On jylda 12 paıyz ǵana ósemiz be?

Túrli qadamdar jasalyp, demografııalyq ahýaldy jaqsartýdyń birqatar shara qabyldanyp jatqanymen, onyń ózi azdyq etetin sekildi. Máselen, «Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy» aksıonerlik qoǵamy 2030 jylǵa qaraı otandastarymyzdyń sany nebári 20 mln 692 myń adamdy quraıdy degen boljam jasap otyr.

Atalǵan uıymnyń habarlaýynsha, demo­grafııalyq boljamǵa sáıkes 2030 jylǵa qaraı Qazaqstanda halyq sany ótken jylmen salystyrǵanda 11,8%-ǵa ósip, shamamen 20 mln 692 myń adamdy quraıtyn kórinedi. Bul rette shamamen 12,7 mln adam (61,2%) qalalyq jerdiń turǵyndary bolady degen boljam jasalsa, aýyl turǵyndarynyń sany 8 mln-nan asady (38,8%).

Demografııalyq kórsetkishter serpininiń aǵymdaǵy deńgeıin saqtaı otyryp, 2050 jylǵa qaraı halyqtyń boljamdy sany shamamen 25,4 mln-ǵa jetedi eken.

Bul 2030 jylǵy deńgeıden 22,7%-ǵa jáne 2019 jylǵy kórsetkishten 34,3%-ǵa artyq. Sonyń ishinde 16,7 mln adam (65,7%) qalalarda, al 8,7 mln adam (34,3%) aýyldyq jerlerde turatyn bolady.

«2030 jylǵa qaraı halyqtyń 27,4%-y,  al 2050 jylǵa qaraı 36%-dan astamy respýblıkalyq mańyzy bar Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qalalarynda turatyn bolady. О́ńirlerge keletin bolsaq, bizdiń boljamymyz boıynsha 10 jyldan keıin Almaty jáne Túrkistan oblystarynda 2 mln adamnan turady. Al Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan jáne Jambyl oblystarynda 1 mln-nan astam turǵyn bolady. 2050 jylǵa qaraı Aqtóbe, Atyraý, Mańǵystaý jáne Qyzylorda oblystary da mıllıon turǵyny bar óńirlerge aınalady», dep otyr «Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy» AQ-nyń Boljamdaý departamentiniń dırektory Dmıtrıı Shýmekov.

Bul rette halyqtyń ortasha jasynyń birshama ósý perspektıvasyn da atap ótýge bolady. Osy ortalyqtyń málimetine sensek, ótken jyly ortasha jas elimizde 31,4 jasty qurady (erler úshin – 29,7 jas, áıelder úshin – 32,9 jas). 2030 jylǵa qaraı bul kórsetkish 32,7 jasty (erler úshin – 30,9 jas jáne áıelder úshin – 34,4 jasy) quraıtyn bolady. Al 2050 jylǵa qaraı ortasha jas 32,4 jasqa (erler úshin – 30,8 jas jáne áıelder úshin – 34,1 jas) teńeledi.

«О́lim-jitimdi, týýdy jáne kóshi-qondy ótken jyldar deńgeıinde saqtaı otyryp, 2030 jylǵa qaraı 14-29 jas aralyǵyndaǵy jastar sany byltyrǵymen salystyrǵanda 26%-ǵa ósedi jáne 4,4 mln adamdy quraıdy dep boljap otyrmyz. Al 2050 jylǵa qaraı bul kórsetkish shamamen 5,1 mln-dy quraıdy», dep otyr sarapshy.

Boljamdarǵa sáıkes, Túrki­stan oblysy 2030 jyly jas tur­ǵyn­dardyń sany boıynsha kósh­bas­shy bolady. Sol kezeńde osy óńirdegi jastardyń sany 516 myń adamdy quraıdy da, úlesi 24,3%-ǵa deıin ósedi. Almaty oblysy 488 myń uldar men qyzdar kórsetkishimen ekinshi oryndy, al Almaty qalasy 479 myń jas­tar ókili kórsetkishimen úshinshi oryndy alady. Sonymen birge sarapshylar HHI ǵasyrdyń ortasyna qaraı Qazaqstan jastarynyń úshten ekisi qalalarda turady jáne uldardyń sany qyzdardan sál asady dep sanaıdy.

