OL ELDIŃ ATY — QAZAQSTAN, OL ERDIŃ ATY — NURSULTAN

“Euronews” arnasyn qarap otyrmyz. Vashıngtondaǵy sammıt. Qorytyndy shy­ǵarylar shaq. Sammıtke qatysýshylardyń estelik sýretke túsetin sáti. Mine, el bas­shy­lary birinen keıin biri kelip jatyr. Úsh qatarly tabaldyryqqa birinen keıin biri kóterilip jatyr. Joǵarǵy qatar tol­dy. Elbasymyz kórinbeıdi. Ortańǵy qatar toldy. Elbasymyz kórinbeıdi. “Ań­shynyń keshikkenine súıin” degendeı kúı­demiz. Onda Prezıdentimizge tıgen oryn birinshi qatardan bolǵany. Durys qoı, ıadrolyq qarýdan álemde alǵash bas tart­qan, tajal polıgonyn tarıhta tuńǵysh ret japqan eldiń basshysyna dál osyndaı sammıtte orynnyń birinshi qatardan berilýi jón-aq qoı, deımiz ishimizden. Al memleketter basshylary hattama boıyn­sha belgilengen oryndaryna tolyq jaı­ǵa­syp bolǵan kezdegi kórgenimiz kút­kendegimizden de asyp tústi. Nursultan Nazarbaevqa oryn birinshi qatardan ǵana emes, qatardyń qaq ortasy­nan, sammıt ótkizgen eldiń basshysy Barak Obamanyń dál janynan, oń jaǵy­nan tıgen eken. Álemdegi eń qýatty el basshysynyń Qazaqstan Prezıdentine erekshe yqylasyn biz búgin gazettiń bi­rin­shi betine jarııalaǵan sýretten ózderińiz de kórip otyrsyzdar. Al myna sýretti, jón-josyǵy, joly jóninen birinshi betke ornalastyrylýǵa tıisti bolsa da, kólemin barynsha úlkeıtip berý, sóıtip sol sáttiń elimiz shejiresinen oıyp turyp alar ornyn aıshyqtaı túsý úshin biz jedeǵabyl jazyp jatqan myna maqalamen qosa jeke jarııalaýǵa bekindik. Esimizde saqtaıyq: bul oqıǵa 2010 jyly 14 sáýirde, Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýip­sizdik jónindegi jahandyq sammıt ke­zinde boldy. Este ustaıyq: bul kún – Qazaq eliniń arǵy-bergi tarıhyn­daǵy eń keremet kúnderdiń biri, Nursultan Nazar­baevtyń búkil álem kóshbasshylary jı­y­ny­­nyń dál aldynda, qaq ortasynda turǵan sol sáti – qazaqtyń qazaq bolǵaly kórgen qur­met-qoshemetiniń eń úlkeni, memleketimiz she­jiresindegi eń shuǵylaly shaqtardyń biri. Mundaı tolqynysty sátti biz osydan eki jarym jyldaı buryn da bastan kesh­ken­biz. 2007 jylǵy 30 qarashada, Madrıd qalasynda Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna múshe mem­le­ket­ter Syrtqy ister mınıstrleri keńe­si­niń jalpy otyrysynda Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Uıymnyń 2010 jylǵy tór­aǵasy bolyp saılanǵan. Madrıdke jiber­gen jýrnalısimiz sol sheshimniń qabyl­dan­­ǵanyn telefonmen habarlaǵanda Astanada tún ortasy aýyp qalǵan edi. “Qalaıda nómirge materıal jazyńyz, gazetke tańǵa jaqyn qol qoısaq ta, halyqtan súıinshi suraýymyz kerek”, dep tilshimizdiń qonaq úıge jetýin, maqalany terýin, onyń elektrondy poshtamen kelýin, mundaǵy azamattardyń daıyndap berýin kútip otyryp, tún ishinde baqyt týraly oıǵa batqanbyz. “Ensıklopedııa­lyq sózdikter adamnyń ómir qyzyǵy men qýanyshyna, rahatyna qanaǵattaný dáre­je­sin tanytatyn etıkalyq uǵym dep tú­sin­diretin, negizinde adamnyń ómiri maǵy­naly jáne nátıjeli bolǵan kezdegi rıza­shylyq seziminiń qalyp­tasýy jatady dep sanalatyn bul kategorııa kóp maǵynaly. Mahabbat qýanyshy, bala-shaǵanyń qyzy­ǵy, tabysqa qol jetkizý, alǵa qoıǵan maq­sat­tyń oryndalýy… bulardyń bári de baqyttyń belgileri. Osylar bir basyńnan túgeldeı tabylyp jatsa jaqsy. Túgeldeı tabylmasa she? О́mirde ne bolmaıdy? Basyńa ne túspeıdi? Taǵdyrdyń aldan ne tosaryn jalǵyz Jaratqan Iemiz ǵana biledi. Asyly, bir basyńnyń baqytyn