– Dosmuhamed Kishibekuly, eń aldymen mereıli 95 jasyńyz qutty bolsyn! О́zińiz ǵumyr boıy órkendeýine úles qosqan fılosofııa ǵylymynyń tórkini «danalyqty súıý» degen sózden bastaý alady eken. Zańǵar jazýshy Muhtar Áýezov «Fılosofııa adam janyn, ishki halin tekserýdiń tetigi» demep pe edi? Búgingi suhbatymyzdyń da aıdary «jansaraı» dep atalady. Negizgi áńgimege kóshpes buryn, kóńil terezeńizge úńilip, keýdeńizde qandaı qýanysh, nendeı ókinish baryn bilgimiz keledi.
– Qýanysh, súıinish, kúıinish et pen súıekten jaralǵan árbir pende balasy tatyp kóretin kúı emes pe... Men de bul sezimderden ada emespin. Jasym júzge jýyqtasa da kóńil dónen áldeqashan alystap qalǵan bala kóktemniń bal shaǵyn ańsaıdy da turady. Sózimdi osydan bastaıyn. Qyzylorda oblysynyń Shıeli aýdanynda dúnıe esigin ashtym. Bebeýlep besikte jatqan shaqalaǵyna ákem Dosmuhamed dep esim beripti. Qysh kirpishten salynǵan aıadaı úıde meniń ómir tarıhym bastalyp ketti. Shaǵyn aýlamyzǵa ony-muny egip sol kezdegi jurt sekildi qońyrqaı tirshilik keshtik. Ol bir qıyn zamandar edi. Ákemmen birge qaýyn egip, erteli kesh qasynan shyqpaıtynmyn. Sol kezdegi áńgelek qaýynnyń dámi áli tańdaıymda tur. Sondaı tátti edi. Biraq taǵdyr adamǵa táttisimen qatar ashysyn da qosa asatatynyn bala kóńil bilip pe? Men toǵyz jasqa tolar tusta ákem ómirden ótti. Maǵan eń qatty áser etken alǵashqy soqqy osy der edim. Ákemdi máńgilik mekenine attandyrǵan jyly anam ekeýmiz eseńgirep qaldyq. Sheshemnen «qaýyn egemiz be, ne isteımiz?» dep suradym. Anam solǵyn únmen «bilmeımin» dep jaýap berdi. Qolyma ózimnen úlken kúrek ustap ákemniń baqshasyna kelgenim esimde. Anama súıenish bolýym kerek degen oı meni erte eseıtti. Tiri adam tirshiligin jasaıdy. Ary qaraı ómir súrý kerek boldy. Araǵa eki jyl salyp anam kolhozshy Rahmet Qýanyshbaev degen kisige turmysqa shyqty. Bul 1936 jyl bolatyn. Kóp uzamaı inim Ábish dúnıege keldi. Qýanyshymyz taǵy da uzaqqa sozylǵan joq. 1942 jyly anam aýyryp qaıtys boldy. Uly Otan soǵysynyń qaınap jatqan kezi. «Bir aınaldyrsa, shyr aınaldyrady» degendeı, ógeı ákemiz de naq sol jyly áskerge shaqyrylyp, maıdan dalasyna attandy. Bes jasar Ábishimdi qushaqtap jalǵyz qaldym. Mine osy epızodtar jansaraıymnyń tórinde áli kúnge deıin qattalyp tur. Qýanyshym da, ókinishim de osy tustan bastalady.
– Bolashaq ǵalymnyń ómir joly osylaı bastalǵan eken ǵoı. Odan keıingi tirshilik aǵysy qalaı órbidi?
