Joǵary bilimdi jumyssyzdar jetip jatyr

Bir aýdanda 300 zańger, 1 tokar turady...

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda aıtqan syn-eskertpeleri jastar jáne ulttyq qaýipsizdik problemalary týraly sóz qozǵaýǵa sebep bolyp otyr.

Qazaqstan – táýelsizdigin alǵanyna endi ǵana 22 jyl tolǵaly otyrǵan óte jas memleket. Búgingi kúni 17 mln. qazaqstandyqtyń 5 mln.-nan astamy 30-ǵa jetpegender. Bir sózben aıtqanda, árbir úshinshi turǵyn jas azamat. Búgingi 30-ǵa tolmaǵan jastardan 20 jyldan keıin el basqaratyn azamattar shyǵady. Olardyń bilimderi men tájirıbeleri, adamgershilik qundylyqtary Eýrazııanyń qaq ortasynda ornalasqan elge jańa túr beretini sózsiz.

*Prezıdent tapsyrmasy qalaı oryndalýda?

Bir aýdanda 300 zańger, 1 tokar turady...

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda aıtqan syn-eskertpeleri jastar jáne ulttyq qaýipsizdik problemalary týraly sóz qozǵaýǵa sebep bolyp otyr.

Qazaqstan – táýelsizdigin alǵanyna endi ǵana 22 jyl tolǵaly otyrǵan óte jas memleket. Búgingi kúni 17 mln. qazaqstandyqtyń 5 mln.-nan astamy 30-ǵa jetpegender. Bir sózben aıtqanda, árbir úshinshi turǵyn jas azamat. Búgingi 30-ǵa tolmaǵan jastardan 20 jyldan keıin el basqaratyn azamattar shyǵady. Olardyń bilimderi men tájirıbeleri, adamgershilik qundylyqtary Eýrazııanyń qaq ortasynda ornalasqan elge jańa túr beretini sózsiz. Sondyqtan da jańa urpaqtyń qalyptasýyna jiti kózben qarap, memlekettiń jastar isindegi saıasatyn eń ozyq ádispen uıymdastyrýymyz kerek.

Qazaqstannyń jaqyn perspek­tıvadaǵy strategııalyq maqsaty – eldi áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan jańartyp, osy zamanǵy demokratııaly, áleýmettik baǵdardaǵy memleket qurý. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bilim berý men tár­bıe salasyna úlken kóńil bólgen «Qa­zaqstan-2050» Strategııasy Jol­daýynyń negizgi ustanymy da osy. О́kinishke qaraı, áli kúnge bizdiń qoǵa­mymyz bul salada dittegen mejeden alys jatyr. Osy baǵyttaǵy bizdi ba­rynsha alańdatatyn olqylyqtar birnesheý.

Birinshiden, joǵary bilimi bar ju­myssyz júrgen jastardyń ahýaly. Aldymen, keshe ǵana arab elderinde bolǵan qandy tolqýlardy eske alaıyqshy. Bul oqıǵalar Týnıstegi «Muhammed Býazızı» ýnıversıtetin bitirgen jas jigittiń jumys taba al­maǵanyna qatty nalyǵannan ózin ózi qol salýynan bastaldy. Onyń aıaǵy úkimet basyna radıkal­dy ıslamshyldardyń kelýimen jalǵasty. Demek, Týnıstegi joǵary bilimdi jastardyń jumysqa tura almaǵanyna kúıinýi shegine jetip, jarylýǵa tek bir shyrt etken shyrpy ǵana jet­peı júrgen eken. Tóńkeristiń eń basty qozǵaýshy kúshi naq osy ju­mys­syz júrgen joǵary bilimdi jas­tar bolǵany sony aıǵaqtady. Endi Egıpetti alaıyq. Mundaǵy 2,5 mln. jumyssyzdyń da 43 paıyzy joǵary bilimdiler bolyp shyqty jáne olar «At-Tahrır» alańyndaǵy qantógiste belsendilik kórsetti. Al osy memleketter IJО́ ósimi jaǵynan jaqsy kórsetkishterge qol jetkizip kele jatqan damýshy elder edi.