elińniń baqytymen baılanystyra, birtu­tas qaraı alsań ǵana kemel kisilikke bet­teı bilgen bolasyń. Eń baıandy baqyt – elińniń baqyty. Eń bıik mártebe de, eń mándi, eń máńgi mártebe de – memle­ketiń­niń mártebesi. Amerıkan demokratııasy­nyń ata­sy T.Djefferson “Táýelsizdik deklarasııa­synda” memleket baqytqa um­tylýǵa tıis ekenin aıtqan. Osy turǵydan qaraǵanda 2007 jylǵy 30 qarasha Qazaq eliniń baıandy baqytqa jetý jolyndaǵy basty belesterdiń biri bolyp sanalaryna biz kámil senemiz. Ol kúni Qazaqstan Bary­sy serpindi sekiris jasady. Ol kúni Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtas­tyq uıymyna múshe 56 memleket biraýyz­dan Qazaqstan kandıdatýrasyn qoldap, elimizge Eýropa tórin usyndy. Ol kúni EQYU tarıhynda tuńǵysh ret azııalyq memleket, tuńǵysh ret TMD memleketi, tuńǵysh ret halqynyń negizgi bóligi mu­syl­man dinin ustanatyn memleket, tuń­ǵysh ret túrki tildes ult uıystyryp otyr­ǵan memleket álemdik arenadaǵy osyndaı bıik tuǵyrǵa kóterildi. Ol kúni keshegi keńestik keńistikten shyqqan memleketterdiń eýropalyq úlgi-qalyp­tarǵa da saı keletin demokratııa qurýǵa shyndap kiriskendigi, sol jolda tolymdy tabystarǵa qol jetkizgendigi alǵash ret resmı moıyndaldy, qujat túrinde tanyl­dy. Ol kúni Qazaq eli jańa sapalyq be­leske aýysty – bizdiń memleketimiz endigi jerde álemdik saıasattyń burynǵydaı syrttaı baqylaýshysy, qazirgideı qaty­sý­shysy qalpynan sol saıasatty qalyp­tas­tyrýshy, aıqyndaýshy memleketterdiń qataryna qosyldy. Ol kúni Nursultan Nazarbaevtyń adamzat tarıhynan oıyp turyp oryn alatyn tulǵalar tobynan tabylatyny aıdaı álemge aıqyn tanyldy – aınalasy 16 jyldyń ishinde qıran­dydan, qulandydan memleket qurý, qoǵam­dy bir formasııadan ekinshi forma­sııaǵa aýystyrý, ótpeli kezeńdegi qıyn­shy­lyqtardan eseńgireı jazdaǵan halyq­ty tar jol, taıǵaq keshýden aman-esen alyp ótý, eldiń eńsesin kóterý, aıaǵynan tik turǵyzý, alys ta, jaqyn da, Batys ta, Shyǵys ta moıyndaıtyn, sanasatyn, qurmetteıtin elge aınaldyrý, san túrli sebepterge baılanysty birneshe ǵasyr boıynda dúnıejúzilik órkenıetten shet­tetilip qalǵan eldi jer-jahanǵa tanytý tek shynaıy reformatordyń, ulttyń uly perzentiniń ǵana qolynan keledi”, dep tolǵanǵanbyz sol tusta. Aldyńǵy kúni teledıdar aldyndaǵy tebirenisimiz de bólekshe edi. Bul kúnge de jettik. Qalaı jettik? Osydan toǵyz jyl buryn, 2001 jylǵy 28 tamyzda Prezıdenttiń Almatydaǵy rezı­densııasynda Nursultan Nazarbaev­tyń “Beıbitshilik kindigi” kitabynyń tusaýkeseri ótkizildi. Kitap avtory sóz sóı­ledi. Sózin uly fızık Albert Eınshteınniń: “Úshinshi dúnıejúzilik soǵysta adamzattyń qandaı qarý qoldana­tynyn men bilmeımin, meniń biletinim – tórtinshi dúnıejúzilik soǵysta adamdar­dyń qoldaryna tas ustap soǵysatyny”, dep aıtqanyna silteme jasaýdan bastady. Elbasymyz adamzattyń úshinshi myńjyl­dyqqa jańarǵan sanamen, jahandaǵy jan bitkendi jaıpap óte alatyn apat qateriniń aldynda óz eliniń, óz jeriniń ǵana emes, búkil jumyr Jerdiń taǵdyry úshin jaýapkershilikti sezine alatyndaı sanamen qadam basýy qajettigin aıtty. “Qazirgi ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń qarqyndy damyp ketkeni sondaılyq, baz bir mem­leket muzdaı qarýlanyp shyqsa-aq qaýip­siz bola qalady eken, álemdi baǵyndyra alady eken degen uǵym – balań uǵym. Eń bastysy – memleketter men halyqtar arasynda senim bolýy, eń bastysy – ıadrolyq qarý túptiń