Belger beınesi – el júreginde

Jazýshynyń esimi tasqa ba­sylǵan taqtaısha Belger tur­ǵan úıdiń belgisi ǵana emes, árli-berli ótkenderge Ger­aǵa­nyń ómir ótkelderinen syr ańda­typ tur­ǵandaı. Sebebi dál osy qabyrǵada jazýshy shy­ǵar­mashylyǵyndaǵy eń bir shýaqty jyldar ótti. Elý­den astam prozalyq, ádebı-syn ki­tap­­tardyń avtory 200-ge tarta qazaq qalamgeriniń otty shy­ǵar­­malaryn orys jáne nemis til­derinde sóıletti. Rýha­nı tutas­tyq pen ultaralyq tatý­lyq­ty tý etken týyndyger qoǵamdaǵy túıindi máselelerge de azamattyq ún qosty. Izgilik shamy sónbese dep tiledi. Memorıaldyń ashylý saltanatyna kelgen zııaly qaýym ókilderi Gerold Belger salǵan soqpaq alyp dańǵylǵa aınalǵanyn aıtady.

Saltanatty sharany ashyp bergen aqyn Oljas Súleımenov, qalamgerdiń ómir órnegine toq­tala kelip: «Qandaı adam Qazaq­stannyń sımvolyna aınala alady?» degen saýalǵa esh bó­gel­mesten Gerold Belger dep jaýap bergen bolar edim. Naǵyz ınternasıonaldy tulǵa bizdiń Qazaqstannyń barlyq etnostyq shyǵý tegi men mádenı shyǵý prın­sıpterin biriktirdi. Qaı tilge bolsa da qamshy saldyrmaıtyn, alǵan betinen qaıtpaıtyn Gerold Belger sekildi jazýshy álemde kemde-kem. Ol qazaq hal­qynyń uly dosy. Biz oǵan máń­gilik qaryzdarmyz», dep ıgi basqosýdyń mán-mańyzyn, da­rynnyń ádebıettegi aýyr sal­maǵyn saralap berdi.

Shyǵarmalary oqyrman jú­regine jol tapqan talant ıesiniń rýhyn aspandatqan basqosýda Gerold Belgerdiń jazýshylyq qyry men azamattyq syry da aıtylmaı qalǵan joq. Qalamgerdiń qanattas-qalamdastarymen qa­tar, ádebıettegi izin basqan ini­leri de izgishýaq lebizderin joldady.

– Qazaq ádebıetiniń birneshe avtoryn orys tiline aýdarǵan Gerold Belger Abaı álemine de tereń boılap, Gete men Abaı týyn­dylarynyń ózara úndestigin zerttedi. Qazaq úshin onyń or­ny bólek. О́ıtkeni ol ómir bo­ıy qazaqtyń mádenıeti men ádbıetine, qazaqtyń tiline qyzmet etti. Qazaq jazýshylarynyń ishin­de óziniń bıblıografııasyn jasap ketken, óziniń ómirbaıanyn túzip, shyǵarmasyn tizimdep, qattap-shottap ketken bir adam bolsa, ol – Gerold Belger. Onyń «Qazaq dápteri» degen kitaby bar. Onda halqymyzdyń mádenıetin, tilin, jan dúnıesin keremet ashyp kórsetken. Qazaqtyń júregin qazaqtan artyq túsingen bir adam bolsa, ol taǵy da Belger dep oılaımyn, – deıdi Qazaqstan Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń orynbasary Mereke Qulkenov.

Shynynda da sanaly ǵumy­rynyń sáýleli sátterin ádebıet álemine baǵyshtaǵan Belgerdiń qazaq halqyna degen mahabbaty shyǵarmalary arqyly kóptep kórinis tabady. Oǵan jazý­shy­nyń «Abaı ı Gete» zertteý eń­begindegi: «Meniń Abaıdy tanýym Geteni túsinýden bastalýǵa tıis syqyldy edi. Qanshama qazaqsha oqyp, qazaq aýylynda óstim degenmen, nemis emespin be? Biraq bári kerisinshe bolyp shyqty. Men áýeli Abaı arqyly Geteni taptym. Bul ánsheıin aı­tyla salǵan jyltyraq sóz emes. Basqasyn bylaı qoıǵanda, Gete­niń áıgili «Jolaýshynyń túngi jyry» atty óleńin men áýeli Abaıdyń «Qarańǵy túnde taý qalǵyp» degen óleńin oqyp baryp, Lermontovtyń «Taý shyń­dary» arqyly boıyma sińi­rippin», degen joldary dálel.

«Gerold 2015 jyldyń 7 aqpanynda máńgilik mekenine attandy. Sol kezde onyń janazasyna sonshama jurt jına­lady dep oılaǵan joq edim. Ol óte qarapaıym adam bola­tyn. О́zin eshqashan joǵary ba­ǵalamaıtyn. Tipti maǵan birde: «o dúnıege ketsem bir-eki jyldan soń-aq umytylamyn» dep aıtqany bar. Biraq olaı emes eken. Eńbegi elenip, halyqtyń, qoǵamnyń esinde ekenine mine, búgin kýá bolyp otyrmyn», deıdi jazýshynyń jary Raısa Hısmatýlına.

G.Belger 1934 jyly 28 qa­zanda Saratov oblysyndaǵy Engels qalasynda dúnıege kelgen. 1941 jyly ol ata-anasymen birge nemis ultynyń ókili retinde Qazaqstanǵa jer aýdarylǵan. Ol osydan bastap Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy qazaq aýylynda ósti. Osynda qazaq tilin jetik meńgerip shyqty. Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń fılologııa fakýltetin bitirip, eńbek jolyn Jambyl oblysynda orta mektepte orys tili men ádebıetinen sabaq berýden bastady. 1971 jyly Qazaqstan Jazýshylar odaǵyna múshelikke qabyldanyp, ult ádebıetiniń tasyn órge dóńgeletýge súbeli úles qosty. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, nemis mádenı qoǵamy Almaty qalasyndaǵy bólimshesiniń tór­­aǵasy, Qazaqstan nemisteri keńesiniń múshesi jáne Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti ja­nyndaǵy Memlekettik saıasat jónindegi ulttyq keńestiń múshesi sekildi jaýapty qyzmetterdi de alǵaýsyz atqardy. Osydan bes jyl buryn jazýshyny aq­tyq saparǵa shyǵaryp salarda sóı­legen sózinde Ábish Kekilbaev: «Qazaq ádebıetindegi Belger soqpaǵy da ýaqyt óte kele, kúni-túni júrisi toqtamaıtyn naǵyz kúre jolǵa aınalǵanyn kórip otyrmyz. Halyqtar, qoǵamdar, má­denıetter arasyndaǵy jyl­dan-jylǵa jıileı túsken ún­qa­tysýlarǵa úzbeı atsalysyp kele jatqan, qaısarlana alǵa umtylyp, qaırattana oı tol­ǵaǵan aıtýly azamattyń, kemel tul­ǵanyń asqaq daýsy barǵan saıy­n sańqyldaı túseri anyq. Endeshe, ol ólmeıdi. О́zi bolmasa, sózi máńgi óshpes ómirmen birge jasaı bermek», dep tebirenip edi.

Belger áleminiń bir belgi­sindeı bolǵan eskertkish taq­taısha dana Ábish tilge tıek etkendeı, rýhanı tulǵanyń el jú­regindegi ekinshi ómiriniń bas­talǵanyn aıǵaqtaı túsedi.

ALMATY