Jyl basynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev osy kúrmeýi sheshilmegen kúrdeli máselege toqtalyp, quqyq qorǵaý qurylymdary men qarjy naryǵyn qadaǵalaıtyn jáne baqylaý júrgizetin memlekettik organdardyń basshylarymen keńes ótkizgen bolatyn. Bul keńeste Prezıdent el azamattaryna aıtarlyqtaı materıaldyq shyǵyn keltirgen qarjy-nesıe uıymdarynyń zańsyz qyzmetine tosqaýyl qoıý máselelerin aıtqan edi. Memleket basshysy qoǵamda narazylyq týdyrǵan jaǵdaıdy egjeı-tegjeıli tekserýdi, azamattardyń quqyqtarynyń buzylýyna jol bermeý úshin sharalar qabyldaýdy jáne kinálilerdi jaýapqa tartýdy tapsyrdy. Sondaı-aq bolashaqta mundaı jaǵdaıǵa jol bermeý kerektigin jáne halyqtyń qarjylyq saýattylyǵyn arttyrý jumystarynyń mańyzdylyǵyn atap ótkeni esimizde.
Endigi kúni elimizdiń quqyq qorǵaý organdary mundaı nıeti burys uıymdarmen kúresýdi myqtap qolǵa ala bastady. Qarjy pıramıdasyna qatysty isterdi tergeý jumysy kúsheıip, aılakerlerdiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan birqatar qadamdar jasalyp jatyr. О́z kezeginde, polıseılerdiń aýqymdy jumysy aýyz tolytyryp aıtýǵa bolatyn nátıjeler baryn aıǵaqtap otyr.
«Qarjy pıramıdasyn qurýǵa qatysty qylmystar qashan da keń qoǵamdyq pikir týdyrady. Sol sebepti, ishki ister organdarynda osy jaǵymsyz qubylysqa qarsy turý máselesine aıryqsha basymdyq beriledi. Jyl basynan beri Ishki ister mınıstrliginiń tergeý bólimsheleri 250 qylmystyq is tergedi. Búginde sonyń 120-sy sotqa jiberilgen. Qarjy pıramıdasyn qurý jáne oǵan qatysý máselesi boıynsha 98 adam qylmystyq jaýapkershilikke tartylýda. Sonymen qatar 63 adam sot sanksııasyna sáıkes qamaýǵa alynǵan», deıdi Ishki ister mınıstrligi Tergeý departamentiniń bastyǵy, polısııa polkovnıgi Sanjar Ádilov.
Osy kúni elimizde qarjy pıramıdasyna qatysty qylmystyq isterden zardap shekken adamdardyń sany 25 myńnan asyp jyǵylady. Keltirilgen zalaldyń jalpy somasy 33 mlrd 250 mln teńgeden asady. Alaıaqtardan japa shekkenderdiń basym bóligi elimizdiń batys jáne ońtústik óńiriniń turǵyndary kórinedi. Atalǵan óńirlerde «Garant-24» JShS, «Tıimdi zaım», «ESTATE lombard», «Indigo-24 Evolution», «Gold Company LTD» JShS, «HomeAutoInvest» syndy iri qarjy pıramıdasy uıymdary barynsha belsendi áreket etkeni anyqtalyp otyr. Qarjy pıramıdalarynyń kesirinen kóp shyǵynǵa batqan otandastarymyzdyń basym bóligi Aqtóbe, Túrkistan, Batys Qazaqstan, Pavlodar, Qyzylorda, Mańǵystaý oblystarynyń, Shymkent, Nur-Sultan qalalarynyń turǵyndary.
«Ishki ister mınıstrliginiń Tergeý departamenti «Garant-24» JShS qarjy pıramıdasyn uıymdastyrýshylarǵa qatysty tergeý amaldaryn aıaqtady. Osy qylmystyq isten japa shekken 18 myńnan astam adam aryzdandy. Atalǵan uıymnyń keltirgen materıaldyq shyǵyn kólemi 22 mlrd teńgeden asady. Bul qylmystyq isti tergeý úshin Ishki ister mınıstrliginiń arnaıy jedel-tergeý toby quryldy. Bul toptyń quramyna 150-den astam tergeýshi men anyqtaýshy kirdi. Ishki ister organdarynyń el aýmaǵyndaǵy barlyq aımaqtyq bólimshelerinde aýqymdy jumys atqaryldy. Sonymen qatar, osy qylmystyq isti tergeý barysynda biz 33 qylmystyq áreketti tirkedik. Búginde 56 adam qylmystyq jaýapkershilikke tartylýda. Sonyń ishinde 30 adam qamaýǵa alynǵan. Atalǵan 30 adamnyń qatarynda qarjy pıramıdasynyń quryltaıshylary aýmaqtyq basshy jáne menedjerler bar. Budan bólek, 5 adamǵa izdeý jarııalandy», deıdi departament bastyǵy.