túbinde búkil plane­tany joıyp tynatynyn túsiný”, dedi Nazarbaev. Prezıdent Qazaqstannyń ıadro­lyq qarýdan bas tartýy qandaılyq qıyn sheshim bolǵanyn, bul úshin eldiń óziniń ishinde de san ret synǵa alynǵa­nyn, mundaılyq qýatty qalqandy qoldan berip qoıý eldiń qaýipsizdigin oılamaý degen syńaıda aýyr aıyptar da taǵylǵa­nyn ashyq aıtty. Sol tusta Prezıdent Ákimshiliginde qyzmet atqarǵandyqtan ıadrolyq qarýdyń kólemi jaǵynan tór­tin­shi arsenalyna ıe bolý respýblıkamyzdy álemdik astam derjavalar sanatyna súı­rep shyǵady dep sanaǵan, “Qudiretti Qa­zaqstan ıadrolyq qarýy joq, bizdiń qam­qorlyǵymyzǵa muqtaj kóptegen elderdi panalatýdyń ortalyǵyna avtomatty túrde aınalady. Bizben kelissóz júrgizý úshin ıadrolyq qarýy bar elderdiń memleket qaıratkerleri kezekke turady...” degendeı qanat­ty qııalǵa erik bergen qaıratkerler aramyzdan tabylǵanyn ózimiz de jaqsy bilemiz. Bile tursaq ta, tusaýkeser rásimi kezinde reseılik akademık R.N.Sagdeev­pen osy taqyrypqa bir aýyz sóılesip qalǵanbyz, sonda ol kisiniń aýzynan Qazaqstan Prezıdentine bul turǵyda birqatar musylman elderi tarapynan qy­sym da bolǵanyn estigenbiz. Joǵaryda atalǵan eńbeginde Nursultan Nazarbaev Qazaqstan kezinde ıadrolyq qarýdan ony ustap turýǵa shamasy jetpeıtindikten, ony qoldana almaıtyndyqtan, óz arsena­lyn tolyqtyrýǵa múmkindigi joqtyqtan bas tartypty-mys degen jel sózderdiń jónsizdigin, munyń ózi el halqynyń erik-jigerin tanytatyn, el basshylyǵynyń memlekettiń qaýipsizdigin alystan oılap baryp jasaǵan qadamy ekenin qolmen qoıǵandaı dáleldep shyqqan edi. Endi arada talaı jyl ótken tusta sol kezdegi sheshim jalǵyz ǵana durys sheshim bolǵa­nyn, memleket retinde qurylmaı jatyp álem sahnasyna ıadrolyq qarýmen shyǵa kelgen eldi talaılar ishten iritip, syrt­tan setinetýge tyrysaryn, munyń aıaǵy táı-táı basqan táýelsizdikke tóner anyq qa­ter ekenin bárimiz de kórip-bilip otyrmyz. Maqalada bylaı delinetin: “Búkil álem tarıhy – soǵys tarıhy, qarýlaný she­jiresi. Myńdaǵan jyldar boıy adam­dar adamdardy qyryp-joıýdyń jańa joldaryn oılap tabý úshin jantalasty, mem­leketter joıqyn qarý-jaraqty kó­beıt­ken ústine kóbeıtýge umtyldy. Myń­da­ǵan jyldar boıy halıf, han, patsha, korol, ımperator, gensek ataýlynyń bári óz eliniń bes qarýy boıynda bolýyn, jat jurttyqtardy jappaı qyryp-joıýǵa daıyn turýyn kózdedi. Tek bir el ǵana jańa qarýǵa umtylý bylaı tursyn, qolyna kelip túsip turǵan asa alapat qarýdan óz erkimen bas tartty. Tek bir er ǵana aıryqsha aıbyn bolatyn qaterli qarýdyń óńeshine óz qolymen qum quıdy. Ol eldiń aty – Qazaqstan. Ol erdiń aty – Nursultan”. Arada toǵyz jyl óter-ótpeste Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq birinshi sammıt uıymdastyryldy. Ol sam­mıttiń birinshi sessııasynda sóz Nur­sul­tan Nazarbaevqa – adamzat tarıhynda ıadrolyq qarýdan bas tartqan tuńǵysh eldiń basshysyna berildi. Sál sheginis jasaıyq. Osy oqıǵadan dál bir apta buryn álemdegi eń bedeldi uı­ymnyń jetekshisi – Birikken Ulttar Uı­ymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn Qa­zaqstanǵa keldi. Aldymen Semeı polı­go­nynyń ornyn kórdi. Ajal apanynyń aýzynda turyp, tebirene sóz sóıledi. Má­limdeme jasady. “Qazaqstan Prezıdenti­niń osynaý synaq alańyn jaýyp qana qoı­maı, tutas óńirde ıadrolyq qarýdan ada aımaq qurǵanyna zor qoldaý bildiremin. Onyń bul qadamy bizdiń ıadrolyq qarýsyz álemdi qurý isimizdiń eń