Qaryzdy qaıdan alyp júrsiz?..
«Ol da kıýnetke kirip ketipti, bul bir masqara boldy. Sender jýrnalıssińder ǵoı. Osyny jazýǵa bolmaı ma, qazaqtyń qanshama qara balasyn qaqpanyna túsirip, jeteginde júgirtken bul neǵylǵan keremet? Soǵan kirmekke jurt kredıt alyp júr, belsheden qaryzǵa batyp. Bul ne sonda, qarjylyq pıramıda ma, álde basqa ma? О́zi tipti, saıtan soqqan sekta da sııaqty, sebebi, oǵan kirgen adamnyń minezine deıin ózgerip, birtúrli bolyp ketedi. Basý aıtyp, toqtaý salǵandarmen arazdasyp tynady. Aqshaly bolamyn degen qııalı arman adastyryp, shańyraǵy shaıqalyp jatqandary qanshama?
Qaryzdy qaıdan alyp júrsiz?..
«Ol da kıýnetke kirip ketipti, bul bir masqara boldy. Sender jýrnalıssińder ǵoı. Osyny jazýǵa bolmaı ma, qazaqtyń qanshama qara balasyn qaqpanyna túsirip, jeteginde júgirtken bul neǵylǵan keremet? Soǵan kirmekke jurt kredıt alyp júr, belsheden qaryzǵa batyp. Bul ne sonda, qarjylyq pıramıda ma, álde basqa ma? О́zi tipti, saıtan soqqan sekta da sııaqty, sebebi, oǵan kirgen adamnyń minezine deıin ózgerip, birtúrli bolyp ketedi. Basý aıtyp, toqtaý salǵandarmen arazdasyp tynady. Aqshaly bolamyn degen qııalı arman adastyryp, shańyraǵy shaıqalyp jatqandary qanshama?
Ne de bolsa, bul ańqaý qazaqqa aramza bolǵan bir pále boldy». Osylaı dep nalyǵan kelinshek buǵan baýyrlarynyń bári, tipti ákesiniń ózi «bas baılap» alǵanyn aıtyp, qynjylyp otyr. Sóıtsek, osy kompanııaǵa dep ákesi 500 myń, inisi 300 myń, sińlisi 300 myń nesıe alyp, bir otbasy túgeldeı qaryzdanypty. Ol azdaı, endi buǵan da kir dep qıylyp-qınap júr eken.
Kıýnet týraly buryn da estigenim bar edi. Osydan biraz ýaqyt buryn bir tanysymyzdyń qalada júrgen balasy osy kompanııaǵa kirý úshin bankten ózi qaryz alyp, odan qaldy aýyldaǵy anasyna aldyryp, ol aqshamen inisin kirgizip, aqyr aıaǵy áli kúnge deıin álgi qaryzdardan qutyla almaı júr degen. Al mynalardyń jaǵdaıy mynaý?! Bul sonda ne ózi, oǵan nege kredıt alyp kiredi? Kompanııa nemen aınalysady, ne beredi? Astaryna úńilip baqtyq. Qınalǵan kelinshektiń aıtýynsha, bul – qarjylyq pıramıda. Bastapqyda odan baǵasy 150-300 myń teńge kólemindegi taýar satyp alýyń kerek, sosyn artyńnan eki adam shaqyryp, osyndaı somaǵa zat alýǵa kóndiresiń. Ol ekeýi de taǵy ekeýden tórt adam tartady. Eger osylaı kete berse, kompanııa saǵan aqy tólep, az ýaqyt ishinde baıytyp shyǵarady-mys. «Tegin irimshik tek tyshqan qaqpanda ǵana bolatynyn» biletinder az bolsa kerek, sebebi, qara jumyssyz-aq qaltasyn qalyńdatyp, qanjyǵasyn maılamaq bolǵan qanshama qazaq osyndaılarǵa jem bolyp júr.
Sonymen, atalmysh kompanııa jaıynda aqparat aqtarýǵa kiristik. О́kinishke qaraı, ınternet jelisindegi saıttarda jaǵymdy jazba az, kerisinshe aldanyp, ókinip qalǵandardyń aryz-shaǵymy barshylyq.
