Elbasy • 01 Jeltoqsan, 2020

Nurpaıs Jarqynbaı: Nursultan Nazarbaevtyń este saqtaý qabiletine tańǵalǵanbyz

42 ret kórsetildi

Jaqynda qyrǵyzdyn alǵashqy ulttyq gazeti «Qyrǵyz Týy» óziniń shyǵa bastaǵanynyń 96 jyldyǵyna arnalǵan jıyn ótkizdi. Jıynǵa gazettiń ardager jýrnalısteri de kelgen bolatyn. Jıyn aıaqtalǵan soń, uzaq jyl redaksııada ádebıet bólimin basqarǵan, pýblısıst, qyrǵyz eline tanymal aqyny6 Nurpaıs Jarqynbaı aǵamen áńgime-dúken qurdyq. Áńgime barysynda budan shırek ǵasyr burynǵy oqıǵalar da qozǵaldy.

Men bul gazetke 1993 jyldyń qara­shasynda hatshylyqqa ádebı qyzmetker sanatynda maketshi bolyp ornalasyp, qyrǵyz tilin aýyzsha bilgenimmen, jazýyn jańadan úırenip júrgen kezim. Jeltoq­san aıynda Nurpaıs Jarqynbaıdyń Qa­zaq­stannyń Táýelsizdik kúnine arnalǵan «Eneler kazan askanda, ochokto otý bır kúıgón» degen maqalasy jaryq kórdi. Men sonda «bır kúıgónge» túsinbeı aǵaı­dan maǵynasyn suraǵan edim. Aǵaı «Apalar qazan asqanda, oshaqta oty bir janǵan» dep aýdaryp bergen. Biz osyny eske túsirdik. Maqalada qyrǵyz ben qazaqtyń baýyrlastyǵy, irgesin jańadan qalaǵan qazaq memleketiniń alǵashqy qadamdary, eldiń Tuńǵysh Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevtyń qaıratkerligi sóz bolǵan. Men áńgime barysynda qa­zaq­standyqtar birinshi jeltoqsanda «Tuń­ǵysh Prezıdent kúnin» resmı túrde mere­keleıtinin eske salyp, ol kisiniń El­basy Nursultan Nazarbaev týraly oı-pikirin suraýdyń oraıy kelip qaldy.

– Ilgeri zamandardan beri aýyly ara­las, qoıy qoralas, tóskeıde maly, tósekte basy qosylǵan, Alataýdyń baýyrynda bir jaılaýda qonystanyp, bir ózennen sý ishken qyrǵyz ben qazaq talaı qıyn kezeńderdi bastarynan keshirgen. Solardyń biri Keńes Odaǵy ydyraǵan jyl boldy, – dep bastady sózin Nurpaıs aqyn. – Qyrǵyzda «jeti jetim bar» degen naqyl sóz bar. Mysaly, «Sý jetpegen – jer jetim», «Basshysy joq – el jetim» t.t. Bul jaǵynan qazaq halqy baqytty eken. El basyna kún týyp, er etigimen sý keshken kúrdeli kezeńde eldiń basshylyq tizginin qolynan shyǵarmaı Nursultan Ábishuly halqyna kósem jolbasshy bola bildi, Elbasy boldy. Men Nursultan Nazarbaev jalpy eldiń qalaýymen Prezıdent bolyp saılanǵanda, memleket basshylyǵyna laıyqty adam keldi dep súıingenmin, sol súıinish sezim meni aldaǵan joq.

– Endeshe, Elbasynyń memleketti basqarýdaǵy siz baǵamdaǵan erekshe­ligine toqtalsańyz.

– Áýeli, Nursultan Ábishulyn alǵash ret kórgenimdi baıandap bereıin. 1980-shi jyldary Qyrǵyzstan Jazýshylar odaǵynyń sol kezdegi basshysy Shyń­ǵys Aıtmatov bastaǵan qyrǵyz eliniń úlkendi-kishili aqyn-jazýshylary Qazaq­stanǵa shyǵarmashylyq issaparmen bar­dyq. Ondaǵy is-sharalardyń aıasyn­da biz sol ýaqyttaǵy Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Nursultan Nazar­baev-
tyń qabyldaýynda boldyq. Qazir­gi­she aıtqanda, Úkimet basshysy bizdi Qazaq­stannyń ekonomıkalyq-áleý­mettik, saıa­sı-mádenı jaǵdaıymen tanys­tyrdy. Ol talaı faktilerdi, sıfrlardy qaǵazǵa esh qaramaı baıandap berdi. Sonda delegasııa músheleriniń barlyǵy onyń keremet este ustaý qabiletine tańǵalǵanbyz. Qabyldaýdan keıin tysqa shyqqan soń, men «bul kisiniń jadyna «Qazaqstannyń ekonomıkalyq kartasy» túgel syıyp ketken eken» dep árip­testerimdi bir kúldirip alǵanmyn.