berik irgetasy is­pet­ti. Barlyq elderdiń basshylary Nur­sul­tan Nazarbaevtan úlgi alyp, onyń jo­ly­men júrýi tıis. Men BUU-nyń Bas hat­shy­sy retinde ıadrolyq synaq alańy­nyń qaq júreginde turyp, barlyq álem elderin Qa­zaqstannan úlgi alýǵa shaqy­ramyn”, dedi málimdemesinde. Sol túni bo­randatyp Astanaǵa jetti. Elbasymyz­ben kezdesý kezinde qaıtadan aqtarylyp ketti. “Men keshe Semeıde boldym. Ol óńirge jasaǵan saparym men úshin baǵa jet­pes tájirıbe. Semeı polıgonyndaǵy synaqtar bary­syn­da zardap shekken mıl­lıondaǵan adam­dardyń qasireti men ondaǵy ekologııalyq ahýaldyń qıyndyq­ta­ryn sýretteýge til jetpeıdi. Tipti ony elestetýdiń ózi asa aýyr. Eger Sizdiń kóre­gendigińiz ben bas­shy­lyǵyńyz bolmasa, kim bilsin, qazir de mıllıondaǵan adam sol qasiretti bas­tan ótkerip jatqan bolar ma edi? Men Siz­ge Semeı ıadrolyq synaq alańyn jap­qan jáne Qazaqstan aýmaǵyn­da barlyq ıadrolyq ınfraqurylymdy joıǵan ult­tyń basshysy retinde sheksiz rıza­ly­ǵym­dy aıtqym keledi”, dep bir qaıyrdy. “Iаdro­lyq qarýsyzdaný týraly aıtýǵa, ony tereń talqylap, basqa mem­leket bas­shylaryna pikir aıtýǵa Sizdiń barlyǵynan joǵary moraldyq quqy­ǵyńyz, kúshińiz bar, sondyqtan da daý­sy­ńyz jarqyn shy­ǵýy tıis dep sanaımyn”, dep bir qaıyrdy. “Iаdrolyq synaqtardy toqtatyp, ıadrolyq qarýlardan ada bolý qajettigin álemge jar salyp aıtýshy róline Jer betinde Siz­den laıyq adam joq”, dep bir qaıyr­dy. Aqyr aıaǵynda: “Árıne, Sizdiń bul sammıtte qaralatyn máseleler jóninde óz pi­kirińiz, óz usta­nymyńyz bar. Men de BUU-nyń Bas hat­shysy retinde óz oıym­dy ortaǵa salamyn. Degenmen, biz sóz­de­ri­miz ben ustanym­darymyzdy úılestirip alyp, birige sóı­lesek, oılaǵandaǵydan da úlken tabysqa qol jetkize alar edik”, dep baryp toqta­dy. Qazaqstan Prezı­denti­nen demeý, qoldaý kútti. О́ziniń mıssııasyn júzege asyrýǵa kómektesetin joryq joldasyndaı senim artty. Biz bul sózderge túsinikteme jasamaı-aq qoıaıyq. Sonymen, sammıt bastaldy. Sammıt aldynda Barak Obama Nursultan Nazar­baevpen kezdesti. 45 mınót boıy sóılesti. Mundaı jıyndarda elder basshylarynyń on mınóttik, keıde tipti bes mınóttik, taza hattamalyq sıpattaǵy, kezdesýden góri júzdesýge kóbirek jaqyndaıtyn, nıettestikti qýattaýdan aspaıtyn rásim­deri kádýilgi jaǵdaı. Talaı elder bas­shylaryna tipti ondaı rásimderge de múm­kindik tabylmaı jatady. Delegasııalar­dyń kóptigi sondaı, AQSh Prezıdentiniń memleketter basshylaryn ataqty Kon­gress ortalyqta tek qarsy alyp, qurmet kórsetýiniń ózi bir saǵattan astam ýaqytqa sozylǵanyn bizdiń gazet aldyńǵy kúni ǵana jazǵan. Sammıttiń túske deıingi birinshi sessııasynda, aldyńǵylardyń qatarynda Nursultan Nazarbaevqa sóz berilgenin de jazǵanbyz, Elbasymyzdyń sózin jarııalaǵanbyz. Qazaqstan basshysy óz sózinde halyqaralyq qoǵamdastyqqa birqatar qaǵıdattyq mańyzdy sharalardy alǵa tartty. О́z eliniń aýmaǵynda Halyq­aralyq ıadrolyq otyn bankin ornalas­tyrýǵa ázir ekenin málimdedi. Iаdrolyq qarýsyz aımaqtar úshin halyqaralyq-qu­qyqtyq normalar qajet dep sanaıtynyn aıtty. Áskerı maqsatta bólshektenetin materıaldardy óndirýge tyıym salý tý­raly shartty jedel qabyldaýdy usyndy. Iаdrolyq synaqtarǵa barshany qamtıtyn tyıym salý týraly sharttyń is-áreketke kirisýin tezdetýge shaqyrdy. Sonymen birge Nazarbaev árbir memlekettiń beıbit ıadrolyq energetıkany damytýǵa jáne paıdalanýǵa degen zańdy da ajyraǵysyz quqyǵyna qoldaý