«Jasyl ekonomıka» Prezıdent ıdeıasynyń zańdyq negizi qalanýda

Parlamenttegi zańnamalyq jumys óte yjdahattylyqty qajet etedi jáne birizdilikpen júrgiziledi. Zańdar jyldam ózgere bermeıdi. Sondyqtan da búgin qabyldanyp jatqan zańdar uzaq merzimdi keleshek úshin jumys isteýge baǵyttalǵan. Biz qazir zań shyǵarýshylyq qyzmetimizdiń baǵytyn qanshalyqty dál aıqyndaı bilsek, erteńgi kúni azamattarymyz sol zańdarmen jumys jasaıdy. El turǵyndary: «Iá, bul jaqsy zań, ol el ıgiligi úshin jumys istep jatyr» deıtin bolsa, bizdiń eńbegimizdiń shynaıy baǵalanǵany dep bilemin.

Parlamenttegi zańnamalyq jumys óte yjdahattylyqty qajet etedi jáne birizdilikpen júrgiziledi. Zańdar jyldam ózgere bermeıdi. Sondyqtan da búgin qabyldanyp jatqan zańdar uzaq merzimdi keleshek úshin jumys isteýge baǵyttalǵan. Biz qazir zań shyǵarýshylyq qyzmetimizdiń baǵytyn qanshalyqty dál aıqyndaı bilsek, erteńgi kúni azamattarymyz sol zańdarmen jumys jasaıdy. El turǵyndary: «Iá, bul jaqsy zań, ol el ıgiligi úshin jumys istep jatyr» deıtin bolsa, bizdiń eńbegimizdiń shynaıy baǵalanǵany dep bilemin.

Jańa sessııany ashqan kezde Elbasy zań shyǵarýshylyq qyzmet memlekettik saıasattyń mańyzdy elementi bolyp tabylatynyn atap ótti. Osy turǵydan alǵanda Parlament mańyzdy ról atqarady. Shynymen de, búgingi tańda zań shyǵarýshylyq tájirıbe jaqsaryp keledi. Zańdardyń sapasy arta tústi, jedel jumys isteý tásili júzege asýda.

Memleket basshysy N.Á.Na­zar­baev zań shyǵarý qyzmetindegi bes baǵytty aıqyndap berdi. Birinshi kezekte turaqty eko­no­mıkalyq ósimdi quqyqtyq qam­tamasyz etý zań shyǵarý úderisiniń basymdyǵy bolyp qala beretinin jetkizdi. Jalpy, osy turaqty ekonomıkalyq ósim – bizdiń Prezıdenttiń negizgi ustanymy. Ol árqashanda ekonomıkany birinshi kezekke qoıady. «Áýeli – ekonomıka, odan keıin – saıasat» degen qanatty sózi bar. Bul joly da sol ustanymynan aınyǵan joq. Elbasy syrttan keletin ınvestısııanyń mańyzdylyǵymen qatar bizdiń atqarǵan isimizdiń ekonomıkalyq tıimdiligi men

nátıjeliligine aıryqsha mán bere qaraýymyz kerek ekenin eskertti. Prezıdent zań shyǵarmashylyq jumysta «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» Zańǵa tıimdi túzetýler engizilýi kerek ekenin aıtty. Berilgen ken oryndary jyldar boıy paıdalanylmaı jatpaýy tıis, olar jaqsy tabys ákelýi kerek. Osy tusta bir másele oıyma kelip otyr. Bizder kezinde zańǵa ózgerister engizip, jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń jıyntyq tabysynyń bir paıyzy ǵylymdy damytýǵa jáne ınnovasııalyq jobalarǵa baǵyttalýy tıis degen normany qosqan edik. Parlament Májilisindegi «Nur Otan» partııa­sy fraksııasynyń janyndaǵy Ekonomıkalyq Keńes sheńberinde biz óz aldymyzǵa jospar quryp, zańnyń atalǵan tarmaǵy búgingi tańda qalaı oryndalyp jatqanyn teksergimiz keldi. Iаǵnı, engizilgen túzetýdi jer qoınaýyn paıdalanýshylar qalaı oryndaýda?