Kompanııanyń resmı saıtynda jazylǵandaı, onyń basty keńsesi Gonkongte tirkelgen. Sondaı-aq, onda kompanııa qyzmetiniń negizgi túri halyq tutynatyn taýarlardy ınternet arqyly taratý dep kórsetilgen. Árıne, saıtyna qarap, jelilik marketıng dep qabyldaısyń. Alaıda, ınternet aqparttaryna súıensek munyń qarjylyq pıramıda ekendigi kóptegen shetelderde dáleldenip, jumysyna tyıym salynǵan. Qanshama qylmystyq is qozǵalǵan. Keıbir málimetter Indonezııa, Iran, Ázerbaıjan syndy elderde onyń qyzmetine múlde tyıym salynǵandyǵyn aıtady. Reseı de bul kompanııadan irgesin aýlaq ustaýǵa tyrysqan. Máselen, 2011 jyly «Novaıa gazeta» redaksııasy dabyl qaǵyp, bas prokýratýraǵa deıin aryz jazǵan, sóıtip onyń fılıaldaryn jabýǵa qol jınaǵan. Al qazaqstandyq aqparat kózderiniń birinde «atalmysh kompanııa 2008 jyly AQSh, Kanada elderinde de alaıaqtyq dep tanylyp, fılıaldary jabyldy» dep jazady. Onda 2940 adam aldanyp, 29 mln. AQSh dollary kóleminde qarjy qurdymǵa ketken» delingen. Túrkııada da bul kompanııaǵa tusaý salynypty. Kerek deseńiz, túriktiń ataqty «Zaman» gazetiniń jýrnalısteri zertteý maqsatynda Gonkongke attanǵan eken, biraq ol jaqta kompanııa ókilderi aıtqandaı, Bas keńse bolmaı shyqqan-mys. Sondaı-aq, О́zbekstanda da 2009 jyldan beri kıýnettiń úni óshipti. Al bizdiń elde qalaı jumys istep jatyr? Osyǵan oraı tıisti organdardan málimet surastyrdyq.
Elimizdiń Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttigi óziniń resmı saıtynda «Q-net» kompanııasynyń qyzmeti týraly bylaı deıdi: «QR Ádilet mınıstrliginiń «Zańdy tulǵalar» derekqorlaryna sáıkes joǵaryda atalǵan kompanııa, sonyń ishinde «Diamont Agencies LLP No» kompanııasy atynan ókildik etýi Qazaqstan Respýblıkasynda tirkelmegen. Bul kompanııa jelilik marketıngke mamandandyrylǵan, kompanııanyń marketıng-josparyn eskere otyryp, joǵaryda atalǵan kompanııa qarjylyq pıramıda prınsıpi boıynsha jumys isteıdi». Iá, kompanııa saıtynda kórsetilgen Qazaqstandaǵy turaqty ókil «Diamont Agencies LLP No» agenttigi bolatyn. Biraq Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttigi onyń tirkelmegenin aıtady. Biz saıtynda kórsetilgen anyqtama telefondar boıynsha Almatydaǵy álgi aty atalǵan agenttikke telefon shalyp kórdik. Tirkelmegen dese de, agenttik telefonǵa jaýap berdi. Biz olardan Astanadaǵy fılıaldarynyń mekenjaıyn surap, sonymen aınalysyp júrgenderdiń telefondaryn suraǵan edik. Olar ondaı aqparattarmen bólise almaıtynyn, sebebi bul jelilik marketıng bolǵan soń turaqty mekenjaıy bolmaıtynyn aıtyp syltaýratty. Osynyń artynda bir shıkilik bar deýmen, kompanııanyń Astanadaǵy bólimshelerin ózimiz izdestirip kórdik. Alaıda, jýrnalısterden seziktendi me, álde shynymen jasyryn jumys isteı me, basshylarymen kezdesý múmkin bolmady. Sebebi, buǵan kez kelgen adam óz betimen baryp bas suǵa almaıdy, tek oǵan kirgen týysqandarynyń ne jaqyn dosynyń shaqyrtýymen ǵana barady eken. Bul da psıhologııalyq shabýyl, sebebi, ondaǵylar «bul naǵyz aqsha tabýdyń zor múmkindigi, ony tek jaqyndaryńa ǵana aıtsań bolady», dep kompanııaǵa degen senimin uıalatady eken. Ony buryn-sońdy osymen aınalysqandardyń birinen bildik.