bildiretinin ashyq jet­kizdi. Munyń ózi búkil álemdegi barlanǵan ýran qorynyń shırek bóligi ornalasqan Qazaqstan úshin óte mańyzdy. Nazarbaev ıadrolyq qarýǵa ıe bolyp alǵan elder men ıadrolyq shamshyldyqqa salynatyn elderdiń qarym-qatynasyna baılanysty da mańyzdy usynys jasady. “Munyń óteýine olar Qaýipsizdik Keńesi qýat­taıtyn, búkil “Iаdrolyq klýbtan” olarǵa ıadrolyq qarýdy qoldanbaý jáne shabýyl jaǵdaıynda qorǵaý kepilin alýy tıis. Bul úderiske birikkisi kelmeıtin elderge qa­tysty BUU Qaýipsizdik Keńesi sanksııalar men májbúrleýge deıingi sheshýshi sharalar qoldanýy tıis”, dedi Qazaqstan basshysy. Rasynda da, adam oıyn, ǵylym izdenisin toq­tatý ońaı emes. “Sender ondaı oıla­ryńdy qoıyńdar, ıadrolyq qarý jasaı­myn dep júrmeńder” deı salatyn jer bul emes. Olardyń bári birdeı kórshilerine ıadrolyq bombany tastap kep jibereıin dep jeligip júrgender emes. Olardyń arasynda kórshilerimiz sondaı bomba jasap, tastap kep jibere me dep jany shyǵyp júrgenderi de az emes. Sondyqtan qazir ıadrolyq qarýy joq elderdiń bárine ony jasaýdan bas tartýdyń óteýi retinde qaýipsizdik kepili berilýge tıis. Elbasymyzdyń syrtqy saıasattaǵy sarabdaldyǵynyń kelisti kórinisterine talaı kýá bolyp júrmiz. Resmı sapar­lar­dyń birazyna qatysyp, reportajdar jaz­ǵan jaıymyz da bar. Sonyń ózinde de Pre­zıdentimizdiń Amerıka Qurama Shtat­taryna osy jolǵy sapary, jahandyq sam­mıtke qatysýy, onyń aıasynda álem­niń kóptegen irgeli memleketteriniń bas­shy­larymen kezdesýi aıryqsha sátti boldy dep sanaımyz. Qazaqstan basshysy Nur­sultan Nazarbaevtyń ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq jıynda sóılegen sózi búkil álemniń beldi buqaralyq aqparat quraldarynyń nazaryn aýdardy deýdiń esh artyqtyǵy joq. “Nıý-Iork Taıms”, “Ýoll Strıt Djornel”, “Vashıngton Post”, “Reıter”, “Assoshıeıted Press”, “Ajans Frans Press”, “Chıkago Trıbıýn”, “Forın Polısı”, “Hıll”, “Polıtıko”, “Haffıngton Post” sekildi basylymdar men aqparattyq agenttikter shetinen ja­zyp jatty. Bizdiń ótinishimiz boıynsha birqatar materıaldardyń orysshaǵa aýdar­masyn jedel jasap, keshe tústen keıin-aq redak­sııaǵa jetkizip bergen azamattarǵa razy­lyǵymyzdy bildire otyryp, solardyń keıbirin sóıletip kórmekpiz. “Nursultan Nazarbaev – ózgeler te­ńesýge tıisti Kóshbasshy. Vashıngtondaǵy sammıt onsyz ótpes edi” – “Ajans Frans Press” aqparattyq agenttiginiń 12 sáýirdegi maqalasyna tap osyndaı taqy­ryp qoıylypty: “Vashıngton sovettik ıadrolyq arsenaldyń ózine tıesili bóligi­nen bas tartqan Qazaqstanǵa, Barak Obamanyń sózimen aıtqanda, búkil álem úshin túpkilikti maqsat – tolyq ıadrolyq qarýsyzdaný bolyp tabylatyn isten utysqa shyqqan el retinde qurmet kór­setti. Vashıngton kóshelerinde Jahandyq sammıt kúnderinde ilinip qoıylǵan plakattarda Nursultan Nazarbaev óziniń alyp aýqymdy memleketi sovet zamanynda ıadrolyq synaqtardan 1,5 mıllıon adam zardap shekkendikten qolda qalǵan ıadro­lyq arsenaldan bas tartqanyn túsindiredi. Aq úıdiń keńesshisi Maık Makfol Obama Nazarbaevty “ıadrolyq qaýipsizdik má­se­lesinde “teńesýge umtylýǵa turatyn” kósh­basshylardyń biri dep sıpattaǵanyn, Vashıngtondaǵy sammıt “onyń qaty­sýynsyz” ótpes edi” degenin málimdedi”. “Foreign Policy” jýrnaly 11 sáýirdegi nó­mirinde Barak Obamanyń sammıt aldynda Nursultan Nazarbaevpen kezdeskenine ekpin túsire aıtqan. “Hıll” gazeti 13 sáýirdegi “Qazaqstannyń shapaǵatty