Qazaqtyń kody jazylǵan kitap

Kólemi 30 baspa tabaq, 464 bet­tik bul týyndy negizi eki bólimnen tu­rady. Birinshisine – Qazaq halqynyń negizgi fızıkalyq antropologııasyna oraı júrgizilgen keshendi zertteýler qamtylypty. Bul bólim: Jaratylystaný jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar jigindegi antropologııalyq toǵysý; Baıyrǵy atamekeninde ómir súrip jatqan qazaq eli turǵyndaryna etnoantropologııalyq sholý; Qazaq halqynyń somatologııalyq sıpattamasy; Qazaq halqynyń dene qurylysy men maı búrmeleri; Qazaqtar­dyń dermatoglıfıkalyq sıpattamasy; Qazaqtardyń odontologııalyq sıpattamasy; Qazaqtardyń qan júıeleri men genetıkalyq anyqtamalary; Qazaq­tardyń kranıologııasy men osteolo­gııasynyń sıpattamalary; Aımaqtyq jáne sýbetnostyq qurylymdary bo­ıynsha qazaqtardyń antropologııalyq anyqtamalary jáne Eýrazııanyń túrkitektes halyqtarynyń lıngvıstıkalyq jáne antropologııalyq turǵydan júıe­lenýi dep atalatyn 10 taraýdan quralypty.

Al ekinshi bólimi – «Baıyrǵy qazaq ata­mekeniniń tarıhı dáýirlerindegi turǵyndardyń kranıologııalyq sıpattamasy» dep atalyp, munda: «Baıyrǵy qazaq atamekeni eskertkishteriniń búgin­gi zamandaǵy ahýaly men kranıo­lo­gııa­­sy; Túrki dáýirindegi baıyrǵy qa­zaq ata­­mekeni turǵyndarynyń kro­nıo­lo­gııalyq sıpattamasy; Antı­kalyq dáýir­degi baıyrǵy qazaq atamekeni tur­ǵyn­darynyń kronıolo­gııalyq sıpattamasy; Savromat, sarmat jáne ǵun dáýirindegi baıyrǵy qazaq atamekeni tur­ǵyn­darynyń kranıologııalyq sıpattamasy; Ejelgi temir dáýirindegi baıyrǵy qazaq atamekeni turǵyndarynyń kranıo­logııalyq sıpattamasy; Qola dáýirindegi baıyr­ǵy qazaq atamekeni turǵyndarynyń kra­nıologııalyq sıpattamasy; Baıyrǵy atamekenin paleoantropologııalyq zertteýden alynǵan keıbir kranıologııalyq anyqtamalardyń tarıhı dáýirlik dınamıkasy; Bas súıek arqyly adam beıne­­sin qalpyna keltirýdiń qazaq halqy tarı­hynda alatyn orny; Baıyrǵy qa­zaq atamekeniniń kranıologııalyq erek­shelikteriniń jergilikti tilmen já­ne dinı senimmen baılanystary; Qazaq halqynyń etnoantropologııalyq shy­ǵý tegi men tarıhı jáne fızıkalyq damý­dyń shartty panoramalyq keshendi júıe­leri atty taǵy da 10 taraýdan turady.

Bunyń bárin nege táptishtep baıan­dap otyrmyz? О́ıtkeni bul kitap áde­bı kórkem shyǵarma nemese derekti hro­nologııalyq tarıhı oqýlyq emes, qa­zaq halqynyń sanǵasyrlyq bolmys-bitim, etnogeneziniń uzaq jyl ǵylymı negizde saraptalǵan, ózgermeıtin qatań fızıkalyq zańdylyqtarǵa súıene oty­ryp, dálel-dáıektermen jazylǵan ke­remet shyǵarma ekenin aıtpaqpyz. Qazaq­tyń jalpaq tilimen tápsirlesek, qazaq halqyn jer betindegi basqa myńdaǵan etnostan aıyryp, tanytatyn ulttyq kody. Sondyqtan oqyrmandar úshin ár bólim, ár taraýdy atap-tústep aıtýdy jón sanadyq.