– 1943 jyly Lenın atyndaǵy Tashkent jaıaý ásker ýchılıshesine oqýǵa qabyldandym. Tirek tutar týysymyz da joq edi. El ishi emes pe. Qarshadaı Ábishti kórshilerimiz qaraýyna aldy, úıdegi jalǵyz sıyr men áke-shesheden qalǵan azyn-aýlaq dúnıe-múlikke de sol kisiler ıe boldy. Kóp uzamaı Samarqandaǵy №368-shi zapastaǵy atqyshtar polkine aýystyryp jiberdi. Bir aıdan keıin komıssııa kelip, aramyzdaǵy jaramdy degen jigitterdi ýchılıshege qaıta qabyldady. Áne-mine komandır bolýǵa daıyn turǵan saıdyń tasyndaı sańlaqtardy áskerı eshelonǵa salyp, soǵysqa jiberdi. Maıdan dalasyna jetpeı jatyp jaý áskeri tutas eshelonǵa bomba qoıyp, kúl talqanyn shyǵardy. О́ndirdeı óskinderdiń ómiri qıylyp tústi, eshkim tiri qalǵan joq. Eń ókinishtisi, solardyń ishinde ózimniń tustastarym, dostarym boldy. Qudaı qaqqan bolýy kerek, eger sol áskerı topqa iligip ketsem meniń de taǵdyrym tynar edi. Myna qudiretke qarańyz. Sol oqıǵa oryn almastan buryn bir top jigitter vokzal mańynda úıirilip turǵanymyzda qasymyzǵa syǵan áıel keldi. Maǵan qarap «daı rýchký, pogadaıý!» dedi. Men qolymdy usyndym. Júzime telmire qarap turyp: «Na fronte ne býdesh, jıvym verneshsıa ı professorom býdesh» dep til qatty. Qasymdaǵy birge oqyǵan dosym Tursynbek Málibekov te álgi áıelge alaqanyn usyndy. Balshy áıel «na fronte ne býdesh, no ofıserom stanesh» dedi. Qyzyǵyp ketip qolyn usynǵan taǵy bir serigimizge syǵan áıel «Na fronte býdesh, domoı ne verneshsıa» degende qaýmalap turǵan jigitter qolyn usynýǵa júreksinip qaldy. Tańǵalmaı kórińiz. Bári de álgi áıeldiń aıtqanyndaı boldy. Aldyńda otyrǵan atań professor atandy. Dosym Tursynbektiń ómiri áskerı salada órbidi, al taǵy bir serigimiz, aıtqandaı-aq soǵysqa attanyp bara jatqan eshelon ishinde mert boldy. Qapyda qaza tapqan álgi jaryqtyq, Ulttyq ǵylym akademııasyn basqarǵan Shahmardan Esenovtiń týǵan aǵasy edi. Aıta bersek, áńgime kóp qoı. Keńes armııasy qatarynda bolyp, Bataısk qalasyndaǵy A.Serov atyndaǵy ushqyshtar daıarlaıtyn áskerı-avıasııalyq ýchılıshede áskerı ushqysh mamandyǵyn ıgerdim. Qoryta kelgende, mańdaıdaǵy jazý osy kúnge jetelep ákeldi. Keıinnen aýylǵa kelip az ýaqyt muǵalim boldym. Qyzylordadaǵy pedagogıkalyq ınstıtýttyń tarıh fakýltetin támamdaǵannan keıin sonda ustazdyqqa alyp qaldy. Keıinnen ınstıtýt basshylyǵynyń usynysymen fılosofııadan dáris berýime týra keldi. Oqý ordasynyń basshysy «siz ushqyshtar ýchılıshesin bitirdińiz, tanym kókjıegińiz keń, sondyqtan fılosofııa pánin qolǵa alyńyz» dep qanattandyryp jiberdi. Alǵashqyda ońaı bolǵan joq. Sebebi fılosofııa ǵylymyn tanytatyn birde-bir oqýlyq joq edi. Kitaphanalardy aralap júrip Máskeý joǵary mektebiniń dáristeri jazylǵan broshıýralar qolyma ilindi. Solardyń kómegine júgindim. Ol kezde fılosofııanyń ne ekenin men qaıdan bileıin. Sóıtsem, bizdiń ómirimiz, turmys-saltymyz tunyp turǵan fılosofııa eken ǵoı. Kúnderdiń kúni qazirgi «Egemen Qazaqstan», sol kezdegi «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinen fılosofııa boıynsha aspırantýraǵa bir oryn bar ekeni týraly habardy oqydym. Astyna Sátbaevtyń qoly qoıylypty. Úsh úmitkerdiń ishinde meniń asyǵym alshysynan túsip, Qanysh Sátbaevtyń joldamasymen Máskeýge aspırantýraǵa oqýǵa tústim. Alǵashqy fılosofııa oqýlyǵyn qurastyrý isi de bizdiń moınymyzǵa júkteldi. Sol oqýlyqtar kúni búginge deıin elimizdiń barlyq joǵary oqý oryndarynda shákirtter kádesine jarap júr.