Endi bizdiń eldegi jaǵdaıdy alaıyq. Resmı derekterge qaraǵanda, 8,8 mln. eńbekke jaramdy adamnyń 5 paıyzy, ıaǵnı 474,8 myńy jumyssyz bolyp esepteledi. Sonyń 128,1 myńy joǵary bilimdi jastar. Árıne, bizdegi statıstıkalyq derekterdiń naqtylyǵyna sený qıyn. Sondyqtan ózimiz taldap kórelikshi.

Jyl saıyn elimizdiń joǵary oqý oryndaryn 160 myń jas bitiredi eken. Sonyń 60 myńy jumysqa tura almaıdy. Eger osy sandy sońǵy 10 jylǵa kóbeıtsek (jastar dep 21 men 31 jas arasyndaǵylardy aıtamyz ǵoı), jan shoshyrlyq sandardy kóremiz. Bulardy halyq sanynyń paıyzdyq úlesine shaqsaq, joǵaryda atalǵan arab elderinen de anaǵurlym joǵary ekenine kóz jetkizemiz. Bul sandar bizdegi resmı derekterden áldeqaıda kóp. Múmkin, artyqtaý bolar, talasym joq, biraq áıteýir oılanatyn jaıt ekeni ras. Osy oraıda taǵy bir mysal keltireıin. Biz jyl saıyn 25 myń quqyqtanýshy daıyndap shyǵarady ekenbiz. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń derekterine qaraǵanda, sonyń tek 50 paıyzy ǵana jumysqa tura alady. Qalǵandary joǵary bilimdi jumyssyzdar kategorııasyn tolyqtyrady. Eger osy sandy da sońǵy 10 jylǵa kóbeıtsek, bizde 125 myń zańgerdiń jumyssyz júrgenin kóremiz.

Ústimizdegi jylǵy jaz aıynda Qyzylorda oblysyndaǵy saılaýshylarmen kezdesý barysynda 80 myń turǵyny bar bir aýdandaǵy «qyzyq» oqıǵanyń kýágeri boldym. «Zańger-keńesshiniń» orny bosap, sol vakansııa týraly jergilikti, taralymy shaǵyn gazetke habarlandyrý beriledi. Sonda... álgi orynǵa nıet bildirip, osy aýdannyń aýmaǵynda turatyn 300 zańger ótinish túsiripti. Al osy 80 myń turǵyny bar aýdanda bir-aq tokar bar eken, onyń ózi 80-ge kelip qalypty...

Osyndaı úrdis barlyq aýdanda bar. Orta eseppen alǵanda, biz árbir aýdanǵa 140 zańgerden daıyndaıdy ekenbiz. Al bizge sol kerek pe degen suraq eshkimdi oılandyrmaıdy. Sol artyq mamandyqqa jáne jas­tar­dyń kóbi aqyly túrde oqıdy. Ne ata-analar, ne qoǵam, ne memleket bul máselege kóńil aýdarmaıdy. Bul jerdegi eń basty problema – qaltasyna zańgerdiń kúrekteı dıp­lo­myn salǵan oqý bitirgen jas­tyń tek óziniń mamandyǵy boıynsha qyzmetke turýdy kózdep, basqa eshqan­daı kásipke barǵysy kelmeýinde bolyp tur. Ásirese, jumysshy, qury­lysshy nemese, t.b. jumysqa olar esh­qashan barmaıdy. Mine, sondyqtan da jumyssyzdardyń arasyndaǵy jo­ǵary bilimdi jastar kategorııasyna túrli áleýmettik kataklızmǵa uryndyrýy múmkin jarylǵysh zat retinde qarap, qatty kóńil bólýimiz kerek.