shaǵy” atty maqalasynda: “Ortalyq Azııa­daǵy bul memleket Vashıngtonda dúısenbide bastalǵan ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi eki kúngi sammıtke qatysýshy 47 memlekettiń ishindegi eń kórnektileriniń biri bolyp tabylady”, dep jazǵan. “Po­lı­tıko” gazeti 13 sáýirde BUU Bas hat­shysy Pan Gı Mýnnyń “1991 jyly Pre­zıdent Nazarbaev Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jaýyp, Qazaqstandy ıadrolyq qarýdan ada etý arqyly erekshe kóshbas­shy­lyǵyn kórsetti. Munyń ózi strate­gııalyq qadam, táýelsizdiktiń shyndap jarııa etilýi edi. Búginde bul polıgon qa­rý­syzdaný men bolashaqqa úmittiń sımvo­lyna aınaldy”, degen sózin keltiredi. “Vashıngton Post” 13 sáýirde Nursultan Nazarbaevtyń “Qazaqstan. Iаdrolyq qarý­syz beıbitshilik qurý” atty maqalasyn jarııalaǵan. AQSh-taǵy tanymal “Haf­fıngton Post” veb-portalynda Albert Aızlı “Iаdrolyq Qaýipsizdik jónindegi Jahandyq Sammıttiń kósh bastaýshysy jáne ózegi Qazaqstan bolatyny nelik­ten?” degen maqalasynda Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyzdaný salasyndaǵy asa kór­nekti róli men sana-sezimnen ótke­ril­gen kóshbasshylyǵy jóninde aıtady. Osy kúnderde jahan jurtshylyǵynyń nazaryn aýdarǵan jarııalanymdardyń biri – “Vashıngton Taıms” gazetindegi (13.04.2010) “Iаdrolyq qaýipsizdik pen Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy turaqtan­dyrý­dyń túıindi oıynshysy” dep atalǵan suh­bat. Taıaý Shyǵys pen Ortalyq Azııa ta­qy­rybyna mamandanǵan belgili taldama­shy Klod Salhanıdiń bizdiń Elbasymyzǵa qoıǵan suraqtary men alǵan jaýaptary­nyń bireýin ǵana keltirmekshimiz. “Iran Vashıngton sammıtine qatyspaı otyr. Iran basshy­lary­men kezdesseńiz Siz olar­dyń ıadrolyq tehnologııalarǵa qol jetkizý jónindegi nıetine baılanysty ne aıtar edińiz? Sizdiń oıyńyzsha, Irannyń ıadrolyq shamshyl­dy­ǵyna alańdap otyr­ǵan Batysty, Eýropa men AQSh-ty ne tynyshtandyra alar edi?” de­gen suraqqa mynandaı jaýap qaıtarylyp­ty: “Qazaq­stannyń ıadrolyq qarýsyz tańdaýy KSRO taraǵannan keıingi (Bul ara­da jýrnalıst Qazaqstan Prezıdentiniń só­zin anyq ja­zyp almaǵan sııaqty, bálkim, aýyz­eki áńgi­mede Elbasymyzdyń ózi onsha dál aıt­paǵan da bolar. Durysynda, Semeı po­lıgony 1991 jyly 29 tamyzda, ıaǵnı KSRO taramaı turǵanda, Kremldiń tyıym sa­lýy­na, áskerı-ónerkásiptik keshen basshy­lary­nyń qatty qarsylyǵyna qaramastan ja­byl­­ǵan, Nursultan Nazarbaev qol qoıǵan ol Jarlyqtyń erekshe qadir-qasıeti de sonda – S.A.) óte qıyn jaǵdaıda jasaldy. Qa­zaq­stannyń negizgi terrıtorııasy Azııada ekenin, adamdarymyzdyń basym bóligi ıslamdy ustanatynyn eske salaıyn. Biz sol tusta ózimizge qomaqty qarjy qoldaý­yn jáne ıadrolyq qarýǵa ıe tuńǵysh ári jal­ǵyz musylman eli retinde halyq­ara­lyq “abyroıǵa” bólenýdi ýáde etken kóp­tegen san­túrli keńesshilermen istes bol­ǵanbyz. Irannyń ıadrolyq baǵdarlama­sy­na kelsek, biz jaǵdaıdy tek qana dıp­lomatııalyq ret­teýdi jaqtaımyz jáne mámilege keltiretin sheshim tabylady dep úmittenemiz. Biz Iran­nyń beıbit ıadrolyq energetıkany damy­týǵa quqyly ekenin moıyndaımyz. Sony­men birge, barlyq jumystar MAGATE-men birlese otyryp, Kepildikter týraly ke­li­simdi buljytpaı saqtaýmen atqarylýǵa tıis dep sanaımyz”. Lordtar palatasynyń mú­she­si jáne Or­ta­lyq Azııa máseleleri boı­ynsha Búkil­partııalyq parlamenttik toptyń tóraǵasy bolyp tabylatyn tanymal saıasatker Dj.D.