Mal sharýashylyǵy aýyl ekonomıkasynyń basty salalarynyń biri bolyp tabylatynyn Elbasy halyqqa arnaǵan joldaýlarynda únemi aıtyp keledi. «Qazaqstan-2050» Strategııasynda osy salanyń uzaq merzimge baǵdarlanǵan jańa qaǵıdattary belgilendi. Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda da strategııalyq máni erekshe agrarlyq sektordyń problemalary bólek qaralyp, memlekettik baǵdarlamalardyń qaıtarymmen jumys isteýi talap etildi. Etti mal sharýashylyǵynyń eksporttyq áleýetin damytý jóninde naqty tapsyrmalar berildi.
Qyzyljar óńirinde jaǵdaı qalaı qalyptasyp otyr degen saýaldy oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Serikbaı TURALINOVQA qoıǵan edik.
Jandaný
Mal sharýashylyǵy aýyl ekonomıkasynyń basty salalarynyń biri bolyp tabylatynyn Elbasy halyqqa arnaǵan joldaýlarynda únemi aıtyp keledi. «Qazaqstan-2050» Strategııasynda osy salanyń uzaq merzimge baǵdarlanǵan jańa qaǵıdattary belgilendi. Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda da strategııalyq máni erekshe agrarlyq sektordyń problemalary bólek qaralyp, memlekettik baǵdarlamalardyń qaıtarymmen jumys isteýi talap etildi. Etti mal sharýashylyǵynyń eksporttyq áleýetin damytý jóninde naqty tapsyrmalar berildi.
Qyzyljar óńirinde jaǵdaı qalaı qalyptasyp otyr degen saýaldy oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Serikbaı TURALINOVQA qoıǵan edik.
– Taıaý jyldardaǵy basty talaptardyń biri – Memleket basshysynyń etti mal sharýashylyǵynyń eksporttyq áleýetin damytý jónindegi tapsyrmalaryn oryndaý. Bul máselege «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» tarıhı qujatynda da basa nazar aýdaryldy. Oblysta «2011-2015 jyldary iri qara mal etiniń eksporttyq qýatyn arttyrý týraly» baǵdarlama qabyldanǵaly Germanııa, Avstrııa, Danııa, Irlandııa, Kanada, AQSh jáne Reseı elderinen etti baǵyttaǵy gereford, angýs, sımmental, qalmaq tuqymdy iri qara maldary ákelinip, 6,7 myń basqa arnalǵan 21 asyl tuqymdy reprodýktor sharýashylyq, 6,9 myń malǵa laıyqtalǵan 5 bordaqylaý alańy quryldy. Búginde 300-ge tarta fermer qojalyqtary baǵymynda 60 myńdaı Zeńgi baba túligi bar. Sharýashylyqtar jospardaǵy 9 myń bastyń ornyna 58,8 myń bas qara mal ákelip, mal basy 23 paıyzǵa, et óndirý 17 paıyzǵa kóbeıdi. Osy ýaqyt aralyǵynda tórt túlikti ósirýmen aınalysatyn 290 fermerlik qojalyq qurylyp, jarty myńǵa jýyq adam jumysqa tartyldy. Bıyl 76 ferma uıymdastyryldy. Jyl aıaǵyna deıin taǵy 2 asyl tuqymdy reprodýktor ashý belgilengen. «Mámbetov jáne kompanııa» komandıttik seriktestigi «QazAgroQarjy» AQ arqyly alǵan nesıege muhıttyń arǵy jaǵynan 200 bas angýs qasharlaryn jetkizdi. Sodan beri mal basy 2 esege kóbeıip, asyl tuqymdy maldardy aýksıon arqyly satý uıymdastyryldy. «Janbaı» JShS Danııadan 400 bas gereford qunajyndaryn aldyrdy. «Atameken» fırmasynyń 5 sharýashylyǵy 1300-den astam asyl tuqymdy mal ósiredi. «Aqseleý» seriktestigi óz qarajatyna Reseıden 200-ge jýyq gereford tuqymyn satyp aldy.
Osylaısha etti mal sharýashylyǵymen shuǵyldanatyn sharýashylyqtar memlekettik qoldaýdyń arqasynda atalmysh jobanyń ekonomıkalyq tıimdiligin aıqyn sezinip otyr.
– Serikbaı Sháripuly, mal sharýashylyǵy óndirisin ulǵaıtýdyń taǵy qandaı tetikteri qarastyrylǵan?
