Osy aıdyń basynda Tájikstanda prezıdent saılaýy ótkeni belgili. Onda qazirgi prezıdent Emomalı Rahmonnyń jeńisine eshkimniń kúmáni bolǵan joq. Solaı boldy da. Jańa eski prezıdenttiń qyzmetine kirisý saltanaty da dańǵazasyz ótti. Munyń ózi qalypty jaǵdaıdaı kóringen.
QIYN KEZDE ELIN ER BASQARSA IGI
Osy aıdyń basynda Tájikstanda prezıdent saılaýy ótkeni belgili. Onda qazirgi prezıdent Emomalı Rahmonnyń jeńisine eshkimniń kúmáni bolǵan joq. Solaı boldy da. Jańa eski prezıdenttiń qyzmetine kirisý saltanaty da dańǵazasyz ótti. Munyń ózi qalypty jaǵdaıdaı kóringen.
Sol saılaý naýqany bastalar shaqta Emomalı Rahmonǵa qarsy turatyndaı opponent joqtyǵy, onyń qaıta saılaný múmkindigi jáne halyqtyń oǵan nege daýys beretindigi jaıynda sóz etkenbiz. Ol qaıta saılanady desek, ol áste de bizdiń sáýegeıligimiz emes-ti. Qalyptasqan jaǵdaı, halyqtyń mentalıteti soǵan aparatynyn ańǵarýǵa bolar edi. Bul elde basqa bir jerlerdegideı ásire saıası belsendilik kúshti emes, sonymen birge, halyq saıası popýlızmge, arandatýǵa ere qoımaıdy. Bul elde halyq oppozısııanyń is-áreketin, bet-beınesin óz kózderimen kórgen. Qan tógýdiń qaıtalanýyn qalamaıdy.
Árıne, saılaý ótken soń, onda burmalaýshylyq oryn aldy dep órekpigender tabylǵan. Ondaılar buryn da bolǵan, alda da bolady. Biraq halyqaralyq, sondaı-aq, ishki de baıqaýshylardyń qatysýymen ótken saılaýda, jeńistiń aýyly kórinip turǵanda, qandaı da burmalaýshylyqqa barýdyń bılikke qajeti joq edi. Qalaı bolǵanda da, Rahmonnyń 86,6 paıyz daýys jınaǵanyn oǵan halyq yqylasynyń kórinisi dep baǵalaý jón bolar.
21 jyl elde bılik tizginin ustap kele jatqan Emomalı Rahmonnyń basqarý stıli, bul eldegi saıası júıe kópshiligimizge, ásirese, batystaǵylarǵa unamaýy múmkin. Al tájikter ony qup kórse, basqalardyń oǵan nege ókpeleýi kerek? Aıtalyq, prezıdent dańǵaza, astatók toılarǵa shekteý jasasa, shetelderde radıkaldyq ıslamdyq oqý oryndarynda oqyǵandardy elge qaıtaryp alsa, olardy bitirgenderdiń ekstremıstik nasıhaty men áreketterin tejese, bireýler ony adam quqyn shekteý dep qabyldaǵanmen, halyq negizinen qoldaǵan.
Onyń jańa jeńisinen keıin de túrli syn aıtýshylar el ishinde de, syrtta da jeterlik. Taıaý jyldarda el aldynda turǵan kúrdeli jaǵdaılardy alǵa tosa otyryp, sodan eldi alyp shyǵý da Rahmonnyń qabiletine kúmán keltirýmen qatar, tipti, halyqtyń oǵan qarsy kóterilýi múmkindigin de sóz etedi. Al tájik qoǵamy dál búgin qazirgi prezıdentten qabileti joǵary adamdy kórip otyrmaǵany da shyndyq. Al oǵan búkilhalyqtyq qarsylyq kórsetilýi múmkindiginiń negizdiligine kúmánmen qaraısyń. Oǵan jaqynda ótken saılaý kýá.
Rasynda da, aldaǵy jyldarda eldi úlken qıyndyqtar kútip tur. Onyń eń bastysy – Aýǵanstandaǵy jaǵdaı. Ol elden koalısııalyq kúshterdiń áketilýi kúrdeli jaǵdaı týǵyzýy múmkin. Biraq ol kórshi elderge asa úlken qaýip tóndiredi dep jurtty úreılendirý de ushqarylaý pikir. Ondaǵy ishki saıası jáne qarýly kúres bul eldiń kórshilerine yqpalyn myqtap shekteıdi. Odan negizsiz úreı týdyrý eń aldymen belgili toptardyń, tipti, syrtqy kúshterdiń yqpal jasaý áreketteriniń kórinisi. Tipti, solaı bolǵan kúnde de, bul máselede prezıdent Rahmonnyń úlken tájirıbesi bar. Ol radıkaldyq oppozısııalyq ıslamıstermen de kúresken, kerekti jerinde til de tabysqan.
Burynǵy týys el О́zbekstanmen aradaǵy qarym-qatynastyń kúrdeliligi tájikterge aýyr tıetini anyq. Soǵan Rahmondy kinálaýdyń da jóni joq. Alda jaǵdaıdy durystaýǵa betburys jasalsa, tájik prezıdentiniń bul máseleniń oń sheshilýine kúsh salatyny da jurtqa belgili.