1964 jyly qyrkúıekte Ortalyq Partııa komıtetiniń nusqaýymen qazirgi Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq Polıtehnıkalyq ýnıversıtetiniń fılosofııa kafedrasyna basshylyqqa jiberdi. Tabany kúrekteı 56 jylym sonda ótipti. Oqý ornynyń ótkeni men búgini tutas kóz aldymda. Talaı irgeli istiń basynda boldyq, qoǵamdyq jumystarǵa belsene aralasyp, ýnıversıtet qabyrǵasynan shyǵatyn basylymnyń redaktory mindetin atqarǵan kezim de boldy. Osy tusta rýhanı-mádenı sharalardyń órken jaıýyna kóp kúsh saldyq. Áıgili «Dos-Muqasan» ansambliniń qurylýyna da tikeleı muryndyq bolyp edim. Chehoslavakııadan orkestr buıymdaryna tapsyrys berip, Máskeýdegi mınıstrlikten ruqsat aldym. Qazir bul óner ujymynyń aty qazaq dalasyn tegis sharlady. Bul – óz aldyna jeke taqyrypqa arqaý bolatyn áńgime.
– Halqymyzdyń fılosofııalyq dúnıetanymyn zerttep-zerdelep, onyń qasıet-qalybynan ajyramaýdy óskeleń urpaqtyń jadyna sińirip kelesiz. Jańa bir sózińizde «qazaqtyń ómiri tunyp turǵan fılosofııa» dep qaldyńyz. Osy oıyńyzdy tarqatyp ótseńiz.
– Qazaq – darhan dalany jaılap mal baqqan halyq. О́zińiz biletindeı, kóshpeli mal sharýashylyǵy asa bir aýyr beınetti qajet etpeıdi. Egin sharýashylyǵy sııaqty kóktemde tuqym egip, ony sýaryp, kútip baptap, ala jazdaı qoryp, túsimin qaıta jınap áýrelenip jatýdyń qajeti joq. Mundaǵy aıtpaǵym, qazaq erkindikti súıdi. Qyr basyna shyǵyp qazy kertip otyryp, keń dúnıege tereń kózben úńildi. Olaı bolmasa óne boıyńdy shymyrlatatyn alýan-alýan qıssa dastandar, ańyz-áńgimeler, jyr tolǵaýlar, bir kitapqa júk bolarlyq máıekti mátelder qaıdan shyqty. Iаǵnı qazaqtyń shyǵarmashylyq oılaý deńgeıi joǵary boldy. Dúnıege basqa kózben qarady. Erkindikti, keńdikti, kemeldikti súıdi. Qyzynyń aryn, ulynyń namysyn bıik qoıdy. «Qalam tartqan qazaqtyń bári de aqyn» degendeı, ekiniń biri oıyn óleńmen óretin jaǵdaıǵa kóterildi. Joǵaryda aıtqan dastandar aýyzdan aýyzǵa tarap, jigi buzylmaı bizge jetti. Oqý-bilimge, adam janyna úńilýge, ǵalam jaıly tolǵanýǵa, jaqsylyq jasaýǵa beıil boldyq. Tómendetkenim emes, mundaı qasıet kóp halyqta joq. «Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym» dep jyrlaǵan Abaı – fılosof. Endeshe Abaıdy týdyrǵan qazaq ta oıshyl halyq. Biraq keıde Abaı synaǵan jalqaýlyǵymyzdyń kesirinen artta qalǵan tusymyz da jeterlik. Biz osydan sabaq alýymyz kerek. Túp tamyrymyz dúnıeni dúr silkindirgen túrkilerden taraıdy. О́rkenıettiń ózegi, mádenıettiń máıegi bizde jatyr. Bizdiń salt-sanamyz, ádep-ǵurpymyz dúnıeni tanýǵa, aınalamyzǵa shýaq shashýǵa úıretedi. Osydan ajyrap qalmasaq eken. Qasıetti Qarataý qoınaýy ǵasyrlar tarıhynan, adamzattyń bastaý-bulaǵynan syr shertip tur. Bul álemdegi eń kári taý. Toǵyz metrlik úńgirdiń ishinen granıtten, kremnııden jasalǵan toǵyz myń jyl burynǵy qarýlar tabylǵanyn bilemiz. Eki dybystan ataý qurap, eń alǵash júırik baptaǵan da bizdiń babalarymyz. Oral taýy men Altaı taýynyń arasy órkenıettiń otany. Muny aqıqı tarıh dáleldep keledi.