Buǵan deıin Ishki ister mınıstrligi jedel-izdestirý sharasyn ótkizgen bolatyn. Izdeý salynǵan tulǵalardyń basym kópshiligi Qazaqstan aýmaǵynan tys jerlerde anyqtalyp, qolǵa túsirilgen edi. Ulttyq ulannyń kómegimen Moldova, Túrkııa, Qyrǵyzstan memleketterine arnaıy ushý saparlary jasalyp, memleketaralyq jáne halyqaralyq izdestirýge jarııalanǵan tulǵalar Qazaqstanǵa jetkizildi. Kúdiktilerden 70 mln teńgeden astam qarajat tárkilendi. Qylmystyq áreketteri barysynda satyp alǵan 15 avtokólik, 2 ózi aýdarǵysh júk kóligi, 2 avtokran, qarda júretin tehnıka, 29 páter men turǵyn úı, 3 jer ýchaskesi, 5 avtokólik turaǵynyń orny, 1 kafe-bılıard kesheni syndy ártúrli múlikterin paıdalanýǵa tyıym salyndy. Táýelsiz sarapshylardyń baǵalaýynsha, tyıym salynǵan múlikterdiń jalpy quny 22 mlrd teńgeden asatyn kórinedi.
«Sonymen qatar osy «Garant-24» JShS qylmystyq isine qatysty 4 turǵyn úıdi, 140 páterdi, 1572 avtokólikti paıdalanýǵa tyıym salyndy. Atalǵan kompanııanyń barlyq keńselerinde tintý júrgizip, barlyq qujattamalar men zattaı aıǵaqtardy tárkiledik. Búginde barlyq kúdikti tulǵalarǵa qatysty tergeý amaldary tolyq aıaqtaldy. О́ndiristegi qylmystyq is toqtady. Japa shekkender men kúdiktiler qylmystyq istiń materıaldarymen tanysý jumysyna kiristi», deıdi S.Ádilov.
Tergeý departamenti Aqtóbe oblysyndaǵy «Gold Company LTD» JShS-niń uıymdastyrýshylaryna qatysty qylmystyq isti de aıaqtady. Atalǵan uıym azamattardyń qarjysyn tartýmen jáne ony qaıta bólýmen aınalysyp kelgen bolatyn. Osy qylmystyq is boıynsha 2,5 myńǵa jýyq japa shegýshiden aryz kelip túsipti. Zalal kólemi 1,5 mlrd teńgeden asyp otyr. «Gold Company LTD» JShS qylmystyq isi boıynsha tintý kezinde 32 mln teńgeden astam qarajat, ártúrli keńse tehnıkasy tárkilendi. Qazaqstanǵa qylmystyq áreketin iske asyrý úshin arnaıy kelgen Reseı Federasııasynyń 2 azamaty qamaýǵa alyndy.
Sonymen qatar Tergeý departamenti «Questra World», «TeleTrade Central Asia», «Indigo Evolution», «Ailin forever» syndy ózge de qarjy pıramıdalary boıynsha tergeý amaldaryn júrgizip jatyr. Eń aldymen otandastarymyzdy keltirilgen shyǵynnyń qalaı qaıtarylatyny alańdatady. Sondyqtan osy kúni quqyq qorǵaý organdarynyń barlyq áreketi qylmystyq jolmen urlanǵan qarajat pen múliktiń, salymshylardyń aktıvin anyqtaýǵa, ony ýaqytyly buǵattaýǵa baǵyttalyp otyr. Al shyǵynnyń ornyn toltyrý men paıdalanýǵa tyıym salynǵan múliktiń tıistiligin anyqtaý máselelerin sot qarastyratyn bolady. Árıne, kúdiktilerdiń barlyq múlikteri sot uıǵarymy boıynsha japa shekkenderdiń materıaldyq shyǵynynyń ornyn toltyrýǵa baǵyttalady.