О́ı­tkeni Elbasy Nursultan Nazar­baev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda: «Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń bas­ty sharty –  ulttyq kodty saqtaı bi­lý. On­syz jańǵyrý degenińiz qur jańǵyryq­qa aınalýy op-ońaı» dep, ulttyq kod máselesiniń qanshalyqty mańyzdy eke­nin aıta otyryp, «ulttyq kod, ult­tyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jań­ǵyrý bolmaıdy», degen edi. Demek bul týyn­dy Tuńǵysh Prezıdentimiz bastamasyn qoǵamǵa kiriktirýdiń oqýlyǵy ispettes.

Shyndyqty aıtar bolsaq, ǵylymı eńbekti tolyq taldap túsindirýge bizdiń bi­lim-qabilet jete qoımasy anyq. Sol sebepti eńbek avtorlarynyń biri Orazaq Smaǵululyna habarlasyp, «Bul kita­byńyzdyń basty ereksheligi ne?» degen suraq qoıdyq:

– Bul kitapty oqyǵan adam qazaq hal­qyn kóneden kele jatqan etnos retin­de tanyp, onyń buzylmaı-syzylmaı saq­­talǵan qyryq ǵasyrlyq tarıhy ba­ryn ǵylymı dálelder negizinde tú­si­ne alady – deıdi, jaqynda ǵana 90 jas­qa tolǵan akademık aqsaqal. – Kitap­taǵy ǵy­lymı tujyrymdar – jaratylys­ta­ný ǵylym boıynsha emes, bıo­­lo­­gııalyq turǵydan anyqtalyp otyr. Ǵu­my­rymnyń jartysy tek osy eńbek­­ke arnaldy. Bul kitapta qazaqtyń bú­tin etnos retinde tórt myń jyldyq ta­rıhy bar halyq ekeni dáleldendi. Mun­daı uzaq tarıhy bar halyq álemde jal­ǵyz evreı dep júrdik. Onyń ózinde olar óz tarıhyn  teologııalyq dinı kon­sepsııaǵa baılanystyryp dáleldep júr. Bul naqty ǵylymı tásilge jatpaıdy. Al qazaqtar she, antropologııalyq erek­sheligi jaǵynan Eýrazııada turyp jat­qan halyqtardyń birde-bireýine qosyl­maıtyn jeke-dara etnos. Bundaı erek­shelikpen jaratylǵan halyq álem­de kemde-kem. О́ıtkeni bizdiń ata-baba­larymyzdyń eshkimge uqsamaıtyn keremet damý satylary bolǵan.  Myna ki­tapta qazaqtyń ulttyq erekshelikteri naq­ty derekpen baıandalady. 

–  Bul jumysty qaı jyldan bastap qolǵa aldyńyz jáne zertteý nysanyna halqymyzdyń barlyq toby tolyq qam­tyldy ma?

– Jumysty1966 jyly bastadym. Ol kezde elimizde 19 oblys bar-tyn. Jyl saıyn osynyń bir-ekeýin qamtyp otyr­dym. Zertteýge otyryqtasqan qala  qazaqtarynan góri, aýyl turǵyndary, ıaǵnı dala qazaqtary kóptep tartyldy. О́ıtkeni qazaqtyń popýlıasııalyq genetıkasy aýyl qazaǵynda jaqsy saq­talǵan. Sonymen qatar zertteý nysanyna 12-den 60 jas aralyǵyndaǵy er jáne áıel adamdar tartyldy. Odan keıin antropologııalyq zertteýdiń negizgi sala­synyń biri – tis morfologııasyna 12-17 jas aralyǵyndaǵy jas­tar tańdaldy. Sebebi bul jasta tistiń turaqty kezeńi bolady. So­nymen qatar qazir álemde 7 mıllıardtan astam adam bolsa, solardyń alaqan terisiniń bederleri bir-birine uqsamaıdy jáne jeke qaýymnyń ómir súrgen or­tasy, ishken taǵamy, tabıǵat erek­sheligine baılanysty uzaq jyl qalyp­tasqan ereksheligi bolady. Sony uzaq jyl zerttedim. Sodan keıin saq, ǵun dáýi­rinde ómir súrgen ata-babalarymyz ben  qazirgi qazaqtardyń qańqasy, bassúıekterine uzaq merzimdi keshendi zertteý júrgizdim. Sonymen qatar eńbekte qazaq etnosyna qatysty onyń bet-beınesi, qan júıesi, tis qurylysy, sezimi, teri bederleri men qańqa súıekterine uzaq jyl júrgizilgen keshendi salystyrmaly zertteýdiń nátıjesi toptastyryldy. Iаǵnı qazaq halqy Eýrazııa qurlyǵynda ózimen birge turyp jatqan júzdegen et­nostyq toppen salystyrylyp zert­teldi. Nátıjesinde, qazaq halqy esh­kimge uqsamaıtyn jeke-dara, qudaı aıryqsha bólek etip jaratqan, ózindik morfofızıologııalyq anyqtamalary men antropologııalyq mártebesi bar etnos ekeni dáleldendi. Osy zertteýdiń arqasynda qazaqtyń bıologııalyq, an­tro­pologııalyq tarıhy jańadan jazylyp, eshkimge uqsamaıtyn etnos retinde 40 ǵasyr buryn paıda bolǵandyǵy tolyq dáleldendi. 

