamasyz etedi. Sońǵy úsh jyldaǵy josparly kórsetkishter 60%-dan aspaıdy», dep túsindirdi Iý.Ilın.

Ekinshi problema – órtke qarsy sýmen jabdyqtaýdyń qanaǵattanarlyqsyz jaǵdaıy. «О́rtti sóndirýdiń sáttiligi sý kózderiniń bolýyna baılanysty. Respýblıka boıynsha 15 myńnan asa órt gıdranttary jaramsyz kúıde tur. Bıyl ákimdikter 2 myńnan asa jóndeý jumystaryn júrgizdi. Alaıda jyl saıyn sýmen jabdyqtaý júıeleriniń tozýyna baılanysty shamamen 1 myńy esepten shyǵarylady», dedi vedomstvo basshysy.

Úshinshi másele, qurylys barysynda nysandar arasyndaǵy belgilengen alshaqtyqtar saqtalmaıdy, órt tehnı­ka­synyń ótýi úshin kireberister eskeril­meıdi, bul úlken alańdarda órttiń paıda bolý qaýip-qaterine ákep soǵady jáne halyqtyń shaǵymdaryn týdyrady. «My­saly Taraz qalasynyń turǵyny 2 jyl boıy úıi men saýda kesheni arasyndaǵy órtke qarsy qashyqtyqty buzý faktisi boıynsha bizge birneshe ret júgingen bolatyn. Osy jyldyń ótken kezeńinde ǵana osyndaı 100-ge jýyq ótinish kelip tústi. Kóbinese qurylys kezinde jobalardan aýytqýlarǵa jol beriledi, nátıjesinde nysandarda joıylýy múmkin emes problemalar týyndaıdy», dep túsindirdi Iý.Ilın.

Jalpy respýblıka boıynsha talapty óreskel buzý jaıy oryn alǵan 263 iri nysan bar. Aqparat lısenzııadan aıyrýǵa deıin tıisti sharalar qabyldaý úshin ýákiletti organǵa (MSQB) joldandy. «Bıyldan bastap IIDM-men birlesip jobalaý satysynda normalardy saqtaý máselesi sheshildi, órt qaýipsizdigi bo­ıynsha sarapshylar engizildi. Sonymen qatar qurylys kezinde tehnıkalyq jáne avtorlyq qadaǵalaý qyzmetine baqylaýdy kúsheıtý qajet», dedi mınıstr.

Eldi mekenderdi qorǵaýdy qamtamasyz etýdiń mańyzdy quramdas bóligi – TJM bólimsheleriniń tehnıkalyq ázirligi. 2018-2020 jyldarǵa arnalǵan tıisti jol kartasyn iske asyrý jaraqtandyrý deńgeıin 50%-ǵa deıin jetkizýge múmkindik berdi.

Tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alýdyń tıimdi júıesi qajet

Máseleni Úkimet basshysy Asqar Mamın qorytyndylady. Onyń aıtýyn­sha, bıylǵy 1 qyrkúıekten bastap tur­ǵyn úı sektorynda 1 369 órt oryn aldy, bul ótken jyldyń sáıkes ke­zeńi­­men salystyrǵanda 5,5%-ǵa tómen. О́rt jaǵ­­daıynyń artýy Shymkent, Almaty qalalarynda jáne Aqmola, Soltús­tik Qazaqstan, Qyzylorda oblys­tar­ynda baıqalady, bul kóp jaǵdaı­da elektr jabdyqtary men peshpen jylytý júıeleriniń durys paıdala­nylmaýyna baılanysty. «Memleket basshysy jańa­dan qurylǵan Tótenshe jaǵdaılar mınıstr­liginiń aldyna azamattyq qorǵaý máselelerin damytý jáne jetildirý, órt qaýipsizdigin qamtamasyz etý, tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jáne joıý min­detterin qoıdy. Aldyn alý men den qoıýdyń tıimdi júıesin qurýǵa baǵyt­talǵan sharalar qabyldaý qajet. Azamattar men olardyń múlkin avarııalar men apattardan qorǵaýdy qamtamasyz etý kerek», dedi A.Mamın.