«Men barǵanda ol jerde biryńǵaı jastar júrdi. Bólmede ústel men oryndyqtardan basqa dáneńe joq. Aldymen munda kelý sebebimdi surady. Jalaqydan jalaqyǵa deıin ómir súrýden qajyǵan ózge jastar sııaqty men de tabysy jaqsy bir qyzmet tabý úshin kelgendigimdi aıttym. Odan ári uzyn-sonar áńgime bastaldy. Birneshe aq paraqty shımaılaı otyryp, bıznes-jospar syzyp, jerine jetkize áńgimelep berdi. «Suraqtaryńyz bolsa, sońynan qoıarsyz. Meniń sózimdi bólmeńiz», dep eskertip qoıdy. Bıznes-josparmen tanysqan soń kompanııanyń negizgi taýarlary – eksklıýzıvti shveısar saǵaty, ártúrli qymbat metaldan jasalǵan áshekeı buıym, densaýlyqty jaqsartatyn bıodıski, saıahat kartasy, taǵy basqa usaq-túıek zattar týraly aıtyldy. Bir ereksheligi kompanııaǵa kóshedegi kóldeneń kók attylardy shaqyra almaısyz. Tek senimdi adamdardy tirkeısiz», deıdi oǵan barǵandardyń biri. Sondaı-aq, olardyń túsindirýinshe, siz aldymen 250 dollar paıda tabasyz. Keıin – 500, odan ári – 1000. Osylaı dep zýyldatqanda shynymen aqsha ózinen ózi keletindeı kórinedi. Adamnyń psıhologııasyna qalaı áser etýdiń bar amalyn aldyn ala oılastyryp qoıǵan olar jastardyń eń osal tusy baspana máselesi ekendigin de biledi. О́z qatarlaryna kirgizý úshin «sen az ǵana ýaqyttyń ishinde ózińniń baspanańa ıe bolasyń. Az aqsha sala otyryp, keıin apta saıyn 20 000 AQSh dollaryn tabatyn bolasyń, ázirshe 100-200 myńdy bir jerden qaryzǵa ala tur. Neǵurlym qymbat taýar alsań, erteń aılyǵyń da soǵurlym kóp bolady, sonda qaryzyńnan lezde qutyla qoıasyń» degen syńaıly sózderge jastar túgil, eresekter de uıyp qalady. «Negizgi jumysyńmen aınalysyp júresiń, al keńsege kúnine birer saǵatyńdy bólseń boldy», degeni de jalǵan. Sebebi, eki «qolyń» teńespeıinshe, ýáde etilgen jalaqyńdy ala almaısyń. Al sen sol jalaqy úshin aqshańdy jumsap, zatty alyp qoıdyń. Endi onyń esesin qaıtarýyń kerek. Odan qaldy «oqý oqyp ne kerek, bireýge jumys istep nem bar, biz dıplomsyz, bilimsiz-aq baıımyz» degen sózge mıy ýlanǵan jastar shyǵyndalǵan qarajatyn óndirip almaq nıetpen amalsyzdan keshke deıin keńsede otyryp, úıge qarasyn kórsetpeıdi. Odan qaldy oqýyn tastap, jumystan shyǵady. Biraq sońynda túk shyqpaı, qajyp qańǵyryp qalady, al kredıt moıynynda qalady. Olardyń bir aılasy, myń adamnyń ishinen bireýin adamdy aqshaǵa qaryq qylyp, baıytyp qoıýy da múmkin, sebebi, sony kórip kelýshiler qatary kóbeıedi. Eń soraqysy, onyń ókilderi satatyn saǵattar men altyndardyń eshqaısysy Shveısarııada tirkelmegendigi, saǵattar mehanıkalyq emes, jaı kvars ekendigi ǵalamtorda ashyq jazylǵan. 1000 dollar dep baǵalanǵan zattardyń negizgi baǵasy 200-den de tómen delingen. Altyn dep satqandarynyń tek kýlondary ǵana qymbat metaldan, qalǵany jaı temirden jasalǵan eken-mys. «Sonda bul zattar elimizge qalaı kelip jatyr, salyq komıtetine tirkelgen be?», degen suraq týyndaıdy. Elimizdiń salyq komıteti bizdiń bul saýalymyzǵa «Salyq jáne basqa da mindetti tólemder» kodeksiniń 557-babynyń normalaryn basshylyqqa ala otyryp, «Quest International Kazakhstan XXI century» JShS Qazaqstan Respýblıkasynyń salyq tóleýshisi retinde 2008 jyldyń 1 tamyzynan áreket etetin salyq tóleýshi bolyp tabylady, basshysy Sh.M. Qaırova» dep jaýap berdi. Sonda taýarlardy jetkizýshi salyq tóleıdi eken, biraq onyń qandaı baǵamen, qandaı sapamen kelip jatqany jóninde aqparat belgisiz. Bul nege tekserilmeıdi, oǵan kim jaýapty, artynda kim tur degendeı suraqtar kóp, jaýap joq. «Áıteýir aqsha tappasam da, sol aqshanyń ornyna osynshama qymbat buıymdy aldym ǵoı», dep ózin ózi jubatatyndar ony tekserip álek emes.
Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttigi «Odan zalal kórseńizder ishki ister organdaryna atalǵan kompanııanyń jumysshylaryn QR Qylmystyq kodeksiniń 177-baby boıynsha, ıaǵnı alaıaqtyq faktisi boıynsha qylmystyq jaýapkershilikke tartý týraly aryzben shaǵymdanýǵa quqylysyz», degen bolatyn. Sonda bizdiń elde bul kompanııanyń jumysyna ázirshe naqty tyıym salynbaǵan. Tek zardap shekken adam shaǵymdanǵanda ǵana qylmystyq is qozǵalmaq. Al ınternette muńyn aıtyp, ókinish bildirgender kóp bolǵanymen, tıisti organdarǵa aryz jazýshylar az. Bulaı deýimizdiń sebebi, bizdiń Astana qalalyq ishki ister departamentine joldaǵan saýalnamamyzǵa aǵymdaǵy jyly bul kompanııaǵa qatysty 2 ǵana shaǵym túskeni jaıly, onyń bireýi 145 myń, al ekinshisi 290 myń teńgesinen qaǵylǵany jazylǵan jaýap keldi. Búginde bul shaǵymdarǵa oraı tekserý júrgizilip jatyr eken.
Árıne, biz qyzmeti bulyńǵyr bir kompanııany jatyp alyp jamandap, onyń qarjylyq pıramıda ekenin dáleldeýdi maqsat etip otyrǵanymyz joq. Eń mańyzdysy – elimizde osyndaı beımálim, alaıaqtyqpen aınalysatyn uıymdar kóbeıip ketkeni jaıynda dabyl qaǵý. Sonyń saldarynan qanshama adam qaryzǵa belshesinen batyp, onsyz da kóńildegideı túzele qoımaǵan áleýmettik jaǵdaıdy kúrdelendire túsip otyr. Máselen, Bas prokýratýranyń málimetteri boıynsha Qazaqstanda qarjy pıramıdalarynan japa shekkender sany búginde 5 myńǵa tarta azamat bolsa, olarǵa keltirilgen shyǵyn 1 mlrd. teńgege jýyqtaǵan. Búginde elimizde qarjylyq pıramıdamen aınalysatyn 23 uıym anyqtalǵan. 2010-2013 jyldar aralyǵynda Qazaqstannyń quqyq qorǵaý organdary bundaı pıramıdalardyń zańsyz qyzmetine qatysty 61 is qozǵapty. Al qazirgi tańda elimizde «Keıbir zańnamalyq aktilerine qarjy pıramıdalarynyń qyzmetine qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy daıyndalyp jatyr. Eger ol zań qabyldansa, qarjy pıramıdasymen jasyryn aınalysyp júrgen áli talaı kompanııanyń bet perdesi ashylady degen oıdamyz. Árıne, olardyń aq-qarasyn anyqtaý quqyq qorǵaý organdarynyń jumysy. Al bizdiń aıtpaǵymyz halyq ondaı jeńil jolmen baıý joldaryna qumarlyq tanytýdan boıyn aýlaq ustap, aqsha tabýdyń jolyna saýatty qarasa deımiz. Áıtpese, sońǵy kezde elimizde nesıe alyp júrgender sany kún sanap artyp otyr. Oǵan bankter qýanady. Al ol nesıeler qandaı maqsatta, ne úshin alynyp jatyr, bul jaǵy beımálim. Al jańaǵy joǵaryda aıtqandaı, bir otbasynyń ózi bir jarym mıllıonǵa jýyq qaryz alyp, ony qarjylyq pıramıdalarǵa quıyp júrse, erteńgi kúni elimizdiń áleýmettik álsizdeýine ákelip soqpasyna kim kepil? Sondyqtan, bul jerde qaryzdy halyq ne úshin alyp júr, bank ne úshin berip júr degen máselelerge de jiti mán berip qaraıtyn kez kelgendeı. Al jahan elderine jaqpaǵan jańaǵyndaı kompanııalardyń jumysyna bizdiń memlekettiń de mán bere qarap, alaıaqtyq jasap júrgeni rastalsa, qýdalaýy qajet-aq shyǵar...
Dınara BITIKOVA,
«Egemen Qazaqstan».