Búginde ult uranyna aınalǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń da ózegi osynda jatyr. Keshegi kesapatty keńes zamanynda bizdi bireýler nadan dep, jabaıy halyq dep tómendetkisi keldi. Bas kótergen qaımaqtarymyzdy qalqyp alyp, rýhymyzdy janshýǵa kúsh saldy. Qoldan jasalǵan asharshylyqtan halqymyzdyń jartysyna jýyǵy qyrylyp ketti. Bul úlken qasiret. Tarıhtaǵy ornymyzdy taný, ótkennen sabaq alý, rýhymyzdy janý bizge aýadaı qajet. Abaı týǵan halyqtyń usaqtalýǵa haqysy joq.
– Bar qajyr-qaıratyńyzdy ustazdyq jolǵa arnaǵan adamsyz. Myńdaǵan shákirtke dáris oqyp, birtalaı oqýlyq jazdyńyz. Bolashaq mamandardyń biligin arttyryp, tanym kókjıegin keńeıtýdegi basty prınsıp dep neni atar edińiz?
– Bilimniń qaınar kózi – oqýlyqta hám dáriste. Mine, maman daıarlaýda basty prınsıp osy bolýǵa tıis. Bul ekeýiniń arasynda tyǵyz baılanys bar. Qaı oqý ornynda bolsyn, problemany túsinikti, tartymdy, az sózben ashyp beretin oqýlyq bolýy qajet. Bul – bilim berý negizi. Oqýlyq sapasyna memlekettik organdar jaýap beredi. О́mir qozǵalysta, talap ósýde. Oqýlyq ta jańartylyp, qaıta basylyp otyrady. Oǵan tájirıbeli, bilimdi mamandar qatysady. Al leksııany kimder oqıdy? Árıne bilimdi, tájirıbeli mamandar. Ekeýi saı qosylsa alǵa qoıǵan maqsat oryndalady. Jaqsy oqýlyq, talantty lektor – joǵary oqý ornynyń kórsetkishi. Másele, ýnıversıtettiń atynda, basshylyǵynda ǵana emes, kimderdiń sabaq berýinde de. О́ıtkeni bedeldi professorlar sabaqty da júrgizedi, ǵylymmen de úzdiksiz aınalysady, oqýlyq ta jazady. Jaqsy professordyń leksııasy tyńdaýshy jastardyń reaksııasy arqyly shyńdalady. Bul – teorııa men tájirıbe birligi.
