«Aǵylshyndardyń máńgilik dosy joq, aǵylshyndardyń máńgilik qasy joq. Aǵylshyndardyń máńgilik múddesi bar». Muny keıbir kisiler aǵylshyndardyń erekshe pir tutatyn tulǵasy, lord Ýınston Cherchıll aıtqan dese, taǵy da bireýleri bul sózdi aǵylshynnyń utqyr saıasatkeri, kezinde osy eldiń úkimetin basqarǵan Palmerstonnyń aýzyna salady. Degenmen, áńgime onda emes.
«Aǵylshyndardyń máńgilik dosy joq, aǵylshyndardyń máńgilik qasy joq. Aǵylshyndardyń máńgilik múddesi bar». Muny keıbir kisiler aǵylshyndardyń erekshe pir tutatyn tulǵasy, lord Ýınston Cherchıll aıtqan dese, taǵy da bireýleri bul sózdi aǵylshynnyń utqyr saıasatkeri, kezinde osy eldiń úkimetin basqarǵan Palmerstonnyń aýzyna salady. Degenmen, áńgime onda emes.
Eń bastysy, eger aǵylshyndardyń múddesi máńgilik bolsa, qazaqtardyń nege múddesi bolmaýy kerek jáne máńgilik sıpatqa ol da nege ıe bolmaýy tıis?!
Iá, ulttyq múdde – mazmuny men aýqymy meılinshe keń uǵym. Ulttyq múdde mindetti túrde qorǵalýy kerek. Osy rette, ultty ushpaqqa shyǵaratyn azamat, ultqa shym tereńnen oılaıtyn, tym qııannan boljaıtyn tulǵa qajet desek áste qatelespeımiz. Birer mysal. Alyp Qytaı jol aıryǵynda abdyrap turǵanda ultyn Den Sıaopın bastap, halqyn qazir AQSh-pen ıyq tirestirip, Japonııany jáne Germanııany ekonomıka jaǵynan kóp artta qaldyryp otyr. Úndistan Ulybrıtanııaǵa jaltaqtap qalǵanda, Mahatma Gandı basyn báıgege tigip shyqty. Eń demokratııashyl dep sanalatyn Amerıkada Franklın Delano Rýzvelt prezıdenttikke qatarynan tórt merzimge saılansa, Sharl de Gol esimi Fransııa tarıhynda máńgilikke jazylyp qaldy. Túrik elinde Mustafa Kemal Atatúrik, Sıngapýrda Lı Kýan Iý bolyp, álemde osyndaı birtýar ult tulǵalarynyń esimderi jalǵasyp kete beredi.
Qazaq qamy úshin de babalarymyzdyń qany az tógilmedi, batyrlarymyz búkil ómirin at ústinde ótkizdi. Aqtamberdi jyraý bylaı jyrlapty: «Jaýǵa shaptym, tý baılap, shepti buzdym aıǵaılap, dushpannan kórgen qorlyqtan, jylady júrek, qan qaınap, eldi, jurtty qorǵaılap, ólimge júrmiz bas baılap». Iаǵnı, ata-babalarymyzdyń uly maqsaty táýelsizdikti alý boldy. Sol Táýelsizdikti HH ǵasyrdyń sońǵy jyldarynda aldyq. Biz Táýelsizdikti ultymyzdyń uly perzenti Nursultan Nazarbaevtyń esimimen baılanystyramyz. Kózi ashyq qazaq ulty, Qazaq eli muny anyq bilip, óz ultynyń tulǵasy Nursultan Ábishulyn barynsha qoldap otyr.
Bıyl 22 jyl tolatyn Táýelsizdiktiń qazaqqa jáne qazaqstandyqtarǵa bergen paıdasy, jaqsylyǵy shash etekten. Muny júreginde ımany men aýzynda táýbesi bar árbir adamnyń moıyndary haq. Árıne, kópshilik bolǵan soń túrli minezdi adamdar bolady, onyń ústine adam pende jaqsylyqqa boıyn tez úıretip, bola túsken ústine bola tússe deıdi emes pe. Sondaı-aq, eldiń ómiri men tynys-tirshiliginde ıgi jaqsylyqtardyń qandaı kúshpen kelip jatqanyna keıbir adamdar mán bergileri kelmeıtin de syńaıly. Munaıdyń ústinde otyrǵan arab elderindeı nege shylqyp baıymaımyz degender de barshylyq. Biraq, olar qazaqstandyq árbir jan basyna shaqqanda bar bolǵany 4,8 tonna munaı óndiriletinine, al osy kórsetkishtiń Birikken Arab Ámirlikterinde – 122 tonna, Katarda – 90 tonna, Saýd Arabııasynda 20 tonna quraıtynyna jáne bul elderdiń munaıdy ıgerý tarıhy bizden áldeqaıda tereń ekenine kóńil bóle bermeıdi.
