«Sábeń degen qazaqtyń keń dalasy...»

Sábıt Muqanov – jazýshylyq darynymen qosa kóp qyrly, kúrdeli tulǵa. Ol – qazaq ádebıetiniń barlyq janrynda ónim­di eńbek etken aqyn-jazýshy ǵana emes, jalpy qazaq qoǵamynda qaıratker retinde óshpes iz qaldyrǵan adam. Qazaq hal­qynyń múddesi úshin ol eshqashan da buǵyp qalmaı, ashyq kúreske shyqqan. Qazaq tiline zalal keltirmek bolǵan bir mınıstrdiń orynbasaryn da ashyq synaǵan. Al mundaılardy onyń zamanynda basqa eshkim de isteı alǵan joq. Qazir jurttyń bári jaqsy kórip, kóz almaı kóretin aıtysty da óship bara jatqan jerinen tiriltip alǵan Sábıt Muqanov. Jeke basynyń adamgershilik, qaıyrymdylyq, jomarttyq minezimen de aıryqsha bolǵan adam. Onyń shapaǵatyn kórip, artynan iri tulǵaǵa aınalǵan qa­zaq jazýshylary men aqyndaryn, ǵalym­dary men pýblısısterin sanap shyǵýdyń ózi múmkin emes. Al basyna is túsken aqyn-jazýshylardyń báriniń de qol­daýshysy da, qorǵaýshysy da Sábıt Muqanov bolǵanyn jalpaq jurttyń bári biledi. Sonyń bir mysalyn ǵana aı­tar bolsaq, ol Qordaıdaǵy mekeninde den­saýlyǵynan aırylyp, jatyp qalǵan qart aqyn Kenen Ázirbaevty úıine alyp kelip, Sovmınniń aýrýhanasynda emdetip, arty­nan Almatynyń túbinen jaıly úı saldyryp bergen. Jumysy bastan asyp, shyǵarmashylyǵy attaı shaýyp, kól-kósir eńbek etip jatqan kúnniń ózinde de ol aınalasyndaǵylarǵa kómek qolyn sozýǵa ýaqyt taýyp otyrǵan.

Onyń shyǵarmalarynyń bári kúni keshege deıin qazaqtyń estetıkalyq talǵa­myn tárbıeledi. Ásirese 80-shi jyldarǵa deıin Botagóz bolǵysy keletin boıjetkender, Asqar bolǵysy keletin bozbalalar qazaq dalasynyń barlyq túkpirinde jú­retin.

Sábıt Muqanov qazaq jerin tegis ara­lap, kórgen-bilgenin tutastaı jazyp ket­ken saıahatshy jazýshy bolǵanyn da halyq jaqsy biledi. Qazirgideı jaıly kólik joq, tepeńdegen keńestik sal­damandarmen Atyraý-Jaıyq, Qyzyl­or­da, Shymkent, Taraz, Altaı, Semeı, Ort­alyq Qazaqstan, Torǵaı óńirlerin tegis aralap shyqqan. Ol ózimizdiń el túgil, qazaqty izdep Qytaı men Mońǵolııaǵa da barǵan. Jýrnalıst áriptesimiz Beken Qaırat jazýshynyń Mońǵolııaǵa barǵan saparyndaǵy kezdesýler týraly bylaı jazǵan edi: «Bul kezdesý ondaǵy qa­zaqtar úshin kókten Ǵaısa túskendeı áser qaldyrǵan kórinedi. Sábeńdi kórip, qolyn alǵan, qasyna otyryp áńgimesin tyńdaǵan adamdar áli kún­ge: «Baıaǵyda Muqanov kelgen jyly...», dep, uzyn-sonar hıkaıasyn bastaıdy-aý. Rasynda, osy jyldary baıólkelik qazaqtar arasyna Sábeńniń «Botagóz» romany keń tarap, saýaty bar qazaq balasy útir-núktesine deıin oqyp shyqqan, saýaty joqtar oqytyp tyń­daǵan, «Sulýshash» poe­masyn ekiniń biri jat­qa aıtatyn, naǵyz bir rýhanı taza, ju­ty­nyp turǵan zaman edi».

Al Qytaıǵa barǵan eki aılyq saparynan Sábıt Muqanov «Alyptyń adym­dary» degen kitap týdyrdy. Saıa­sat Qy­taı­dy halyqqa tanystyrýdy kózdese, Sá­beń Qytaıdyń atyn jamy­lyp, ondaǵy baýyr­lardy mundaǵy qazaqtar­ǵa tanys­tyrdy. Sonyń ishinde aqyn Tań­jaryq Joldyulynyń uzaq tolǵaýyn Qazaq­stanǵa alǵash tutastaı jetkizip, jarııa­laǵan da Sábeń edi.