Bir kezde joǵary oqý ornyna túskende qaı professorlar dáris oqıdy dep suraýshy edi. Máselen, Muhtar Áýezovtiń leksııasyn izdep baryp tyńdaıtyndar bolǵany aqıqat. Stýdentter baıandaýǵa emes, logıkaǵa negizdelgen ǵylymı leksııany tyńdaıdy. Ár leksııa – syn, mol daıyndyqty talap etedi. Jaqsy leksııa oqıtyn ári oqýlyq avtory bolǵan bilimdi professordy stýdentter maqtan etedi, syılaıdy, baǵalaıdy. Ataǵy isine saı emester de kezdesedi. Bul ashy shyndyq. Keı lektor sabaq kezinde «stýdentter, tynyshtalyńdar» dese, onda leksııanyń máni tómen bolǵany. Bul lektor men stýdent arasynda baılanys úzildi degen jaǵdaı. О́ıtkeni lektordyń sózi bir bólek, stýdentter ózimen ózi bola bastasa aýdıtorııa da gýildep ketedi. Munyń eki sebebi bar. Birinshisi, lektor oqýlyqty qaıtalaıdy. Ekinshisi, professor leksııaǵa daıyndalmaı keledi. Berilgen mınýtty toltyrý úshin ár nárseni qaýjap, ýaqytty óltiredi. Al stýdent lektorǵa «leksııańyz unamaıdy» dep aıta almaıdy. Bul shyndyq. Ne isteý kerek? Udaıy baqylap otyrý kerek. Keńes jyldarynda mınıstrlik jıi komıssııa jiberip, qadaǵalap otyratyn. Búginde bul tekserý komıssııasy joq. Ár oqytýshy, professor óz bedelin ózi saqtaıdy. Biraq olaı bola bermeıdi. О́ıtkeni ǵylymı eńbek júrgizý, oqýlyq jazý, leksııa oqý – bárin birdeı qolda ustaý ońaı emes. Jalpy, oqý ornynda bedeldi lektorlar bar ma? Árıne, bar! Olardy kim biledi, kim irikteıdi? Árıne, stýdentter. Árkimge baǵa beretin rektorat emes, stýdentter. Professorlar men oqytýshylar stýdentterge qyzmet etedi.
Biz keıde ǵalymdardy Nobel syılyǵyn alǵan dep maqtap jatamyz. Bul durys. Mundaı joǵary ataqqa ǵylymǵa engizgen jańalyǵy men qoǵamǵa keltirgen tabystary úshin ileýde bireý jetedi. Biraq kózge kórinbeıtinder de bar. Olar eńbek jazady, tyńǵylyqty sabaq júrgizedi, bir orynnan bir orynǵa júgirmeıdi, aqsha, ataq qýmaıdy. Baryna rıza. Kóptiń biri bolyp qyzmet atqarady, jandy materıal – jastardy qoǵamǵa maman etip daıarlaıdy. Olardy kim kórip, baǵalap jatyr? Olar bilikti maman, patrıot, qoǵam qaıratkerin daıyndaıdy. Udaıy talpynys bolmasa toqyraý bastalady. Sondaı-aq oqýlyqtardy kimder jazyp júr? Oǵan da mán beretin oqytýshylar qaýymy. О́ıtkeni oqýlyq memlekettik ortaq rýhanı qural, jeke bireýlerdiń ońasha kásibi emes.
– О́te ózekti jaıdyń tamyryn qozǵap otyrsyz. Bul turǵyda kóńilińizdi mazalaıtyn taǵy qandaı másele bar?
– Búginde eldiń bári jappaı saýatty. Esepsiz kitap jazatyndar qaýlap barady. Bul durys-aq deıik. Biraq olar ne jazyp júr? Onda eshkimniń jumysy joq. Ilip alar ózindik oıy, qoǵamǵa qosar úlesi joq, tekke shyǵyndalǵan, qampıǵan kitaptar kimge kerek? Ekinshiden, adam ózin qalaı tizgindep, tárbıeleıdi? Bul ishki kúres. Áıtpese «altyn kórse, perishte joldan taıady» nemese keshegi keńes dáýirinde baılyq tizgini qolynda bolsa da aılyqpen turǵan, qazirgi zamanda tez baıyp jatqandar arasynda adaldar men qulqynnyń quly bolǵandardy ashyp kórsetý kerek. Bul aýrýdy emdeıtin dárigerler sııaqty – qoǵam psıhologııasyn jazýshylar ashyp jazsa, mine bul tárbıe kilti. Bir ǵajaby – jany taza adamnyń táni de taza. Baıý kerek. Biraq másele qandaı jolmen baıýda. Buǵan AQSh sııaqty elderde mán beredi, jónsiz baıyp kór, ne bolar eken?.. Osynyń bári – tárbıe men bilimnen bastaý alady. Bizge logıkalyq bilimdi damytýǵa mán berý kerek. Sol arqyly jastarymyzdyń sanasyn serpiltýge tıispiz. Burynǵy qoǵam «oılanbaǵan halyqty basqarý ońaı» degen prınsıpti alǵa ustady. Al qazir, naǵyz oılanatyn, oıanatyn, ǵylymǵa jańalyq ákeletin kez. Zerdeli urpaq osyny zerdesine berik toqýǵa tıis.