Endi, Nursultan Nazarbaevtyń qaı­ratkerligindegi úsh eleýli máseleni aıta­ıyn. Birinshisi – eldi basqara bilýi. Mem­­leketti, eldi basqarýdaǵy senimdi tut­qa ne? Halyqtyń basqarýshyǵa degen senimi. Bul tujyrym qytaıdyń aqyl­ma­ny Konfýsııdiń dáýirinen beri kele jat­qan eken. Nursultan Ábishuly osyndaı qa­ǵıdany ustanypty. Táýelsiz eldiń Birin­shi Prezıdenti bolǵan kúninen bas­tap, N.Nazarbaevqa halqy senip, onyń usyn­ǵan bastamalaryn qoldady, aldyǵa qo­ıylǵan maqsattardy iske asyrý jolyn­da jigerli eńbek etti. Nátıjesi qazir kórinip tur. Qazaqstan álemdegi ekonomıkasy il­ge­rilgen qýatty memleketke aınaldy.

Ekinshisi – Qazaqstannyń astana­syn eldiń soltústigine kóshirgeni. Zor geo­saıası mańyzǵa ıe bul sheshim N.Nazarbaev­tyń qyraǵy saıasatker ekendigin aıqyn dáleldedi. Bul bastama ońaı oryn­dal­ǵan joq. Tuńǵysh Prezıdenttiń qaısar­lyǵynyń, kúsh-qaıratynyń jáne, árıne, qazaqstandyqtardyń jasampaz eńbeginiń arqasynda atqaryldy. Aldymen Aqmola delinip, óziniń tarıhı ataýyn alǵan qala N.Nazarbaevtyń usynysymen Astana boldy, sosyn el ókilderiniń usynysymen Nur-Sultan atandy. Bul jarasymdy qu­bylys. Orystar Birinshi Petrdiń sal­dyrǵan qalasyn Sankt-Peterbýrg dep ata­ǵan. Keńes ókimeti Lenıngrad dep óz­gertken. Reseıdiń jańa bıligi Birinshi Petr­di qurmettep, ataýdy qalpyna kel­tirdi. Astananyń ony saldyrǵan Tuńǵysh Prezıdenttiń esimimen atalýy orasan zor eńbegin baǵalaýdyń laıyqty kórinisi dep bilemin. «Tuńǵysh Prezıdent kúniniń» merekelik kún bolyp belgilenýi de osyndaı izettik dep esepteımin.

Úshinshisi – Elbasynyń prezıdenttik bılikti qazirgi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevqa óz bastamasymen ótkerip bergeni boldy. Munyń arqasynda Qazaqstan ósip-órkendeýdiń evolıýsııalyq jolyn jalǵastyrdy.

– Endi sizdiń ­ómir jolyńyzdy, shy­ǵar­mashylyǵy­ńyz­­dy oqyrman­darǵa tanystyrsaq.

– Jas kezimnen óleń jaza bastadym. Osy áýesqoılyq meni mektepti bitirgen soń Qyrǵyz memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetine alyp keldi. Bitirgen soń Qyrǵyzstan komsomolynyń «Lenınchıl jash» gazetinde tilshi, sosyn bólim basshysy bolyp jumys istedim. Sosyn «Sovettik Qyrǵyzstan» gazetine shaqyryldym. Egemendik jyldarynan keıin bul gazet, «Kyrgyz Týýsý» («Qyrǵyz Týy») ataýyn aldy. Jıyr­madan astam kitabym jaryq kórdi.

– Siz, ásirese, qazaq-qyrǵyz máse­le­leriniń taqyrybynda gazetke maqa­lalardy kóp jazyp júrdińiz. Abaı­dyń óleńderin aýdaryp, qyrǵyz­dyń gazet-jýrnal, almanahtary­na ja­rııaladyńyz. Qazaq eline ja­qyn tart­qanyńyzdyń syryn oqyr­man­darǵa aıtyp bermeısiz be?