Sábıt Muqanov týraly zamandas­tarynyń jazǵan-syzǵany «Kádimgi Sábıt Muqanov» degen bir qalyń jınaq bolyp shyq­qan. Sonyń ishinde Sábeńdi ózge­ler­den de jaqsyraq biletin jerlesi, akademık-jazýshy Ǵabıt Músirepov Sábeń týra­ly bylaı deıdi: «Bir ózi bir bı-
­­b­lıo­­teka kitap jazǵan, bir ózi bir eldiń ba­synan keshken bar dáýirin qamtýǵa qulash urǵan, ár dáýirdegi eldik, erlik tir­shiligin, oı órisin, sezim tereńdigin kór­sete alǵan, teńdeseri sırek kezdesetin qa­lam eńbekshisi». Qazaqtyń búgingi arda aqyn­darynyń biri Ǵalym Jaılybaı ol týraly:

«Kóktem kórgen kóńildiń sazyn uǵar,

Atajurtta Aryńnyń qazyǵy bar.

Sábeń degen – qazaqtyń keń dalasy,

О́tkeli bar, О́ri bar, Jazyǵy bar»,
dep naqpa-naq teńeý bergen edi.

Shynynda Sábeń «qazaqtyń keń dalasy», alyp-qosary joq. Baz bireýler bú­gin­gi tańda qazaqty sol «dalasynan» aıyr­ǵysy keletinin de aıtpaı ketýge bol­maıdy. Olardyń aıtatyndary Sábeń Alashordaǵa qarsy bolypty, Maǵjandy jáne basqalardy qatty synaǵan... Ol ras, óıtkeni ókimettiń resmı saıasaty kom­mýnıst jazýshy Sábıt Muqanovtan osy­ny talap etti. Aıtpasa, jazbasa basy keter edi. Biraq... Biraq jamandap otyr­ǵanymen, Sábeń olardyń jasaǵan ıgi isterin, alǵa qoıǵan maqsattaryn ha­­lyq­qa bildirip otyrdy. Ustaranyń júzinde turyp alashordalyqtardyń qazaq jastary úshin qıyn kezeńniń ózin­de muǵalimdik kýrs ashqanyn, onda ozyq tásilder qol­danylǵanyn, sonyń ishinde ıman­dylyq pen tárbıege úndeıtin dindi de oqytyp otyrǵanyn kórsetti. Alashor­da komıtetiniń oqý izdegen jas­tar­ǵa qarajat jaǵynan kómekteskeni de Sábeńnen belgili bolǵan. Biraq ózi olarǵa kómek surap barǵanyn kitabynda aıtpaı ketedi. Demek barǵan, kómek alǵan bolýy kerek. Al baryp, kómek ala almaǵan bolsa, ony jazǵan bolar edi...

Partııanyń ustatqan baǵdarymen qansha jamandasa da ol Maǵjanǵa únemi qamqorlyq qolyn sozyp otyrǵan. Jeti jylǵa jýyq aıdaýda bolyp kelgen aqyndy Almatyǵa shaqyrtyp, qolyna aqsha berip, páterge turǵyzyp, jumys taýyp bergen de Sábeń. Jazýshy Jaıyq Bekturov 1992 jyly shyqqan «Bes arys» jınaǵynda Sábıt 1932-1933 jyldary Máskeýde oqyp júrip, aıdaýdaǵy Maǵjanǵa hat jazyp jibergenin aıtady. Jaı hat qana emes, qarjylyq jaǵynan da kómek bergeni sózsiz. 1936 jyly Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy bolyp júrgende sol kezdegi res­pýblıka basshylary L.Mırzoıan, O.Isaev, S.Nurpeıisovterge aıtyp júrip, Maǵjandy Almatyǵa aldyrady. «Men ony vokzaldan ózim qarsy aldym, О́zbek kóshesinen ókimettiń kómegimen eki bólmeli úı áper­dik. Biz Maǵjanǵa kitap aýdartqyzdyq. L.Feıhtvangerdiń «Semıa Oppengeıma» romanyn aýdarttyq. Baspadan kóp aqsha bergizdik», degen eken Sábeńniń ózi. Eger Alashordany jáne alashordalyqtardy barlyq jan-tánimen qabyldamaǵan, jek kórgen adam bolsa, Sábıt Muqanov osyny ister me edi? Oǵan eshkim Maǵjanǵa hat jaz nemese túrmeden bosap kelgende Almatyǵa shaqyr, qyzmet taýyp ber demegen bolar. Munyń bárin Sábeń óz júreginiń túbinde Alash ıdeıasyn jaqtaǵandyqtan, ultyn súıgendikten, ony basqalarmen teń qylýǵa qadam jasaǵandyqtan istegen dep batyl aıta alamyz.

