Ǵylymı termınde «mıdyń aǵýy» degen uǵym bar. О́zimizde ǵylymı aınalymǵa engizýdiń eshqandaı da múmkindigi bolmaýy sebepti, erekshe jaratylǵan ıntellekt ıeleriniń ozyq oı, tyń ıdeıalarynyń, ashqan jańalyqtarynyń – «mıdyń» syrtqa, shet memleketterge «aǵýymen» baılanysty sózdik qorymyzǵa da endi. Elimizdegi bázbir talantty tulǵalardyń ǵylymda, bilimde, ádebıette, óndiriste, basqa da salalardaǵy aıryqsha qundy jobalary, ashqan jańalyqtary bolsa, bolmashy aqyǵa baǵalap, túbegeıli menshiktep, Amerıka, Anglııa, Japonııa sekildi alpaýyt memleketterdiń ǵylym ókilderi qıdaı sypyryp alyp ketip te jatyr.
Ǵylymı termınde «mıdyń aǵýy» degen uǵym bar. О́zimizde ǵylymı aınalymǵa engizýdiń eshqandaı da múmkindigi bolmaýy sebepti, erekshe jaratylǵan ıntellekt ıeleriniń ozyq oı, tyń ıdeıalarynyń, ashqan jańalyqtarynyń – «mıdyń» syrtqa, shet memleketterge «aǵýymen» baılanysty sózdik qorymyzǵa da endi. Elimizdegi bázbir talantty tulǵalardyń ǵylymda, bilimde, ádebıette, óndiriste, basqa da salalardaǵy aıryqsha qundy jobalary, ashqan jańalyqtary bolsa, bolmashy aqyǵa baǵalap, túbegeıli menshiktep, Amerıka, Anglııa, Japonııa sekildi alpaýyt memleketterdiń ǵylym ókilderi qıdaı sypyryp alyp ketip te jatyr.Ánebir jyldary olardyń «jylt etken jańalyqqa» bolsyn ǵalamtor arqyly baıqaý jarııalap, ózderi de arnaıy kelip áńgime ótkizip, aımaqtaǵy birqatar joǵary oqý oryndaryn jaǵalap ketkeni esimizde. Qıyrshyǵystyq bir azamattyń ózi oılap tapqan sementtiń jańa qospasyn qyrýar aqshaǵa Qytaı eliniń qanjyǵasyna baılap jibergeni de belgili...
Osyndaıda ózimizdegi erekshe talant ıeleri ashqan jylt etken jańalyq jerde qalmasa, óz aqyl-oıymyz ózimizdiń ıgiligimizge jaratylsa degen oı keledi kóńilge. Jerlesimiz, jazýshy Seıilbek Qyshqashaevtyń ózi oılap taýyp, tap-tuınaqtaı etip patenttep te qoıǵan aýylsharýashylyq tehnıkalarynyń jetildirilgen nusqalarynyń áli kúnge óndiriske engizilmeı jatqanyna azdap qynjylamyz keıde. Oblysymyzdaǵy ónertapqyshtardyń bir parasy órt sóndirý ádisi, shaǵyn sý elektr stansasy, t. b. túrindegi ózderi ashqan jańalyqtarynyń ózin qansha jerden tıimdi bola tursa da jappaı óndiriske engize almaı júr emes pe?! О́kinishke qaraı, bizdiń zııatkerlik menshikke degen «kózqarasymyz» osyndaı. Al, ondaı arzan ári qarapaıym jobalar qazirgideı «qysqa jip kúrmeýge kelmeı jatqan» tusta aýyldyqtar, aýyl sharýashylyǵy salasy úshin qanshalyqty qajet deseńizshi! Baǵzy nemquraılyǵymyzǵa baǵyp, mundaı jańashyl ıdeıalardyń talaıyn «jórgeginde» tunshyqtyrýdamyz.