– Bıyl mal sharýashylyǵyn damytý úshin respýblıkalyq qazynadan 2,4 mıllıard teńge bólinip, 2 mıllıardtan astamy ıgerildi. Budan tysqary 3 jyl ishinde 2277,2 mıllıon teńgeniń 260 jobasy iske asyryldy. Nátıjesinde 11193 bas sıyr jáne 435 bas atalyq mal satyp alyndy. «Agrarlyq nesıe korporasııasy» 79, «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» 181, «QazAgroQarjy» 13 jobany qarjylandyrdy. Bul jobalar sheńberinde 5 mıllıard teńgeden astam qarjy ıgeriletin bolady. «Sybaǵa» jeńildetilgen nesıeleý baǵdarlamasy arqyly 11,6 myń bas mal alyndy. Demeý qarjynyń mundaı jeńildetilgen túrlerine suranys jyl ótken saıyn artyp keledi. Sóz arasynda «QazAgro» AQ ózine júktelgen mindettemeni 5,6 ese asyra oryndap shyqqanyn aıta ketken jón.
– Elbasy agroónerkásiptik keshenniń damýy negizgi úsh baǵytta óris alýy tıistiligin atap kórsetkeni málim. Olar – eńbek ónimdiligin arttyrý, eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne eksporttyq áleýetti júzege asyrý. Bul talaptardyń mal sharýashylyǵyna tikeleı qatysy bar ekeni talassyz.
– Elbasy 2016 jylǵa taman et eksportyn 60 myń tonnaǵa jetkizý mindetin qoıǵanyn jaqsy bilemiz. Aldyn ala esepteýler boıynsha osy kezeńge qaraı sıyr etiniń eksportyn 6 myń tonnaǵa deıin jetkizbek oıymyz bar. Sol sııaqty, eń tómen eńbek ónimdiligi agroónerkásiptik keshende oryn alyp otyrǵany belgili. Memleket basshysy 2014 jylǵa qaraı ónimdilikti eki esege arttyrý, azyq-túlik taýarlary ishki rynogynyń 80 paıyzdan astamyn otandyq taǵam ónimderimen toltyrý, Keden odaǵy, alys-jaqyn shetelderdiń rynok kózderin tıimdi paıdalaný mejelerin júktedi. Oblysta bul úshin ishki múmkindikter men rezervter jetkilikti. Ony ákimdik keńesterinde Samat Eskendirov te eske salyp otyrady.
Búginde aýylsharýashylyq shıkizatyn qaıta óńdeýdi shuǵyl arttyrý, jańa tehnologııalar men zamanaýı qural-jabdyqtar qoldaný, agrarlyq-ınnovasııalyq jobalardy iske asyrý sharalary nátıjesinde asyl tuqymdy mal basy kóbeıip, iri qara 46 myń, jylqy 1,5 myń, shoshqa 42,4 myń basqa jetti. Ákelingen iri qara maldarynan 4 myńnan astam tól alynyp, aldy jergilikti sharýalarǵa satyla bastady. «Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy týraly» Zańǵa sáıkes asyl tuqymdy iri qara mal basyn tuqymdary boıynsha respýblıkalyq palatalarda tirkeý júrgizilýde. Osy kúnderi 23 myń bas asyl tuqymdy iri qara maly tirkeldi. Bul kórsetkish qoldaǵy asyl tuqymdy maldyń 50 paıyzdan astamyn quraıdy.
Naryq zańy qatal, básekelestik kúshti. Oǵan myqtynyń myqtysy ǵana shydaıdy, tótep beredi. Soǵan qaramastan azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý, ınflıasııalyq úderisti tejeý maqsatymen senbi kúnderi aýyl sharýashylyǵy jármeńkelerin ótkizip kelemiz. Aýylsharýashylyq taýaryn óndirýshiler tutynýshylarǵa óz ónimderin tikeleı usynatyndyqtan, bazarǵa qaraǵanda 10-20 paıyzǵa arzan. Jyl basynan beri 177 jármeńke uıymdastyrylyp, 212 tonna et, 196 tonna sút ónimderi, 157 mıllıon dana jumyrtqa, 237 tonna kartop pen kókónis, 29 tonna bal, 156 tonna basqa ónim túrleri satyldy.
– Qoı sharýashylyǵyn damytý maqsatyndaǵy jaıylymdardy keńeıte otyryp, maldy jaılaýǵa shyǵaryp baǵýdy qaıta qalpyna keltirý, jaıylym-shabyndyqtardy qunarlandyrý tapsyrmasy qalaı oryndalýda?