Shyndap kelgende, eger keshegi men búgingini shynaıy salystyra biletin adam bolsa, kóbirek shúkirshilik eter edi. Al, endi sol shúkirshilik degizetin nárselerdiń artynda Memleket basshysynyń táýlik boıy tynbastan eńbek jasap, eliniń taǵdyry úshin moınyna tarıhı jaýapkershilikti júktep otyrǵanyn, tipten kez kelgen yqtımal qaýip-qaterdi halqynan buryn aldymen ózine qabyldaýǵa ábden belin bekem býǵanyn, sóıtip basyn báske tikkenin ekiniń biri bile bermeıdi.
Máselen, Máskeýdiń yzǵary qaıta qoımaǵan sonaý jyldary Nazarbaev Kremldegi Saıası bıýronyń sheshimine moıynsunbaı, Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn birjola jaýyp, orasan zor erlikke para-par qadam jasady. Sál keıin ıadrolyq qarýdan múldem bas tartty. Sol kezde qazaqtyń dalasynda dúnıejúzindegi ıadrolyq qarý-jaraqtyń besten biri ornalasyp, onyń qýaty jer betiniń kez kelgen núktesine erkin jetetindeı hálde edi ári taýyn úgetip, árbir tasyn qumǵa aınaldyratyndaı joıqyn kúshke ıe bolatyn. Sondyqtan, «Iаdrolyq qarýdy ýystan shyǵarmaý kerek», «Búginderi tek myqtymen ǵana eseptesedi», «Kelisimshart jasasyp, ıadrolyq qarýdy ózimizde qaldyraıyq», «Iаdrolyq qarýdy alpaýyt memlekettiń birine bereıik», degen tárizdi ishtegi nebir aqylshylarmen qatar, Batystyń, ásirese, AQSh basshylyǵy tarapynan Qazaqstanǵa ıadrolyq qarýdy joıýdy talap etken usynystar jetkilikti edi.
Alaıda, Nazarbaev ózine ǵana tán erekshe saıası kóregendikpen eline, jerine shapaǵaty molynan tıetin syndarly da salmaqty sheshim qabyldady jáne de ony ózgelerge moıyndatty. Sóıtip, 1994 jylǵy 5-shi jeltoqsanda Býdapesht qalasynda irgetasyn tamyry Uly daladan bastaý alatyn dala qypshaqtary qalaǵan záýlim saraıda el tarıhyna altyn árippen jazylatyn aıtýly oqıǵa oryn aldy. Qabyrǵalary altynmen aptalǵan, tóbeden tómen qaraı ilingen salmaǵy on tonna tartatyn lıýstramen kómkerilgen bas aınalatyndaı nán zaldyń ortasynda bizdiń eldiń prezıdentin qaýmalaı bes eldiń basshylary – Elsın, Lýkashenko, Klınton, Kýchma, Meıdjor «Qandaı da ıadrolyq qarý esh ýaqytta Qazaqstanǵa qarsy qoldanylmaıdy» degen kepildi rastap qol qoıdy. Sonymen qatar, eki myń ıadrolyq qarýdy joıýǵa qajetti qarajat bólinip, sonaý Uly Otan soǵysynan beri bizdiń moınymyzǵa ilinip kele jatqan qaryz qaıtarylmaıtyn bolyp kelisildi, elimizde barynsha yńǵaıly ınvestısııalyq ahýal qalyptastyrýǵa tolyq múmkindik týdy.
Osy sátke kýá bolǵandardyń tolqyǵannan tula-boılary shymyrlap, kózderine jas úıirilgenin, sondaı-aq, álemniń ózge elderi Qazaqstannyń bul jarqyn úlgisin qoldaı otyryp jappaı qarýsyzdanýǵa jol ashylady degen senimderin umytý áste múmkin emes. Birer aıdan soń mundaı kepil berýshilerdiń qatary Qytaı jáne Fransııa elderimen tolyqty. Osylaısha, Nursultan Nazarbaev halyqaralyq arenadaǵy tuńǵysh ári mártebeli jeńisine qol jetkizdi, Qazaqstandy beıbit ómirdiń sımvolyna aınaldyrdy, al BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn Qazaqstan úlgisine álemdi shaqyramyn dep ashyq málimdedi. Bir sózben aıtsaq, Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń aty adamzat tarıhynda óz erkimen ıadrolyq qarýdan bas tartqan jáne sonysymen Uly Dalany bul qaýipten qutqarǵan eń alǵashqy Memleket basshysy retinde altyn árippen jazylyp, máńgilikke saqtalyp qalary anyq.