Hosh. Elimizdiń Strategııa­lyq josparlaý jáne reformalar agenttigine qarasty Ulttyq statıstıka bıýrosynyń máli­meti boıynsha, bıylǵy 1 qazanda Qazaqstandaǵy halyq sany 18 809,2 myń adam bolǵan. Sonyń 11 087,5 myńy (58,9%) qala turǵyndary bolsa, aýyl turǵyndarynyń sany – 77 21,7 myń adam (41,1%). Iаǵnı ótken jyldyń dál osy kezeńimen salystyrǵanda halyq sany 238,9 myń adamǵa nemese 1,3% óskeni baıqalady. Qaras­tyrylyp otyrǵan kezeńde eń kóp jalpy ósimi Almaty (63,9 myń adam), Nur-Sultan (49,5 myń adam) jáne Shymkent (32,8 myń adam) qalalary syndy elimizdiń 3 óńirinde tirkelipti.

Otandastarymyzdyń sany osy jyl­dyń ózinde 19 mln-ǵa jaqyndap qal­dy degen sóz. Sonda deımiz-aý, «Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy» aksıo­ner­lik qoǵamy baqandaı on jylda Qazaq­­stannyń halqy nebári 1 mln-ǵa jeter-jetpes adamǵa ósedi dep otyr ma? Mundaıda otan­das­tarymyzdyń ósimine qatys­ty tym tómen boljam jasalyp otyrǵan joq pa degen zańdy saýal týyndaıdy. Tek 2050 jyldy eńserip baryp qana shamamen 25,4 mln-ǵa zorǵa jetedi ekenbiz. Iаǵnı otyz jyldan soń ǵana ósimimizdi 34,3%-ǵa arttyra alamyz degen sóz.

Alaıda sarapshylar bul kórsetkish­terdi oıdan qurap otyrmaǵany belgili. Belgili bir derekterge, halyqtyń jyl saıynǵy ósimine taldaý jasalatyn sııaqty. Sondyqtan aldaǵy otyz jyldaǵy halyq sanynyń ósimin naqty aıta almaǵan soń, buǵan deıingi otyz jyldy nazarǵa alyp kóreıik. Máselen, keı derekter elimiz egemendik alǵannan beri (otyz jylǵa jýyq ýaqyt) halyq sany nebári 12%-ǵa ǵana óskenin aıǵaqtaıdy. Az kórsetkish dep osyny aıtýǵa bolatyn sııaqty. Sondyqtan aldaǵy on jylda sanymyz 11,8%-ǵa, al otyz jylda 22,7%-ǵa artatyn bolsa, ony nashar kórsetkish deýge aýyz barmaıdy.

Alaıda KSRO quramynan bólinip shyqqan ózge memleket­terdiń demo­gra­fııa­lyq jaǵdaıy bizden áldeqaıda jaqsy. Olarda ósim 21%-dan bastap 68%-ǵa deıin jetkeni baıqalady. Al 1,5 mlrd-qa jýyq turǵyny bar Qytaıdyń halyq sany bala sanyna shekteý qoıǵanyna qaramastan 1991 jyldan beri 21,8%-ǵa (350 mln adam) ósip úlgeripti.