Ekinshiden, Elbasy Nursultan Na­zar­baevtyń «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty maqalasynda jan-jaqty taldanǵan máselesine toqtalýdy jón kórip otyrmyn. Bizdiń búgingi jastarymyz ekonomıkanyń naqty sektorynda eńbek etýge umtylmaıdy. Barlyǵy da bankır, prokýror, dıp­lomat bolǵysy keledi. Sonda biz qurylysshylardy, tokarlardy, slesarlardy, dánekerleýshilerdi, shashtarazdardy, aspazdardy qaıdan alamyz? Prezıdenttiń maqalasynda aldaýysh áleýmettik baǵdarǵa adas­paý kerektigi anyq kórsetilip, osy teris ustanymnan neǵurlym tezirek qutylsaq, elimizdi soǵurlym jyldam jaqsarta túsetinimiz naqty aıtyldy.

Qyzylorda oblysyndaǵy jo­ǵa­ryda aıtylǵan mysalǵa qaıta ora­laıyqshy. Eger aýdandaǵy jasy 80-ge taıap qalǵan jalǵyz tokar kóz jumsa ne bolady? Onda aýdan turǵyndary tokardy 200 shaqyrym jerdegi oblys ortalyǵynan izdeıtin bola ma? Bul tokarǵa tireletin usaq qyzmettiń baǵasy baryp-kelýi bar, izdeýi bar 1,5-2 esege qymbattaıdy degen sóz emes pe? Taǵy bir mysal keltireıin. Almaty oblysynyń 4 myń­daı turǵyny bar bir aýylynda qazaqstandyq belgili kompanııanyń biri teplovozdarǵa qyzmet kórsetetin depo ashady. Sóıtip, aýyl turǵyndary úshin 200 jańa jumys orny qurylady. Jumysqa alýdyń sharty da tamasha – mamandyqqa kompanııanyń ózi úıretedi, al eńbekaqysy istegen jumysyna qaraı 160 myń teńgeden bas­talady. Demek, 200 myń teńgege deıin eńbekaqy alýǵa bolady. Sóıtse... jartysy jumyssyz júrse de jergilikti turǵyndardyń birde-biri mundaı jumysqa turǵysy kelmepti. Sonda bul ne masqara! Jalqaýlyq pa, álde basqa ma? Sodan kompanııa vahtalyq ádispen jumysshylardy (ózbekter men qyrǵyzdar) alystan tasýǵa májbúr bolǵan.

Mine, osyndaı jaǵdaı, ókinishke qaraı elimizdiń barlyq aımaqtaryna da tán. Adamnyń jumystan qashýy – óte qaýipti dert. Osy dert kezinde azýyn aıǵa bilegen talaı eldi, sonyń ishinde uly Rım ımperııasyn da qulatqan. Rımdikter úshin bá­rin de quldar istep, ózderi tek oıyn-saýyqpen ǵana ómir súrgen. Negi­zi­nen, sonyń saldarynan adamzat tarı­hyndaǵy eń uly ımperııanyń biri kelmeske ketti.

Prezıdenttiń strategııalyq ári ıdeo­logııalyq mańyzy zor sol maqa­lasy, bizdińshe, uzaq taldanǵanymen, jerine jetkizip iske asyrylmady. Ony dóńgelek ústelderde, konferensııalarda taldaýmen, pikir aıtýmen ǵana shektelip, umytýǵa aınaldyq. Ol barlyq deńgeıdegi ákimderdiń, mektepter men JOO-lar basshylarynyń, sonyń ishinde ata-analardyń esinen bir sát te shyǵarmaıtyn qubylanamasy bolýy kerek edi. Jas urpaqty úlkenderdiń qoǵamyna daıyndaýǵa ata-ana da, qoǵam da, memleket te birdeı jaýapty. Barlyq jan ıesi ózderiniń balalaryn ómir súrýge baý­lyp, eki túrli fýnksııany oryndaıdy. Máselen, qasqyr da, torǵaı da balasyn tamaqtandyryp jatyp, oǵan bolashaqta qalaı ómir súrýdi úıretedi. О́kinishke qaraı, biz balalarymyzǵa tek tutyný fýnksııasyn ǵana jasaımyz. Iаǵnı, tamaqtandyryp, kıindirýdi ǵana bilemiz. Árbir ata-ana balasyna eńbeksúıgishtikti, zańdy tyńdaýdy, qarapaıymdylyqty, sonymen birge, Otanyn súıýdi úıretýi kerek. Sonymen birge, balanyń sanasyna jaman kásiptiń bolmaıtynyn sińirýi kerek.