«Abaı jolynda» Qunanbaıdy jamandaı otyryp, onyń keń aýqymdy, iri qaıratker ekenin tanytqan Muhtar Áýezov sııaqty Sábeń de Alash qaıratkerlerin, sonyń ishinde Álıhandy, Maǵjandy, Abylaı Ramazanovty jáne t.b. kim eke­nin oqyrmandaryna bildirip ketken. Júre­giniń túbinde alashordalyqtarǵa degen qurmet bolmasa Sábeń óster me edi? Eger ol osylardy jazbaǵan bolsa, umytylyp qalmas pa edi? Al olardy jazý da –jazýshynyń erligi, adamgershiliktiń aq týy­nan attamaǵandyǵynyń bir belgisi.

Osyndaıdy tereń uqpaıtyndar, oı-órisi jetpeıtinder máseleniń ústinen qal­qyp, Sábeńe aǵash oqtaryn áli de atyp ja­tyr. Odan «qazaqtyń keń dalasyna» ke­letin zııan joq, ozyq oıly qazaqtyń bári Sábıt Muqanovtyń qazaq elindegi ornyn biledi.

О́tken ǵasyrdyń 20-shy jyldarynan bastap onyń shyǵarmalary qazaq dalasyna keń jaıyla bastaǵan. Sodan beri qashan úlken júregi toqtaǵan 1973 jylǵa deıin 50 jyldan artyq Sábıt Muqanov halqyn kórkem sózimen sýsyndatqan. Talaı óleńderimen qatar kórkemdik qýaty joǵary, sol kezdegi jastar ómiri, mahabbatpen qatar áleýmettik teńsizdik taqyrybyn qamtyǵan «Sulýshash» poe­masy áli kúnge deıin tartymdylyǵymen erekshelenedi. Bir sotqa qatysyp, ondaǵy estigen oqı­ǵa­la­rynan baı fantazııasy men jazý­shy­lyq kúshti darynynyń arqasynda óziniń shytyrman oqıǵaly kórkem týyn­dylarynyń biri «Adasqandar», arty­nan «Móldir mahabbat» atty romanyn jazyp shyqqan. Odan keıingi «Botagóz», «Temirtas», «Balýan sholaq», «О́mir mek­tebi», «Syrdarııa», «Aqqan juldyz» jáne t.b. kitaptarynyń bári – kezinde qazaq oqyrmandarynyń bas almaı oqy­ǵan shyǵarmalary. Sábeńniń «Shoqan Ýálı­hanov», «Sáken Seıfýllın», «Qashǵar qyzy» sekildi pesalary da qazaq sahnalarynda ǵana emes, odaqtas respýblıkalarda da qoıylǵan. Jalpy, S.Muqanov shyǵarmalary 46 tilge aýdarylǵan.

Sábeń – ádebıettaný ǵylymyna, fol­klorıstıkaǵa, etnografııaǵa kóp úles qosqan ǵalym. Onyń «HVIII-HIH ǵasyr­lardaǵy qazaq ádebıeti tarıhynyń ocherk­teri», «HH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıeti», «Halyq murasy» jáne Abaı men Shoqan ómiri týraly zertteýleri boıynsha ja­zyl­ǵan «Jarqyn juldyzdar» degen ǵyly­mı-zertteý eńbekteri – qazaq áde­bıeti ǵy­lymyna qosylǵan qundy eńbekter. Ja­zý­shy­nyń áńgimeleri men zertteýleri bir­neshe jınaq bolyp jaryq kórgen. Onyń shyǵarmalar jınaǵy 16 tom, biraq osy tom­darǵa enbeı qalǵan dúnıe­leri de óte kóp.

Atalǵan konferensııada birneshe basqa da másele ortaǵa salyndy. Sonyń ishinde túrkııalyq ǵalym Orhon Sóılemes Sábıt Muqanovtyń túrik tiline bir-aq kitabynyń aýdarylǵanyn tilge tıek etti. Sonymen qatar «Aqqan juldyz» romanynyń Soltústik Qazaqstan oblysy ákimdiginiń qoldaýymen jańadan jaryq kórgendigi aıtyldy. Qalaı desek te, qazaq degen halyq barda Sábıt Muqanovtyń esimi de jasaı beretini anyq.

Soltústik Qazaqstan oblysy