Qylmystyq isterdi tergeý tájirıbeleri qarjy pıramıdalary – tez baıyp ketkisi keletin otandastarymyzdyń kózsiz senimdiliginiń jáne salymnyń joǵary tabys ákeletinine kepildik beretin tartymdy jarnamalardan bas tarta almaıtyndyǵynyń nátıjesi ekenin aıǵaqtap otyr. «Biz otandastarymyzǵa BAQ arqyly únemi túsindirý jumystaryn júrgizemiz. Turǵyndardy qarjy pıramıdalarynyń áreketi týraly eskertemiz. Sonyń ózi azdyq etip otyr. Ishki ister mınıstrliginiń, jaýapty memlekettik organdardyń, qoǵamdyq birlestikterdiń aýqymdy jumysy – turǵyndar aldynda qarjy pıramıdalarynyń bet-beınesin ashýǵa, onyń qaýpin túsindirýge baǵyttalýy tıis. Otandastarymyz mundaı uıymdarǵa qarjy salý – aqyr sońy materıaldyq shyǵynǵa batyratynyn túsinýi kerek», deıdi polısııa polkovnıgi.
Árıne, ár azamat óziniń materıaldyq qoryn, qarajatyn barynsha tıimdi paıdalanýǵa tyrysady. Onyń óskenin, eselep paıda ákelgenin qalaıdy. Osy maqsatpen túrli qarjylyq uıymdardyń qyzmetine kóz júgirtip, barynsha tıimdisine, qaýipsiz ári utymdysyna salym jasaýǵa sheshim qabyldaıdy. Alaıda ańdap basatyndardyń ózi kóp jaǵdaıda aılakerlerdiń aldap-soǵýyna senip, qarajatynan qaǵylyp jatatyny málim. Sondyqtan utýdyń ornyna utylyp, paıdaǵa kenelýdiń ornyna tutylyp qalmaý úshin neni bilý kerek? Salym salǵyńyz kelgen uıymnyń qarjy pıramıdasy ekenin qandaı belgilerge qarap bilýge bolady?
«Qylmystyq isterdi tergeý amaldary barysynda anyqtaǵan, ózimiz úshin qandaı da bir qorytyndy shyǵarǵan qarjy pıramıdalarynyń basty belgilerine toqtalaıyn. Eń aldymen, mundaı qarjy uıymdary óz salymshylaryn esh negizsiz birden joǵary paıdaǵa keneltemiz dep ýáde beredi. Máselen, quıǵan qarajatty 25, 30, 50 jáne odan da joǵary paıyzdyq ústemelermen qaıtaryp alýǵa bolatynyn aıtady. Qazirgi ekonomıkalyq jaǵdaıǵa qarap-aq mundaı paıdaǵa kenelýdiń múmkin emes ekenin ańǵarýǵa bolady. Uıymnyń qarjy pıramıdasy ekenin aıǵaqtaıtyn kelesi belgi – tartylǵan ár qatysýshy úshin bonýstyń tólenýi. Iаǵnı qarjy pıramıdasynyń ókilderi «sońyńyzdan taǵy eki-úsh adamdy shaqyryńyz» dep úgitteıdi», deıdi S.Ádilov.
Onyń aıtýynsha, úshinshi belgi retinde, uıymǵa qatysýshylarǵa paıyzdyq ústemeni keıin qosylǵan qatysýshylardyń qarajaty esebinen tóleýdi aıtýǵa bolady. Mundaı uıymdarǵa qatysýshy tartsańyz sonyń qarajaty esebinen paıdaǵa kenelesiz degen sóz. Tórtinshi belgisi – qarjy pıramıdalary eshqandaı da zańdy qarjylyq uıymǵa jatpaıdy. Mundaı uıymdardyń jeke tulǵalardyń depozıtterin qabyldaýǵa, bank shottaryn ashýǵa jáne júrgizýge retteýshi bergen ruqsaty (lısenzııalary) joq. Iаǵnı qarjylyq uıymda jeke tulǵalardyń depozıtterin qabyldaýǵa, qarjy naryǵyn retteýge jáne ony damytýǵa ruqsaty bolmasa birden kúdiktený kerek.
Qarjy quıǵyńyz kelgen uıymnyń qarjy pıramıdasy ekenin aıǵaqtaıyn sońǵy belgi – onyń naqty qyzmet baǵytynyń bolmaýy. Iаǵnı kez kelgen qarjylyq ınstıtýt ne bolmasa ınvestısııalyq kompanııa óziniń quryltaı sharttaryn, quqyq belgileýshi qujattaryn kórsetýi kerek. Bul sharttar men qujattardyń barlyǵyn qarjy quımaı turyp ońaı tekserýge bolady.