Memleket pen kásipkerlerdiń qarym-qatynasy arta túsýi qajet. Memleket pen jeke áriptestik halyq sharýashylyǵynyń barlyq salasynda tıimdi qalyptasa bas­taýy tıis. Áıtpese, bizde ádette áleýmettik jaǵdaıdy jaqsartý týraly sóz qozǵala qalǵanda, «Iá, ony memleket isteýi kerek» dep Úkimetke ysyra salady. Alaıda, búgingi tańda halyq sharýashylyǵynyń kóptegen salalary memlekettik menshikte emes, olar jekeniń qolynda ekenin eskergenimiz jón. Sondyqtan jekemenshik degenimiz tek quqyq qana emes, sonymen qatar qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilik.

Maǵan ekologııalyq taqy­ryp­­tar jaqyn. Biz «Nur Otan»­ partııasynyń fraksııasy­ janyn­daǵy Ekonomıkalyq Keńestiń ınnovasııalyq klaster boıynsha otyrysyn ótkizdik. Oǵan osy salada jetistikterge qol jetkizgen kompanııa ókilderin shaqyrdyq. Sonyń ishinde temirjol jáne bi­lim berý salasy boıynsha­ «Nazarbaev Ýnıversıteti», son­daı-aq, Kún energııasyn alýda «jasyl klaster» qurýdy qolǵa alǵan «Atomprom» sııaqty kompanııa ókilderi jańa zamannyń tehnologııasyn paıdalanýdaǵy óz oılaryn ortaǵa saldy.

Búgingi tańda Almaty qala­synda negizi qalanǵan «In­novasııalyq tehnologııalar parki» osy salanyń damýyna mol qarjy salýda. Memleket basshysy óziniń tapsyrmasynda jasyl tehnologııa klasterdi damytýda jáne energııa únemdeý salasynda da mańyzdy ekenin atap ótip otyr.

«Bolashaqtyń energııasy» dep atalatyn EKSPO-2017 ha­lyq­ara­lyq kórmesinde biz óz elimizde balamaly energııa kózderin paıda­laný tehnologııasyn qalaı iske asyryp jatqanymyzdy kór­setýimiz qajet. EKSPO-2017-de meımandarǵa Kún, jel qýatyn paıdalaný tásili kórsetiledi, Astana qalasynda, kórmege taıaý jerde balamaly energııa kózinen qýat alatyn bir oram (kvartal) salynatyny josparlanýda. Munyń bári ortaq maqsatty kózdeıtin, bir-birin tolyqtyratyn zańdar­dyń paketi, biz sony júzege asy­rýy­myz kerek. Osy baǵytta oń qa­­damdar jasalýda. Astanada Kún batareıasyn shyǵaratyn zaýyt iske qosyldy. Sonyń bir bó­­ligi О́skemen qalasynda iske qo­sylady. Balamaly energııany paıdalanýda qazirdiń ózinde meı­mandarymyzǵa kórsete alatyn is­terimiz bar. Keıbir óńirlerde jel­den qýat alatyn stansalar salynýda.

«Jasyl ekonomıka» ıdeıasy qazir óńirlerde de jalǵasyn tabýda. Máselen, jazǵy demalys kezinde men Oral qalasyndaǵy Aq­serik Áıtimov basshylyq jasaıtyn Qazaqstannyń Innovasııa­lyq jáne telekommýnıkasııalyq júıe­ler ýnıversıtetinde (QazITÝ) boldym. Astana qala­synda «Nazarbaev Ýnıversıteti» ashylǵan kezde QazITÝ kom­pıý­terlik laboratorııany qa­lyptastyrýǵa qoldaý bildirdi. Bul oqý orny qazir «Nazarbaev Ýnıversıtetiniń» ınnovasııalyq ıdeıasyn ózderinde júzege asy­rýdy qolǵa alýda. Jazda bol­ǵanymda, ýnıversıtet aldynda jelden energııa alatyn generator ornalasqan. Kún batareıasyn da ornatyp qoıǵan eken. Balamaly energııa qýatyn ózderine paıdalanyp otyr. Zamanaýı tehnologııany paıdalanyp, energetıkalyq ortalyq salypty. QazITÝ óz ǵımarattaryn jylýmen qamtamasyz etýge kógildir otyndy paıdalanýda. Qubyrlarǵa energııa únemdegish qurylǵylar jáne tıimdi jylý, gaz eseptegish ornatypty. Men olardyń qazirgi tehnologııany qalaı tez meńgerip jatqandaryna tańdanysymdy bildirdim. Soǵan qosa, olar sonyń bárin oqý quraly retinde paıdalanady. Iаǵnı, olar stýdentterdi áldebir maketterge qarap oqytpaıdy, naqty nysanǵa ornatylǵan qurylǵylar arqyly biliktilikterin arttyrýda.