Tájik eli úshin aldaǵy jyldar aıtarlyqtaı kúrdeli bolmaq. Tájik halqy osy kezeńde eldi basqar dep Emomalı Rahmonǵa amanat tapsyrdy. Asa aýyr, jaýapty da amanat. Bálkim, bul júkti basqa bir tulǵa kóterer me edi degende, kóńilge eshkim orala qoımaıdy.
KО́RMEITIN, ESTIMEITIN NÁRSE QALMAǴANDAI
Qazirgi tehnologııa bireýdiń úıindegi áńgimesin myńdaǵan shaqyrym jerden estıdi eken. Kosmostaǵy qaptaǵan apparattar jerdeginiń bárin kóredi. Estimesin, kórmesin deseń, ózińe óziń saq bol degennen basqa amal qalmaǵandaı.
Adamnyń jeke basynyń ómiri de qoǵamdyq sıpatqa ulasyp bara jatqandaı. Jaı pendeni bylaı qoıǵanda, qorǵanyshy myqty degen memleket basshylarynyń ózi qazir qorǵansyzdaı kórinedi. Ásirese, ol AQSh Ortalyq barlaý basqarmasynyń qyzmetkeri Edýard Snoýdenniń óz elindegi biraz qupııa maǵlumattardy jarııa etkeninen keıin búkil álem elderindegi úlken qyzmet adamdarynyń, belgili qaıratkerleriniń ústinen úlken baqylaýdyń barlyǵy anyqtalyp otyr.
Adamnyń jeke ómiri bar, oǵan qol suǵýǵa bolmaıdy – bul demokratııanyń bir talaby. Qylmysker bolmasań, jaı pendeniń ishki isine aralaspaý kerek – syrttaı baqylaý jasama, sózin tyńdama, esiginen syǵalama. Qazirgi zaman adamnyń sol jeke basy quqynan ajyratyp barady. Jaı pende emes, Germanııadaı alyp derjavanyń basshysy Angela Merkeldiń de sózin tyńdaǵannan keıin AQSh-qa basqalardyń shaǵym aıtýy artyqtaý da kórinedi. Sóıtse de, Eýropanyń biraz eli óz basshylaryna baqylaý jasalǵanyna narazylyqtaryn da bildirgen.
Iá, qazirge deıin kópshilik jurt, AQSh barlaý basqarmasynyń quryǵy uzyn, baqylaý jasasa, solar jasaıdy dep kelse, bul kóp eldiń qolynan keletin sharýa eken. «Eı-bı-sı» telekompanııasy Avstralııanyń arnaýly qyzmeti 2009 jyly 15 kún boıy Indonezııa prezıdenti Sýsılo Bangbang Iýdoıononyń qaraýyndaǵylarmen, jaqyn-jamaǵattarymen telefon arqyly sóılesken sózin tyńdapty. Muny da jurt Snoýdenniń jarııalaǵan qujattarynan bildi. Al Avstralııa úkimeti ony moıyndaýǵa májbúr boldy.
Munyń jurtty tańdandyrǵan bir jaıy bar – osynaý ádepke syımaıtyndaı áreketi úshin Avstralııa úkimeti, onyń basshysy Tonı Abbatty Indonezııadan keshirim suraǵan joq, qalypty jaıdaı sıpattady. «О́z elimizdiń qorǵanysy úshin buǵan deıin de, qazir de jasap jatqan áreketterimiz úshin Avstralııanyń keshirim suraýyn kútýdiń reti joq», – dedi ol. Sonymen qatar, premer-mınıstr Indonezııaǵa úlken qurmetpen qaraıtynyn, onyń basshysyn Avstralııanyń eń jaqyn dosy sanaıtynyn málimdedi.
Munyń esesine, Indonezııa jaǵy qatty keıistik bildirdi. Avstralııadaǵy elshisin shaqyryp aldy. Prezıdenttiń ózi bul el taǵy kimderdiń ústinen baqylaý júrgizgenin anyqtap, shara qoldanýdy tapsyrdy.
Qalaı bolǵanda da, búgingi tehnıka zamanynda jeke adamnyń, qoǵamnyń jasyryn, ózderine tán ómiri joqtaı. Barlaý bárin estıdi, bárin kóretin syńaıly. Barlaý AQSh-ty ǵana emes, bárinde de bar. Oǵan Avstralııa mysaly kýá. Aıtalyq, Reseıdegi barlaý olardan álsiz degenge eshkim senbeıdi. Sonda memleketter, jeke adamdar meniń ústimnen nege baqylaý jasaısyń dep basqalarǵa ókpe aıtýdyń da ýaqyty ótkendeı. Endigi – ózińe óziń saq bol, orynsyz áńgimege, laıyqsyz áreketterge barma deý ǵana qalǵandaı. Saǵan qulaǵyn tosqan, kózin tikkender kóp. Estıdi, kóredi.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».