Úshinshiden, jastar men din máselelerine toqtalsam deımin. Meshittegi juma namazdaryna baryp kórgenińiz bar ma? Onda meshittiń ishine syımaı, syrtyna deıin jaıylǵan namazhandardyń 90 paıyzy jastar ekenin kóresiz. Al endi ımamdardyń ýaǵyzyna qulaq salsańyz, tek sharıǵat pen Arab Shyǵysynyń durys ómir súrý postýlattaryn aıtyp jatqanyn estısiz. Qazaq dalasynda eshqashan da sharıǵat zańdary ústemdik etpegen. Burynǵy qazaqtar aldymen Shyńǵys hannyń «Iаssy», odan Qasym hannyń «Qasqa joly», Esim hannyń «Eski joly», odan Táýke hannyń «Jeti jarǵysymen» ǵana ómir súrgen. Bizdiń eshqandaı bıimiz qandaı qylmys jasaǵan adam bolsa da sharıǵat zańdar­yn­daǵydaı saýsaqtaryn shabý, kózin oıyp alý nemese taspen uryp óltirý týraly úkim shyǵarmaǵan. Barlyq jaǵdaıda da qun tóletip, materıaldyq turǵyda ǵana jaza bergen.

Bizdiń uly da dana babalarymyz Islam dinin qabyldaǵanda, mynadaı negizgi qaǵıdattardy anyq belgilegen: qazaqtar Qurandy shyn, Paıǵambardy haq, Qudaıdy jalǵyz dep moıyndaıdy. Sonymen birge, ata-babasynyń, aqyldy, danyshpan adamdardyń rýhyn (arýaǵyn) qurmetteıdi. Olarǵa syıynbaıdy, biraq medet suraıdy. Medet degen járdem emes, tús ıa basqa jolmen durys baǵytty kórsetýin tileý.

Bizdiń jastarymyz ózimizdiń dástúrimizben, ózimizdiń dana babalarymyz ǵasyrlar boıy qalyptastyrǵan qazaqy Islamnyń qaǵıdattarynda tárbıelenýi kerek. О́kinishke qaraı, bizdiń jastarymyz birte-birte radıkaldy toptardyń qataryn kóbeıtip keledi. Máselen, osydan biraz jyl buryn bizdiń bir eńbekpen túzeý kolonııamyzda 10 dinı radıkal-lańkesshiniń otyrǵanyn kórip edik. Bir jyldan keıin barsaq, sol jerge 200-i otyrypty. Bir jyldaǵy ósim 20 ese! Demek, olardy otyrǵyzý arqyly sanyn azaıta almaımyz, tek jastardyń sanasyna shyndyqty egip, kózderin aqıqatqa jetkizý arqyly ǵana mundaı úrdisti azaıtýǵa bolady. Túrmeler ıslam-ekstremısteriniń fabrıkasyna aınalmas úshin onyń ishinde de aqıqatty kórsetetin ıdeologııalyq jumystar júrgizilýi kerek. Saıyp kelgende, bular – eldiń qaýipsizdigi, halyqtyń tynyshtyǵy úshin qajet.

Islam álemindegi radıkaldy qozǵalystyń qaýpi asa zor. 2014 jyly Aýǵanstannan NATO áskeriniń ketýine baılanysty bul qozǵalystyń jandana túsetindigin kóptegen sarapshylar ásire úreı úshin emes, jergilikti jaǵdaıdy jaqsy bilgennen soń aıtady. Ortalyq Azııadaǵy О́zbekstannyń ıslamdyq qozǵalysy (О́IQ) sııaqty tolyp jatqan radıkaldy toptar qazir alaqandaryna túkirip otyr. Olarǵa bizdegi radıkaldardyń da qosylmaıtynyna kim kepil?! Sondyqtan da NATO bitimgershileriniń ketýine baılanysty barlyq óńir elderi sonyń ishinde Qytaı, Reseı sııaqty úlken memleketter de bar, qatty daıyndyqqa kirisken. Biz de daıyndalýdamyz. Biraq daıyndyq deńgeıimiz kútkendegiden kóp tómen. Bul iste tek kúshtik qurylymdardy nyǵaıtýmen jeńiske jetemiz degen qatelik bolady. Kúndelikti, tynymsyz ıdeologııalyq kúres qana dittegen maqsatqa jetkize alady jáne ol barlyq aýyldy, eldi mekendi qamtıtyndaı bolýy kerek.