QazITÝ osydan on jyl buryn onlaın-konferensııany birinshi ret ómirge engizgen oqý orny. О́zimen áriptes Gollandııadaǵy, Reseıdegi jáne basqa sheteldegi oqý oryndarymen tikeleı baılanys jasaıdy. Aıtalyq, ǵy­lymı-tájirıbelik konferensııa­lar onlaın-rejiminde ótedi. Mundaı tásildi «Nazarbaev Ýnı­versıtetinen» basqa oqý ornynan kórgen joqpyn. QazITÝ Reseıdiń Samara ǵarysh ýnıversıtetimen tyǵyz baılanys ornatqan. Ǵylymı tehnologııanyń jetistikterine arnalǵan kórmelerge qatysyp júr. 2012 jyly Máskeýde ótken halyqaralyq kórmede ekologııalyq jobalary úshin kóptegen medaldarǵa ıe boldy. Innovasııalyq jetistikteriniń arqasynda QazITÝ óziniń bazasynda ǵylymı bilim berý klasterin qalyptastyryp otyr. Osy oqý ornynyń orta bilim beretin lıseıi men kolledji bar. «Andas» oqý kesheni bar. Innovasııalyq synyptardy jabdyqtaıtyn quraldar, taqtalar shyǵaratyn kásiporyndary bar. Mine, jergilikti jerlerde de oń bastamalar júzege asýda. О́zge óńirlerde de sondaı jańa tehnologııanyń jetistikteri enip jatqanyna senimdimin. Iаǵnı, «jasyl ekonomıkanyń» kóbeıý reaksııa­sy óris alýda. Prezıdent bastamasy aımaqtarǵa da taralyp jatyr.

«Jańartylatyn energııa kóz­derin paıdalanýdy qoldaý týraly» Zań qabyldandy jáne bıyl soǵan oraı birqatar zań­darǵa tolyqtyrýlar engizildi. Árkezde sheshýdi qajet etetin jańa mindetter aldan shyǵyp turady. Sondyqtan da osy salany damytýǵa baǵyttalǵan zań­namalyq aktilerdi áli de jaqsarta túsýimiz qajet.

Men Májilistiń Ekologııa máseleleri jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń múshesimin. Sessııa barysynda bizdiń komıtette jumys óte qarqyndy bolatyny qazirden-aq baıqalyp otyr. О́ıtkeni, «jasyl ekonomıkany» damytýdyń zańdyq negizin qalaıtyn zańnamalyq aktilerdiń bári osy komıtet arqyly ótetini anyq. Aldaǵy kúnderi balamaly energııa kózderin paıdalaný, energııa únemdeý, jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly zań jobalaryn talqylaý jáne sapaly túrde qabyldaý mindetteri tur. Zań jobasyn qolǵa alǵanda, jer qoınaýyn utymdy paıdalaný kózqarasy turǵysynan qaraýymyz kerek. Sondaı-aq, «ekonomıka­lyq qajetti jobalar qanshalyqty ekologııalyq qaýipsiz?» degen suraqty esten shyǵarmaǵanymyz jón. Bizdiń mindetimiz – qazirgi zaman tehnologııasyn paıdalana otyryp, tabıǵatqa zııan keltirýi múmkin saldarlardy barynsha azaıtý. Buǵan deıingi kezeńde biz ekologııalyq qaýipti nemese tıimsiz tehnologııany Qazaqstanǵa ákelýge tyıym salatyn kóptegen zańdardy qabyldadyq. Sondaı zań buzýshylyqtar oryn al­ǵan jaǵdaıda, tólenetin aıyp­pul­dyń kólemi ulǵaıtyldy. Búgingi tańda ekologııalyq baqy­laý organdarynyń barlyq qu­rylymdaryn qaıta qurý qa­jet. О́ıtkeni, kóp jaǵdaıda ekolo­gııa­lyq baqylaý organdary tıimdi ju­mys istemeı otyr dep oılaımyn.