Ýeıverlıdiń “Roll Call” ga­zetindegi (14.04.2010) “Iаdrolyq qaýipsizdikti ny­ǵaıtýdyń jańa múmkindikteri” atty maqalasynda bylaı delinedi: “Keıinirek elde Ǵylymı jáne halyqaralyq ister jónindegi Garvard Belfer ortalyǵynyń dırektory Grem Elıson kem qoıǵanda 100 jańa ıadrolyq atý jaraqtaryn óndirýge jetedi dep baǵalaǵan joǵary baıytylǵan ýran­nyń eleýli qory tabyldy. Qarý-jaraq­tyq ýrandy tasymaldaý men satýdan olar­dyń qorynan bas tartyp, joıýdy jón kór­gen Qazaqstan álemge qarý-jaraqqa baqylaý jasaý tarıhynda bolyp kórmegen úlgi kór­setti”, “Qazaqstan qabyldaǵan sheshimderdiń mańyzy bólekshe. Qazaqstan qaýipsiz saqtaýǵa bergen ıadrolyq qordyń tıtimdeı bóliginiń ózi, eger olar qyl­mys­kerlerdiń qo­lyna túse qalsa, Búkil­álemdik saýda orta­lyǵyn ǵana emes, Man­hettendi túgel joıyp jiberýge jeter edi. Qazaqstan Eın­shteın­niń aqtyq syı­ly­ǵyna aınalǵan Pa­gýosh konferensııa­synyń asqaq murat­ta­ryn júzege asyrýdyń sırek mysal­da­ry­nyń biri”. Osylaı jalǵastyra berýge bolady. Bizdiń qolymyzǵa keshe keshke deıin tıgen pi­kirlerdiń ózi ǵana Nursultan Nazar­baevtyń jahandyq sammıttegi sózi shyn máninde jahanǵa jaıylǵanyn kórsetip otyr. Qazaqstan Prezıdenti bastap bergen jeńisti jol jemisti jalǵasyp jatyr. Dál sammıt bastalardyń aldynda, 7 sáýir kúni álem tarıhynda taǵy bir asa eleýli oqıǵa bolyp ótti. Praga qalasynda AQSh pen Reseı prezıdentteri strategııalyq sha­býyl­daý qarýlaryn qysqartý jónindegi jańa kelisimge qol qoıdy. Ol boıynsha eki jaq aldaǵy jeti jyldyń ishinde stra­tegııalyq ushyrǵyshtar – qurlyqaralyq ballıstıkalyq zymyrandaryn, súńgýir qaıyqtardaǵy ballıstıkalyq zymyran­da­ryn, sondaı-aq aýyr strategııalyq bom­balaýshy ushaqtaryn 700 birlikke qys­qar­tý­ǵa mindetteme aldy, oqtumsyqtar ushyr­ǵysh­tar sany ár jaqtykin eseptegende 800 birlikten aspaýǵa tıis, oqtumsyqtardyń eń kóp ortaq sany 1550 birlik dep aıqyn­daldy. Bul shyn máninde qarýsyzdaný jolyndaǵy aıryqsha qadam. Árıne, biz qarýsyzdaný úderisi áli de talaı ýaqytqa sozylatynyn jaqsy bilemiz. Sol AQSh-ta 3500, sol Reseıde 2800 oqtumsyq saq­ta­lyp otyrǵanyn da Internetten oqyp jatyrmyz. Ulybrıtanııanyń ózinde 512, Qytaıda 400, Fransııada 384 oqtumsyq resmı tirkelgen. Osyndaı sumdyqtum­syq­tardyń tym qurysa bireýi alda-jalda halyqaralyq lańkesterdiń qolyna túse qalsa ne bolýy múmkin ekenin oılasańyz aza boıyńyz qaza turady. Sondyqtan da Nursultan Nazarbaev sammıttegi sózinde Ortalyq Azııa aımaǵy aıasynda Qazaqstan ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtý, ıadrolyq materıaldardyń taralýyna jol bermeý jáne ıadrolyq lańkestikpen kúres j­ónin­de óńirlik is-qımyl josparyn ázirleýge bastamashy bolǵanyn habarlap, osy táji­rıbeni álemniń basqa óńirlerine de ta­ratý­dy usyndy. Shyntýaıtynda, Nazar­baev úlgisi qazirdiń ózinde álemge taralyp ta jatyr. AQSh pen Reseıdiń kúni keshe qandaı tarıhı qujatqa qol qoıǵanyn aıttyq. Ýkraına 2012 jylǵa deıin óziniń joǵary baıytylǵan ýran qoryn joıýǵa bekindi. Chılı men Kanada ózderiniń jo­ǵary baıytylǵan ıadrolyq materıaldaryn AQSh-tyń baqylaýyna berýge kelisti. Bul úderis jalǵasa túsedi dep sengimiz keledi. Vashıngtonda Qazaqstan Prezıdentine “Shyǵys-Batys” ınstıtýty belgilegen Beıbitshilik jáne aldyn alý dıplo­ma­tııa­sy syılyǵy tabys etildi. Buǵan deıin bul syılyqqa AQSh Prezıdenti úlken Dj.Býsh, Chehııa Prezıdenti V.Gavel, Ger­manııa Kansleri G.Kol sııaqty