Osy oraıda myna máselege nazar aýdara ketý oryndy bolmaq. Din isteri jónindegi agenttiktiń oblystyq bólimsheleri ákimdikterdiń qaramaǵyna berilip, agenttiktiń qanatyn qyrqyp tastaǵanymyzdy qalaı túsinerimizdi bilmedik. Ákimdikterde din isterinen basqa da tolyp jatqan problemalar bar emes pe? Kúndelikti ekonomıkalyq problemalar, kásipkerlik, mektep, aýrýhana, jumyssyzdyq, t.b. jetpegendeı olardyń moınyna endi dinı ekstremızmge qarsy kúres isin ilip otyrmyz. Bul – bilgen adamnyń sheshimi emes. Ákimdiktegiler bilikti mamandy, úlken bilimdi qajet etetin bul kúrdeli de názik iste tek kómekshi ǵana bolsa kerek edi. Sońǵy eki jylda Din isteri agenttigi dinı birlestikterdiń sanyn 4,5 myńnan 3 myńǵa, 44 konfessııany 17-ge deıin túsirip, ulan-ǵaıyr jumys istedi. Qaıta tirkeýler agenttiktiń eki birdeı sarap ortalyǵynyń jiti zerdeleýinen ótken soń ǵana jasaldy. Endi osy isti jergilikti organdarǵa berip qoıǵannan ne utarymyz túsiniksiz.

Qudaıǵa shúkir, Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń durys saıasa­ty­nyń arqasynda elimiz jaqsy qar­qynmen damyp keledi. Bizdiń eldiń IJО́-si Ortalyq Azııadaǵy tórt respýblıkanyń qosyndysynan da eki ese artyq. Olardiki 81 mlrd. AQSh dollary bolsa, bizdiń jalǵyz ózimizdiki 184 mlrd. dollardy qu­raıdy. Bul tipti 50 mln. halqy bar Ýkraınanikinen de (165 mlrd.) joǵary. Bul – ózimizdiń emes, Búkilálemdik banktiń byltyrǵy jylǵy deregi. Kórip otyrǵanymyzdaı, bizdiń maqtan tutar dúnıelerimiz kóp. Biraq, bizdiń eń basty baılyǵymyz adam ekenin umytpaıyq. Kez kelgen halyqtyń, memlekettiń jarqyn bolashaǵy onyń jastardy qalaı tárbıelep, sanasyna qandaı qundylyqtardy egýine tikeleı baılanys­ty. Bizdiń búgingi jastarymyz qandaı bolsa, 20-30 jyldan keıingi elimiz de sondaı bolady. Bir sózben aıtqanda, jastar bizdiń dińgegimiz. Budan myń jyl buryn bizdiń uly jerlesimiz Ábý Nasyr Ál-Farabı: «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degen. О́kinishke qaraı, biz kóbinese osyny umytyp ketemiz. О́zgeni umytsaq ta, ulylyqty umytpaýymyz kerek.

Qoryta aıtar bolsaq, biz qazir joǵary bilimdi jumyssyz jastardan, qarapaıym jumys isteýdi qalamaıtyndardan jáne Islamnyń arabı jolyn ǵana durys sanap, qazaqy dana jolynan adasýshylardan qatty qaýiptenýimiz kerek. Ideologııalyq kúresterimiz kúndiz-túni osy jamandyqtarǵa qarsy baǵyttalǵany jón.

Kamal BURHANOV.

Parlament Májilisiniń depýtaty, saıası ǵylymdar doktory,

«Nur Otan» partııasy fraksııasynyń múshesi.