– Búgingi Qazaqstan ǵylymynyń órisi qaı deńgeıde? Neden ozdyq, neden keıin qaldyq?
– Keńes zamany Qazaqstan ǵylymynyń eń bir dáýirlegen tusy. Tek bizdiń emes, sol kezdegi keńes elderiniń ǵylymı áleýeti qazirgimen salystyrǵanda óte joǵary boldy. О́ıtkeni ol kezde ǵylymdy qoldaýǵa aıryqsha kóńil bólindi. Qysqa ýaqytta jappaı saýatty boldyq. Qazaq tilinde kitaptar shyqty. Qanysh Sátbaev, Álkeı Marǵulan, Muhtar Áýezov sııaqty shoqtyǵy bıik tulǵalar qazaq ǵylymyna qubylys bolyp keldi. Sonyń nátıjesinde úlken tabystarǵa jettik. Keńes úkimeti qulaǵannan keıin ǵylym damýdyń ornyna, shógip qaldy. Burynǵy ınstıtýttar jumys istegenimen, shyǵarmashylyq damý turalady. Kóp dúnıeden keıin qaldyq. Ony moıyndaýymyz kerek. Ǵylymǵa bólinetin qarjy kólemin ulǵaıtpaı alǵa jyljý múmkin emes. Ǵalymdardyń eńbegi baǵalanýy kerek.
Bıyl álemdi koronavırýs deıtin indet sharpydy. Aqparat quraldary saǵat saıyn indetten saqtan, úıde otyr dep aıtatyn boldy. Eger Abaı búgin tiri bolsa, eńbektenińder, eginińdi kút, malǵa qara, taǵam daıynda, bilimińdi kóter degen bolar edi. Indetten saqtan degen sóz eńbek etpeı, úıde tyǵylyp otyr degen sóz emes. Abaıdy beker aıtyp otyrǵanym joq. Sol zamannyń ózinde danyshpan «ǵylym izdep, óner tap» dedi.
– Áńgimeńizge qarap tamsanyp otyrmyz. Bul jasqa kelý, siz baǵyndyrǵan bıikke shyǵý ekiniń birine buıyratyn baq emes. Ádemi qartaıýdyń qupııasy nede?
– Onyń pálendeı qupııasy bar dep oılamaımyn, qarǵam. О́z ómirimnen mysal keltirsem, tirshilikte eshkimniń ala jibin attamaýǵa, qııa baspaýǵa tyrystym. Qyzǵanyshtyń qyzyl ıtin janyma jolatqanym joq. Múmkindigimshe densaýlyǵymdy kúttim. Orynsyz nársege bas qatyryp, qol jetpeske qulash sozbadym. Qanshama jyldy artqa tastap ózderińdeı jastarmen áńgime-dúken quryp otyrmyn. Bul da óziń aıtqandaı, Qudaıdyń bergen baǵy shyǵar.
– Qudaısyz qýraı synbaıtyny ras qoı. Áńgime barysynda jaratýshynyń esimin jıi aýyzǵa aldyńyz. Ádette fılosoftar materıalıst kelmeı me. Allaǵa degen senimińiz qandaı?
– Allaǵa senem, uly qudirettiń baryn moıyndaımyn. «Qashqannyń da, qýǵannyń da sıynary bir Qudaı» degen ras eken. Ákem atymdy Dosmuhamed dep jaıdan-jaı qoımaǵan bolar, bir nársege sengendikten, úmit etkendikten qoıdy. Es bilgen shaǵymda ol: «balam saǵan úlken at qoıdyq, osy atqa kir keltirmeı alyp júr» dep edi. Sol úmittiń údesinen shyǵa aldym ba, áke armanyn jalǵap, el senimin aqtaı aldym ba degen saýal ómir boıy kókiregimde tur. Jáne sol suraq meni alǵa súırep kele jatyr.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