Sondyqtan ekologııalyq zań­namany qandaıda bir menshikke ıelik etetin sýbektiniń rólin arttyrý jaǵyna qaraı jetildirý qajet. О́ıtkeni, óz aýmaǵynda qan­daı jaǵdaı oryn alsa da, sonyń bári ıelik etetin sýbektiniń jaýapkershiliginde bolatyndaı normany qarastyrý kerek. Tek qana tabıǵatty qorǵaý qurylymdaryna arqa súıep otyra berýge bolmaıdy, olardyń ózi az. Búgingi tańda brakonerlik úlken bıznestiń bir salasyna aınaldy deýge bolady. Aıtalyq, balyqtardy memlekettik menshik nysanyndaǵy ózen-kólderden aýlap alyp jatyr. Memleketke mıllıondaǵan shyǵyn keltirýmen qatar, eldiń bedeline de nuqsan keltirýde. Túgel memleket men­shigindegi baılyqty az ǵana top – brakonerler ıelenýde jáne memleket pen halyqqa tıesili óte qomaqty qarjyny qaltalaryna salyp jatyr. Sondyqtan osy sa­laǵa qatysty kózqarasty túgeldeı ózgertý kerek. Bul jerde de memlekettik jáne jeke árip­testik ornyǵýy qajet bolyp otyr. Tabıǵı baılyqty qorǵaý isimen aınalysý úshin osy salaǵa bıznes qurylymdaryn tartqan jón. Olar óz ıeligindegi jerden tabys alýmen qatar ony qorǵaýdy qamtamasyz etýi tıis. Máselen, balyq sharýashylyǵymen aınalysa ma, ol onyń ósimin qalypqa keltirýge de jaýap berýi kerek. Osy salalardy da zańmen retteý – bizdiń aldymyzda turǵan mindet dep bilemin.

Qorshaǵan ortany qorǵaýda zańmen qorǵalatyn aýmaqqa monıtorıng júrgizý óziniń tıimdiligin dáleldep beredi. Kóp jaǵdaıda adam faktory emes, tehnıkalyq quraldar arqyly júrgiziletin monıtorıng mańyzdy ról atqarady. Bul álemdik tájirıbede bar. Eger ol erekshe qorǵalatyn aýmaq nemese qoryq bolsa, onda vızýaldyq baqylaý bar, beınekameralar ornatylǵan. Ǵaryshtan baqylaý júıesi de bar. Soǵan qosa avıasııa kómegimen monıtorıng jasalady. Tabıǵı ortamyzdy qorǵaýdy qamtamasyz etýde monıtorıng júrgizý mańyzdy sala bolyp tabylady.

Ulan-ǵaıyr jerimiz bar, bizdiń jaǵdaıymyzda tehnıkalyq monıtorıng júıesin qalyptastyrý – «Qyzyl kitapqa» engen jan-janýarlardy, olardyń ósimin brakonerlerden qorǵaýdyń birden-bir tásili.

Jer aýmaǵymyz úlken bol­ǵanmen, ár jerge beınekamerany ornatýdyń da eshqandaı qıyndyǵy joq. Birinshiden, bizde ǵaryshtyq monıtorıng bar, ekinshiden, optıkalyq baqylaý monıtorıng júıesi bar. Beınekamera ornatý qıyn másele emes. Máselen, qazir biz qylmysty azaıtý úshin qa­ladaǵy kóp páterli úılerdiń kire­berisine beınekamera ornatyp jatyrmyz. Shetelderdiń jaqsy tájirıbeleri bar. Aıtalyq, Germanııada ondaǵan jyldar boıy beınebaqylaý júıesi qalyp­tasqan. Bizde de memlekettik monı­torıng júrgizý sharalary qarastyrylǵan, oǵan qajetti qa­rajat bólinip keledi.

Bizdiń eldegi monıtorıng júrgizýdiń sapasy qandaı, onyń nátıjesi qalaı bolýda? Osy monıtorıng boıynsha qansha brakoner anyqtaldy? Qazir jer serikterine, ártúrli beınekameralar ornatýǵa qansha qomaqty qarajat jumsap jatyrmyz? Bul júıeniń tıimdiligi qandaı? Men jýyrda osy suraqtarǵa jaýap izdep, depýtattyq saýal joldaýdy jón kórip otyrmyn. Máselen, Jaıyq ózeniniń bizdiń eldiń aýmaǵyndaǵy uzyndyǵy asa úlken emes. О́zenniń brakonerler jıi baratyn tustaryna, aıtalyq, Atyraý qalasynyń mańyna beınebaqylaý ornatýdyń eshqandaı qıyndyǵy joq. Osy isterdi qolǵa alǵanymyz jón.

Úshinshi sessııadaǵy maqsaty­myz – Elbasy aıqyndap bergen mindetterdi negizge alyp, tıimdilikpen jumys istep, qoǵam damýyna asa qajetti zańdardy qabyldaý.

Vıktor KIIаNSKII,

Parlament Májilisiniń depýtaty.