Úkimet basshysy 2018 jyldan bas­tap 2020 jylǵa deıin 404 órt sóndirý av­tomobılin jáne 19 myń birlik jabdyq satyp alý arqyly órtke qarsy qyzmettiń jaraq­tandyrylýy artqanyn atap ótti. Bul jumys elordada, Almaty jáne Shym­kent qalalarynda, sondaı-aq Atyraý men Qaraǵandy oblystarynda jaqsy jolǵa qoıylǵan. Bul rette Qostanaı, Mańǵystaý jáne Pavlodar oblystarynyń ákimdikteri osy maqsattarǵa jetkilikti qarajat bólgen joq. Premer-Mınıstr TJM-ge órttiń aldyn alý boıynsha ju­mysty naqty úılestirýdi, kúshter men quraldardyń órtti jedel sóndirýge daıyndyǵyn qamtamasyz etýdi, ásirese turǵyn úı sektory men qoǵamdyq nysandarda buzýshylyqtardy anyqtaýdy jáne órt qaýipsizdiginiń jaı-kúıin baqy­laýdy jalǵastyrýdy, IIM jáne áleý­mettik qorǵaý organdarymen birlesip, tıisti reıdtik is-sharalardy jandandyrý­dy tapsyrdy. Sonymen qatar órtke qarsy qyzmetin materıaldyq-tehnı­kalyq jaraqtandyrýdyń 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan jol kartasyn ázirlep, bekitýdi tıisti organdarǵa júktedi. Al óńirlerdiń ákimdikterine áleýmettik jáne kommýnaldyq ınfraqurylym obekti­leriniń órt qaýipsizdigin qamtamasyz etý mindetteldi. «Áleýmettik sala nysandarynda ornalasqan qazandyqtardyń jumysyn erekshe baqylaýǵa alyp, olardy ǵımarattan shyǵarý máselesin jyldamdatyp sheshý kerek. О́rtke qarsy qyzmet bólimsheleri joq eldi mekenderde órt sóndirý beketterin qurý jumystaryn jalǵastyrǵan jón», dedi A.Mamın.

Úkimet basshysy óńirlerdiń ákim­dik­terine bir aı ishinde gaz-tehnıkalyq ınspeksııa qurýdy jáne «Gaz jáne gazben jabdyqtaý týraly» zańyna sáıkes (Nur-Sultan, Almaty qalalarynda, Aq­mola jáne Qostanaı oblystarynda ja­salǵan) gaz jabdyǵyna tıisti baqy­laýdy qamtamasyz etýdi tapsyrdy. Sonymen qatar Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligine óńirlerdiń ákimdikterimen birlesip, jylytý maýsymy kezeńindegi órt qaýipsizdigi máseleleri boıynsha ha­lyq­pen profılaktıkalyq jumysty kú­sheı­tý týraly naqty tapsyrmalar berildi.

Túrlengen Túrkistan

Sondaı-aq Úkimettiń osy otyrysynda Túrkistan qalasyn damytýdyń jańa bas jospary qaraldy. Bul másele jóninde Túrkistan oblysynyń ákimi О́.Shókeev, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý birinshi vıse-mınıstri Q.О́skenbaev baıandama jasady.

О́mirzaq Shókeev qalanyń bastapqy aýmaǵy 19 627 ga-dan qala shekarasyna ózge­rister engizý arqyly 22 370 ga-ǵa deıin ulǵaıatynyn aıtty. Qalanyń jobasy negizinen kelesi fýnksıonaldyq aýmaqtarǵa bólinedi. Bas jospar bo­ıynsha qalanyń shyǵys baǵytynda jańa ákimshilik-iskerlik ortalyq ornalasady. Ol 1450 ga aýmaqty qamtıdy. Bul aýmaqta turǵyndarǵa arnap bilim berý, densaýlyq saqtaý, mádenı jáne sport nysandary, halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary, turǵyn úı keshenderi, ákimshilik ǵımarattar kesheni, bıznes ortalyqtary, kompanııalardyń keńseleri, bankter jáne basqa da nysandardy ornalastyrý kózdelgen. Ákimniń aıtýynsha, búgingi tańda ákimshilik-iskerlik ortalyǵynda josparlanǵan 14 nysan tolyq aıaqtalyp, qala kelbetin sáýlettik dızaınmen tolyqtyrdy. 2019 jyldyń basynda qalanyń turǵyn úı qory 3,8 mln sharshy metrdi qurady, onyń basym bóligi bir qabatty úı-jaı túrindegi turǵyn úıler boldy. 2025 jyly turǵyn úı qory 6,1 mln sharshy metrge deıin jetedi.