Nátıjesinde, 2010 jyldyń 12-13 sáýirinde Vashıngtonda ıadrolyq qaýipsizdik máselesi boıynsha ótken álemdik sammıtke Nursultan Nazarbaev arnaıy shaqyrylyp, elimizdiń mereıin ósirip qaıtty, ári osy jyly keńes dáýirinen keıingi keńistiktegi memleketter ishinde birinshi bolyp Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etip qana qoımaı, 11 jyl qatarynan ótkizilmeı kelgen EQYU-nyń Astana Sammıtin meılinshe joǵary dárejede uıymdastyra bildi.
Nazarbaevtyń respýblıka halqynyń tutastyǵyn nyǵaıtý baǵytynda úzbeı atqaryp kele jatqan jumystary da eldiń múddesine oraı júrgizilýde. Osy rette, ásirese, Elbasynyń tikeleı basshylyǵymen qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń mańyzy bólek. О́z quramyna 130 etnosty biriktiretin bul Assambleıany búgingi kúni «Kishi Birikken Ulttar Uıymy» dep te ataıdy, sebebi, ol barlyq etnosaralyq qatynastar problemalaryn sheshýdiń tikeleı joly men naqty tetigi bolyp tanylýda.
Nursultan Ábishulynyń osyndaı álemdik deńgeıdegi salıqaly saıasaty túptep kelgende elin, jerin, beınelep aıtsaq, «syrttaǵy jaýdan jáne ishtegi daýdan» qorǵashtaı otyryp, halqynyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa qajetti degen túgel derlik is-sharalardy júzege asyrýǵa zor septigin tıgizgenin aıtqanymyz jón. Sonyń arqasynda elimizdiń ishki jalpy ónimi (IJО́) jyl ótken saıyn artyp keledi. Búgin biz IJО́ kólemi jaǵynan ekonomıkalyq múmkindigi orasan zor, 50 mıllıondaı halqy bar Ýkraınadan artyp tússek, bul kórsetkish Ortalyq Azııa elderiniń ishki jalpy óniminiń barlyq jıyntyǵynan bir jarym esedeı artyq kólemdi quraıdy. Bárimizge belgili, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary ınflıasııa 2000 paıyzdy qurap, memlekettiń qazynasynda bir tıyn bolmaǵan edi. Al qazir Nazarbaevtyń bastamasymen qurylǵan Ulttyq qordaǵy qarjy 80 mlrd. dollardan asyp jyǵylady.
Jalpy, osyndaı oń ózgeristerdi Elbasy ustanǵan «Áýeli – ekonomıka, sosyn – saıasat» tujyrymynyń naqty jemisi dep qabyldaýymyz kerek. Elbasynyń bul kóregendik saıasaty keshe ǵana oryn alǵan álemdik qarjy jáne ekonomıkalyq daǵdarysty dúrbeleńge uryndyrmaı, nyq senimmen eńserdi ári eldiń údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý kezeńine ótýine múmkindik týdy. Qazir júzdegen kásiporyndar paıdalanýǵa berilýde, shaǵyn jáne orta bıznes qarqyn alýda, sóıtip, 100 myńdaǵan jańa jumys oryndary paıda bolýda, jastar oqý izdep dúnıe júziniń eń úzdik degen ýnıversıtetterine attanýda, jańa úlgidegi mektepter salynyp, balabaqshalar ashylýda. Jyl saıyn bıýdjettegilerdiń aılyq jalaqylary, zeınetkerlerdiń zeınetaqylary, ártúrli áleýmettik toptardyń járdemaqylary ósip keledi.
Árıne, jetistiktermen qatar, kemshilikterdiń oryn alyp jatqany eshbir qupııa emes. Árbir adamnyń boıynda mini bolatyny sııaqty, kez kelgen qoǵam da keleńsizdikterden ada tura almaıdy. Bylaısha aıtqanda, ómir qıyndyqty eńserý úshin beriledi, sondyqtan adam men qoǵam aldynda problemalardyń turaqty týyndap otyrýyn zańdy úrdis retinde qabyldaǵan lázim. Eń bastysy – olardy shıelenistire bermeı nemese úlken saıasatqa aınaldyrýǵa tyryspaı, qarapaıym halyqtyń múddesine saı keletin dúnıelerdi qolǵa alý qajet jáne bul tek bir bıliktiń ǵana aınalysatyn sharýasy bolmaýy kerek. Elbasymyz aıtqandaı, elge jany ashıtyn árbir azamattyń naqty isterge aralasatyn sáti týdy. Endeshe, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń janyna toptasyp, halqymyzdyń ál-aýqatyn meılinshe joǵary deńgeıge kóterýge birlese kúsh salaıyq.
Kenjebolat JOLDYBAI,
saıasattanýshy, Bas redaktorlar
klýbynyń prezıdenti.