Oıyq aýylynda turatyn baıyrǵy mal dárigeri Bota Tursynbekovtiń oılap tapqan, kóp jyldar boıy naqty tájirıbede tabyspen qoldanyp ta júrgen jylqyda kezdesetin «qýtezek», ıaǵnı tik ishektiń tolýy (zakýpor prıamogo kıshka) dertine baılanysty ota jasaý ádisi ádepkide osy sala tóńiregindegilerdi eleń etkizgenimen, jandy qoldaý tappaı, orta jolda irkilińkirep tur. Ǵylymı orta da únsiz. Jańalyq ıesi munysyn óz menshigi retinde patenttik tirkeýge alǵyzýdyń da jónin tappaı, quzyrly oryndardyń esigin qaǵa-qaǵa taýy shaǵylyp, taýany qaıtqandaı kúı keshýli. Mamandardyń aıtýynsha, jylqyny, ásirese, kóktemde kók jońyshqa asqazanynda durys qorytylmaı, jumyrlanýynan toq ishegi bitelýine aparyp soqtyratyn «qýtezek» dertinen aman saý alyp qalý esh múmkin emes, oǵan ota jasaýdyń da kómegi shamaly. Olar: «Kemi eki júz kılogramdaı salmaqqa ıe anandaı iri mal ornynan tura kelgende-aq ota jasaǵan jerdiń tigisi ydyrap, sógilip ketedi emes pe?» dep aýyldyq veterınar ádisiniń tıimdi nátıje beretinine asa sene de qoımaıdy.
Al... Bota aǵamyz bolsa, aýylda turyp-aq izdenimpazdyǵynyń, epsektiliginiń arqasynda óledi degen jylqy malynyń ózin óz ádisimen emdep jazyp, aıaǵynan turǵyzyp jiberip jatyr. Tek osy ádisiniń qyr-syryn qaǵazda qattap, ǵylymı tilmen tápsirlep jazyp shyǵý ǵana qolynan kelińkiremeı júrgen syńaıly.
Alaıda, aýyl veterınary oǵan da moıymaı, jańalyqtan soń jańalyq ashý ústinde. Elge barǵanymda estidim, Bota Tursynbekov endi mal tólin eshqandaı da zamanaýı tehnologııa kómeginsiz, qandaýyr da, lazer de qoldanbaı, qan shyǵarmaı pishtirý ádisin oılap taýyp, biraz ýaq-túıek malǵa tájirıbe jasap kóripti. «Jalpy, el ishinde erkek maldy pishtirýde tamyr úzý tásili erteden bar. Biraq mundaıdan soń mal tez ońala qoımaıdy. Kúz, kóktemde sýyq tıip, tipti asqynyp ketýi de ǵajap emes. Al meniń ádisimde bulaı bolmaıdy. Qandaı mal da birden aıaǵyna turyp ketedi. Mundaı ádisti jylqydan basqasynyń bárine qoldandym. Nátıjesi jaman emes», deıdi ol jańalyǵymen bólisip.
Aýylǵa zamanaýı ǵylymnyń kómegi áli jete qoıǵan joq. Degenmen, bir kezdegi «ozyq ǵylym jetistigi» sanalǵan SJK preparatynyń kómeginsiz-aq tabıǵı jolmen egizden, segizden tól órgizip otyrǵan aýyldyqtarǵa qatardaǵy veterınar izdenisteriniń sebi tıip-aq tur.
Aýylda turatyn qarapaıym mal dárigeri Bota Tursynbekovtiń atqa ota jasaýǵa, erkek maldy qan shyǵarmaı pishýge baılanysty jańalyqtaryn ozyq tájirıbe retinde taratyp, nasıhattaý maqsatymen Talas aýdandyq maldárigerlik qyzmet bólimi jýyrda Oıyq aýylynda semınar-trenıng uıymdastyryp ótkizdi. Oǵan atalǵan mekeme men aýyldyq okrýgter ákimshiligi quzyryndaǵy mal dárigerleri qatysyp, aýyl veterınarynyń jańalyqtarymen tájirıbe júzinde tikeleı tanysý múmkindigine de ıe boldy.
– Aýdanda bul salada búginde júzden astam maman jumys isteıdi. Olardyń deni – jastar. Jıyndy uıymdastyrýdaǵy maqsatymyz da solardyń óz isin jetik meńgerýine, ozyq tájirıbelerdi úırenýine yqpal etý boldy. B.Tursynbekovtiń myna isi, sóz joq, tyń ádis. Ol ózi ashqan jańalyqtaryn patentteýde kedergilerge de kezdesýde. Biz oǵan bul turǵyda qoldan kelgeninshe kómektesetin bolamyz, – deıdi aýdandyq maldárigerlik qyzmet bóliminiń basshysy Berik Qarataev.
Baımahanbet AHMET,
jýrnalıst.
Jambyl oblysy,
Talas aýdany.