Túrkistan qalasynyń rýhanı-mádenı ortalyǵynyń jalpy aýmaǵy 290 gektardy quraıdy. Bul aýmaqta Áziret Sultan qoryq murajaıy (88 ga), Kerýen saraı (22 ga), Tuńǵysh Prezıdent saıabaǵy (38 ga) tárizdi iri jobalardyń qurylysy júrgizilip jatyr. Jeke salymshylar tarapynan 3 bes juldyzdy qonaqúı salynady. «Búgingi tańda rýhanı-mádenı ortalyqtaǵy Bas josparda jobalanǵan 10 nysannyń 6-ýy tolyq aıaqtaldy, qalǵan nysandar osy jyldyń aıaǵyna deıin paıdalanýǵa beriledi», dedi О́.Shókeev.

Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri Qaıyrbek О́skenbaev Úkimettiń qaraýyna usynylǵan Túrkistan qalasynyń Bas josparynyń jobasy qalanyń túrki áleminiń mádenı-rýhanı ortalyǵy retinde damýyn eskere otyryp, josparly qurylysyn kóliktik jáne ınjenerlik kommýnıkasııalar júıesimen, týrızm ınfraqurylymymen qamtamasyz etýdi kózdeıtinin jetkizdi. «Jobada halyq sanynyń jáne týrıster aǵynynyń artatynyn eskere otyryp, 2035 jylǵa deıingi qalanyń turmys-tirshiligin qamtamasyz etýdiń barlyq negizgi parametrleri aıqyndalǵan», dedi Q.О́skenbaev.

400 mlrd teńgege jýyq ınvestısııa tartyldy

Máseleni túıindegen Úkimet basshysy Asqar Mamın: «Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tarıhı bastamasy men sheshiminiń arqasynda túrki áleminiń mádenı-rýhanı astanasy retinde qasıetti Túrkistan qalasyn damytýǵa úlken serpin berildi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Túrkistannyń damýyna erekshe kóńil bóledi. Qazirgi tańda Túrkistan qalasy Qazaqstannyń rýhanı jańǵyrýynyń sımvoly men el maqtanyshyna aınaldy», dedi.

Úkimet basshysy Túrkistannyń qaıta túleýin qamtamasyz etý, tarıhı qun­dy­lyqtardy saqtaı otyryp, ony odan ári órkendetý maqsatynda 2018 jyl­ǵy qyrkúıekte Túrkistan qalasyn da­mytýdyń bas josparynyń tujyrym­damasy maquldanǵanyn atap ótti. Qysqa merzimde aýqymdy jumys atqaryldy. Tarıhı-sáýlet, ákimshilik-iskerlik ortalyqtardyń, kólik jáne ınjenerlik ınfraqurylymnyń, turǵyn úı aımaǵynyń qurylysy qarqyndy túrde júrgizildi. Oblys ortalyǵy Túrkistanǵa kóshirilgen kúnnen bastap qalanyń negizgi kapıtalyna shamamen 400 mlrd teńge ınvestısııa baǵyttaldy. Jańa Bas josparǵa sáıkes qala aýmaǵy 3 myń gektarǵa jýyq ulǵaıdy. Halyq sany 165 myńnan 176 myń adamǵa deıin ósti. 2025 jylǵa qaraı ol sha­mamen 250 myń, al 2035 jylǵa qaraı 350 myń adam bolady dep boljanyp otyr.

Úkimet basshysy Túrkistandy damy­tý­dyń jańa bas jospary belsendi da­myp kele jatqan qalanyń barlyq qajet­ti­likterin eskeretinin jáne onyń turǵyndary men qonaqtary úshin tolyq­qandy jaıly orta qurýǵa jol ashatynyn atap ótti. Jospar qalanyń jáne Túrkistan oblysynyń atqarýshy organdarymen, sondaı-aq ortalyq memlekettik organdarmen kelisildi. Qala ınfraqurylymyn damytýdyń barlyq egjeı-tegjeıli shemalary ázirlendi. Premer-Mınıstr bekitilgen jospardyń barlyq jobalaryn júzege asyrýdy tapsyrdy.