aıtýly tulǵalar ıe bolǵanyn eskerseńiz, bıik marapat ekenin kóresiz. Sonymen birge, Nazarbaevtyń adamzat tarıhynda “Qosh bol, qarý!” uranyn is júzine asyrǵan, qarý­syzdaný salasyndaǵy úzdik úlgisinen búkil álem úırense artyq etpeıtin alǵash­qy memleket basshysy ekenin eskerseńiz, Qazaqstan Prezıdentiniń saıası kóre­gendilik pen adamdyq erlikke, memlekettik keńdikke negizdelgen bul eńbegi álemdegi eń joǵary, eń bedeldi, eń ataqty syı­lyq­qa da laıyqty degen oıǵa ózińiz-aq toqtaısyz. Biraq biz Nursultan Nazar­baevqa bul qadamdy jasatqan basty qozǵaýshy kúsh eń aldymen týǵan jeriniń ashyq kók aspany men týǵan eliniń alań­syz kóńilin oılaǵan azamattyq ustanym ekenin jaqsy bilemiz. “Jigitke erlik te ońaı, eldik te ońaı, ágárkı qabyrǵaly bolsa halqy”, degen eken Ábýbákir Kerderi babamyz. Qyly­shy­nan qan tamyp turǵan Kremlden qaı­myqpaı, tajaldy tunshyqtyrýǵa pármen bergende de Nazarbaev eń aldymen óziniń týǵan halqyna, Qazaqstanyna súıengen. “Qabyrǵaly halqy bolmasa, qandaı basshynyń da taýy shaǵylmaı, taýany qaıt­paı qoımaıdy” degendi de Nursultan Ábishuly sondyqtan aıtqan. Prezıdent kitabynyń tusaýkeserinde akademık E.P.Velıhov sóılegeni este. “Danalyq pen batyldyq Prezıdenttiń boıynda da, ol basqarǵan halyqtyń boıynda da bol­dy. Mundaı qadamdy birligi myqty halyq qana jasaıdy”, degen edi ataqty ǵalym. Dál solaı. Nursultan Nazarbaevqa: “Men óz halqymnyń jolynda basymdy báıgege tikken adammyn. Sadaǵań keteıin, aına­laıyn halqym! Seniń múddeń jolynda boıdaǵy qýat, oıdaǵy nárdiń bárin sarp etýge beıilmin”, degizgen uly kúsh te – perzenttik paryz ben prezıdenttik qaryz. Sol uly kúsh kúni keshe Qazaqstandy taǵy bir bıikke kóterdi – Vashıngtondaǵy ja­han­dyq sammıt kezinde ótken kóptegen kez­desýlerdiń nátıjesinde Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyq uıymy­nyń 11 jyldan beri shaqyrylmaı kele jatqan sammıti bıyl tóraǵa eldiń tórinde – Qazaqstanda ótetin bolyp negizinen sheshildi. Bul bárimizdiń ortaq abyroıymyz. Jarqyn jeńisimiz. Osydan toǵyz jyl buryn jazǵan maqalamyz taǵy oıǵa oralyp otyr. Ol bylaı aıaqtalatyn: “Adamzat balasy túptiń túbinde ózin-ózi qurtyp tynatyn jappaı qarýlaný jolymen udaıy júre bermes. Kúnderdiń kúninde demegenmen, jyldardyń jylyn­da álem memleketteri ıadrolyq qarýdan bas tartýǵa ýaǵdalasar. Sol bir jyldarda adamzat balasy tarıhta tuńǵysh ret atom qarýynan óz erkimen bas tartqan, ıadrosyz álemge jol ashyp bergen eldi de, sol eldiń tuńǵysh Prezıdenti bolǵan, soǵys epısentrin beıbitshilik epısentrine aı­naldyrǵan sol tarıhı sheshimdi qabyl­daǵan erdi de razylyqpen aýyzǵa alaryna senemiz biz. Semserden soqa soǵý – adamzattyń sonaý Táýrat zamanynan beri kele jatqan asyl armany. Sol istiń qazaq dalasynda bastalǵanyn, sol isti qazaq balasy bastap bergenin maqtan etemiz biz”. Aýzymyzǵa qudaı salǵandaı eken. Iá, osy is qazaq dalasynda bastalǵan. Iá, osy isti qazaq balasy bastaǵan. Maqtan etemiz! Elimizdi de, eldi basqarǵan erimizdi de. Ol eldiń aty – Qazaqstan. Ol erdiń aty – Nursultan. Álem moıyndaǵan memleketke aınalý degen osyndaı bolady. Álem tanyǵan tulǵaǵa aınalý degen osyndaı bolady. Elińdi eńselentý, halqyńnyń baǵyn jandyrý degen osyndaı bolady. Qazaqstandy búkil álemdegi beıbitshilik isiniń kóshbasshysy dep búkil álem aıta bastady. Ǵasyrlar boıy tarıhqa ketken esemiz qaıta bastady. Táýbe deıik, aǵaıyn. Saýytbek ABDRAHMANOV.