– Bolashaqta siz dáleldegen tujy­rym­darǵa qarsy ýáj aıtýshylar bolýy múm­kin be?

– Men jasaǵan tujyrymǵa qarsy shyq­qysy kelgen adamnyń qolynda meniki sııaqty 60 jyl jınalǵan ǵy­lymı derek qory bolýy kerek. Áıt­pese beker.

 * * *

Baıqaǵanymyzdaı, bul kitap aka­demıktiń jankeshti eńbeginiń jemisi. Osyndaı ulttyq kody, ıaǵnı fızıkalyq antropologııalyq ereksheligi zerttelip, ǵylymı aınalymǵa túspegen halyq qanshama.

Kitapta keltirilgen derekterge mán bergen adam qazaq halqynyń kópsalaly keshendi morfofızıologııalyq jáne popýlıasııa-genetıkalyq ereksheligine negiz­delgen somatologııalyq (antropo­metrııa, dene proporsııalary, maı búr­meleri), odontologııalyq (turaqty tis qurylymy), serologııalyq (qan júıe­leri, dám sezimderi), derma­tog­lı­fı­­kalyq (alaqan jáne saýsaq beder­le­ri), osteologııalyq (qańqa súıek­teri­niń anyqtamalary), kranıolo­gııalyq (bas­súıek qurylymy) jáne paleoan­tro­pologııalyq zertteý nátıje­leriniń qo­ry­­­tyndy túıinderimen tanysary sózsiz.

Atalǵan týyndy jaıly biraýyz sózge syıǵyzyp, qorytyndy aıtar bol­saq, búgingi ómir súrip otyrǵan ata­me­ke­nimizde bizge deıin, ıaǵnı bizdiń jyl sa­naýymyzdan burynǵy 20 ǵasyr (eki myń jyl), odan keıingi bizdiń jyl sanaýymyzdan bastap qazirge deıingi 20 ǵasyr (eki myń jyl), barlyǵy 40 ǵasyr, 4000 jyldyq qazaq halqynyń antro­pologııalyq deregi jazylǵan. Al eń­bektiń jańalyǵy – osy aralyqta qazaq halqynyń morfofızıkalyq qu­ry­lymynda ózgeris bolmaǵandyǵy. Iаǵnı qazaq halqy bir jaqtan kóship ke­lip qonystanbaǵan, ejelden uly dala tur­ǵyndary.  

Bundaı ǵylymı dáıek – halqymyzdyń 40 ǵasyrlyq bıoáleýmettik jáne etnomá­denı damý joly bar, óziniń ba­ıyrǵy me­keninde ómir súrip kele jat­qan, onysyn dáleldeıtin keshendi arte­faktileri jeter­lik etnos ekeniniń aıǵaǵy. Bul kitap qazaq halqynyń tólqujaty ispet­tes. Ýaqyty kelgende bul týyndy – qa­zaq balasyn ejelgi ata-babasymen sabaq­tastyratyn birden-bir derekkózi retinde ózekti bolary anyq.