– Aýylymyzda mektep jetijyl­dyq ­bolyp, men 8, 9, 10-synyptardy Frýnze­degi (qazirgi Bishkektegi) A.S.Pýsh­kın atyn­daǵy №5 qyrǵyz mek­tebinde (qazir Qyrǵyz ulttyq gımnazııasy) oqy­dym. Mektep Dzerjınskıı (qazir­gi Erkindik) gúlzarbaǵyna jaqyn edi. Baqtaǵy oryndyqtarda áıgili Aaly Toqambaev bas bolǵan qyrǵyzdyń aqyn-jazýshylary kúnde bir mezgil jınalyp, áńgimelesip otyratyn edi. Men de baryp solardyń áńgimelerin tyńdaıtynmyn. Ara-arasynda Aaly Toqambaev ózi aýdaryp, sııasy keppegen Abaıdyń óleń­derin oqyp beretin. Bul meniń óleń ja­zýǵa, Abaı sııaqty aqyn bolýǵa qyzy­ǵý­shylyǵymdy arttyrdy. О́zińniń de ha­ba­ryń bar shyǵar, qyrǵyzda Abaıdy eń jaqsy jáne kóp aýdarǵan Aaly Toqam­baev. Ol ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynan bastap, dúnıeden kózi ótken sekseninshi jyldarǵa deıin 50 jyl boıy Abaıdy qyrǵyzshaǵa aýdarýmen bol­dy. Keıinirek «Lenınchıl jashta» bólim basshysy bolyp júrgenimde, Abaı shy­ǵarmashylyǵy, ony qalaı aýdaryp jat­qany jóninde Qyrǵyzstannyń halyq aqyny, Sosıalıstik Eńbek Eri, akademık Aaly Toqambaepen suhbattasyp, gazetke jarııaladym. Aalykeń sonda Abaıdyń nemere inisi, oıshyl aqyn Shákárimniń aýyr taǵdyry týraly da aıtyp berdi. «Shákárim taǵdyry qyrǵyz baspasózinde birinshi ret jarııalanyp jatyr, jazǵanyńdy gazetke jarııalar aldynda ózim mindetti túrde oqyp berýim kerek» dedi. Sóıtip ózi oqyp, «maqulmyn» dep qol qoıyp berdi.

Iá, sondaı-aq, óziń bilgendeı, meniń jubaıym – qazaq qyzy. Esimi – Gúl­ja­han. Ol Jambyl oblysynyń Qordaı aýda­nynyń týmasy eken.

Qazaq qyzyna úılenýim, qazaq tiline qyzyǵýyma da sebep boldy. Qaıyn jur­­­tyma barǵanymda, Qaldybaı degen qa­ıyn aǵamnyń kitaphanasynan qa­zaqsha kitaptardy alyp ketip, oqyp júr­dim. Bul kisi ádebıetke jaqyn adam eken. Taǵy bir barǵanymda ol bireýler ózi joqta alyp ketpesin dep, ázdektep saq­tap júrgen Qazaq KSR-iniń Ǵylym akademııasynan 1948 jyly jaryq kórgen Abaıdyń shyǵarmalar jınaǵyn baıqap qaldym. Qaıyn aǵam bul kitapty «Sen óleń jazyp júrgen adamsyń ǵoı» dep maǵan syılady (Nurpaıs aǵaı úıinde­gi kitaphanadan sarǵaıyp qalǵan sol táberik kitapty maǵan kórsetti). Sóıtip, stý­dent kúnimnen bastap, Abaıdy túp­nus­qadan oqyp, qyrǵyzshaǵa aýdara da bastadym.

– Abaı óleńderi sizge nesimen unady?

– Abaıdyń óleńderindegi tereń tá­limdik maǵyna óz aldyna, sóz saptalýy keremet qoı.

«О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy,

Qıynnan qıystyrar er danasy.

Tilge jeńil, júrekke jyly tıip,

Tep-tegis jumyr kelsin aınalasy»,– dep uly aqynnyń ózi jazǵandaı, óleńderi osy talapqa saıma-saı, jeńil bir-eki oqyǵanyńda jadyńda qalady. Abaıdyń sheberligi maǵan jáne kóptegen qyrǵyz aqyndaryna ónege boldy.

 

Áńgimelesken

Nazarbek BAIJIGITOV,

Qyrǵyz Respýblıkasynyń jalpyulttyq «Qyrǵyz Týy» gazetiniń qyzmetkeri                                          

 

Bishkek

 

Sońǵy jańalyqtar

Alvaresti Andrademen kezdespegeni úshin aıyptady

Kásipqoı boks • Búgin, 18:05

Sıngapýrdyń sońǵy aýyly

Álem • Búgin, 17:55

Ahmet Baıtursynulyna eskertkish ornatylady

Rýhanııat • Búgin, 17:20

Petr Iаn úzdikter qataryna endi

Jekpe-jek • Búgin, 16:05

Uqsas jańalyqtar