Halyq sanynyń ósimine keri áser etetin negizgi faktordyń biri – kóshi-qon máselesi. Aıtaıyq, bir ǵana 1991-1995 jyldar araly­ǵynda Qazaqstannan 3,5 mln halyq kóship ketipti. Bul týraly Elbasy Nursultan Nazarbaev bir sózinde «Kezinde táýelsizdik alǵan tusta, 1991-1995 jyldary Qazaqstannan 3,5 mln halyq kóship ketti. Sol kórsetkish boıynsha halyq sany 14 mln-ǵa deıin túsken», degen bolatyn. Qazir de kóship ketip jatqandar bar. Statıstıkalyq málimetke sensek, elden ketip jat­qandardyń 43,8%-y 15-ten 34 jas­qa deıingi jastar kórinedi. Iаǵnı aldaǵy ýaqytta elimizdiń eńbek resýrsy da, tabıǵı ósimi de tapshylyq kóre bastaıdy degen sóz. Bul rette Elbasy atap ótken 14 mln qalpynda qal­maýy­­myzǵa eń aldymen Qazaq­stanǵa kóship kelýshilerdiń úlesi sep bolǵan sekildi. Elimiz egemen­dik al­ǵannan bergi jyldarda bas-aıa­ǵy 962 703 qandasymyz Qazaq­­stan Respýblıkasynyń azamat­­tyǵyna qabyldapty. О́tken jyly 17 696 qandasymyz Qazaq­­stan Respýblıkasynyń azamat­­ty­ǵyn alǵan bolsa, bıyl 14 944 qan­dasymyz Qazaq­stan Respýblıka­synyń azamaty atandy. Jyl basynan bastap  Qazaqstan Res­pýb­lı­kasyna 6043 etnıkalyq qazaqtar turaqty turýǵa kóship kelip otyr.

Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, halyq sanyn arttyrýdyń eki joly bar kórinedi. Sonyń alǵashqysy – qandastarymyzdy atajurtqa oraltý máselesi. Ol týraly aıttyq. Endigi joly – halyqtyń tabıǵı ósimi sanalady. Tabıǵı ósimniń artýy úshin, eń birinshiden, analar qaýymy­nyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa qatys­ty jasalatyn kómekti arttyrý qajet. Sonymen qatar analardyń járdemaqysyn ósirý men olarǵa kórsetiletin medısınalyq kómekti de júıeli jolǵa qoıǵan jón bolar edi. Elimizde tabıǵı ósim oń baǵytqa ıe degenimizben, halyq sanyn arttyrýdy yntalandyratyn naqty baǵdarlama, memlekettiń ıdeologııasy joqtyń qasy.

Osy máseleni Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda kóterip, «Otbasylyq-demografııalyq ahýal – zor alańdaýshylyq týdyryp otyrǵan məsele. О́kinishke qaraı, Qazaqstanda ərbir altynshy otbasy bala súıe almaı otyr. Saýalnama kórsetkendeı, otandastarymyzdyń 20 paıyzǵa jýyǵy muny ajyrasýǵa negiz bolatyn eleýli sebep dep sanaıdy. Birikken Ulttar Uıymynyń elimizdegi halyq sanynyń ósimine qatysty boljamy Ortalyq Azııadaǵy kórshiles memlekettermen salystyrǵanda kóńil kónshitpeıdi. Úkimetke 2021 jyldan bastap «Ańsaǵan səbı» arnaýly baǵdarlamasyn júzege asyrýdy tapsyramyn. Ekstrakorporaldy uryqtandyrý baǵdarlamalary boıynsha bólinetin kvota sanyn 7 myńǵa deıin, ıaǵnı 7 ese kóbeıtý qajet», degen bolatyn.

El Prezıdentiniń bul tapsyrmasyn Qazaqstandaǵy demo­grafııalyq jaǵdaıdy jaqsar­týǵa baǵyttalǵan naqty qadam dep qaraýǵa bolady. Endi sony júıe­li jolǵa qoıyp, damytyp, odan ári jalǵastyrý qajet. Halyq sanynyń ósimin tek osylaı ǵana jolǵa qoıa alatyn sııaqtymyz. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda ósim de bolmaıdy. О́sim bolmaǵan soń terrıtorııalyq tutastyǵymyzdy saqtap qalý da qıynǵa soǵatyny aqıqat.