– Mal tólden ósedi. Ol úshin jer óńdeý, ozyq tehnologııalardy engizý, qunarly jemshóp bazasyn qurý sekildi zor áleýetke ıe bolýymyz kerek. Oblystyń agrónerkásiptik kesheni eksporttyq naryqty meńgerý, ulttyq básekege qabiletti ónimder óndirý maqsatymen jaıylymdyq mal sharýashylyǵy óndirisin damytýdy qolǵa aldy. Sóıtip, 210 tabyn, 84 úıir, 102 otar qurylyp, 100 myńǵa jýyq túlik toptastyryldy. Olar tabıǵı sý kózderine jaqyn jerlerde baǵylady. Mal jaıylymdaryn sýattarmen qamtamasyz etý, mal jaıý syzbalary belgilengen. Fermerler men jeke qojalyq ıelerine 2 mıllıon gektar jaıylymdyq jer bekitilip berilgen. Olardyń negizgi bóligi óńirdiń ońtústik betkeıine shoǵyrlanǵan. Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń mamandary Batys Qazaqstan oblysynyń otarly mal sharýashylyǵyna kórsetiletin áleýmettik turmys jaǵdaıy tájirıbesin zerdelep, qoldanysqa engizýde.
Prezıdenttiń aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń egistik alqaptaryn ártaraptandyrý jónindegi talaptary aıasynda jemshóp daqyldarynyń kólemi 319,7 myń gektarǵa jetti. Bul byltyrǵyǵa qaraǵanda 68,5 myń gektarǵa artyq. Kópjyldyq shóp 209,3 myń, birjyldyq shóp – 37,9 myń, súrlemdik daqyldar – 13,3 myń gektardy quraıdy. Teriskeıde aýdandastyrylǵan, aýa raıyna tózimdi jemshóp daqyldary tuqymymen qamtamasyz etý úshin «Stepnoıshım tájirıbe stansasy» JShS elıtalyq tuqym ósirý sharýashylyǵy mártebesin aldy. Tek bıyldyń ózinde ǵana 422 mıllıon teńgeniń zamanaýı 73 tehnıkasy satyp alyndy. Iri jáne shyryndy azyqtardyń baǵasyn arzandatý baǵdarlamalary boıynsha da memlekettik qoldaý júıeli kórsetiledi. Qus fabrıkalary men iri mal sharýashylyǵy keshenderi quramajem shyǵaratyn sehtardy iske qosyp, bir ortalyqtandyrylǵan avtomatty rejimmen basqarylady. Et ónimderiniń ımporttyq básekelestigin arttyrý sheńberinde ozyq tehnologııalardy engizýge, kásiporyndardy jańǵyrtýǵa, jańa ónim túrlerin shyǵarýǵa, qaldyqsyz óńdeýge úlken basymdyq berilýde. Máselen, «BI-Agro» JShS shujyq jáne shujyq ónimderin daıyndaıtyn germandyq jabdyq ornatty. «Medennıkov» JK ónimderdi vakýýmdyq býyp-túıetin jelini iske qosty.
Kelesi jyldan bastap jumys isteıtin «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasy qaıta óńdeý kásiporyndary úshin shıkizat satyp alýdy sýbsıdııalaıtyn bolady. Bul jobanyń iske asyrylýy et ónimderiniń sapasyn da, eksporttyq áleýetin de ulǵaıtýǵa da úlken múmkindikter bereri sózsiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan».
Soltústik Qazaqstan oblysy.
Strategııa – bizdiń ómirimizde
Elbasy «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Eldiń barlyq óńirlerinde sapaly medısınalyq qyzmetter alý úshin qajetti jaǵdaı jasaldy» dep naqtylady. Bul aqıqat. Kúndelikti ómirden birer mysal keltirsem, Jetisý jerinde de bilimdi mamanǵa jarqyn jol ashylǵan. 2012 jyly oblys ákiminiń medısına salasy qyzmetkerleriniń arasynda jarııalaǵan baıqaýyna qatysyp. «Úzdik dáriger» atty júldeni jeńip aldym. Eńbegim baǵalanyp Taldyqorǵan qalasynan eki bólmeli páter berildi. Muny Strategııanyń meniń ómirime engizgen úlken múmkindigi dep baǵalaımyn.Osy oıymdy tereńdete tússem, 2012 jyly atalǵan Strategııa aıasynda joǵary sapadaǵy mamandandyrylǵan medısınalyq tásilderdiń qyr-syryn ıgerý úshin Ońtústik Koreıanyń Sýven qalasyndaǵy Lı – Chen – Tek emhanasynda bir aı tájirıbeden ótip, birqatar jańa ota jasaý tehnologııalaryn engizý arqyly halyqqa sapaly qyzmet kórsetý tásilderin meńgerdim. Onyń nátıjesin qazaqstandyqtar kórýde.
О́rkenıetke umtylǵan elimizdegi syndarly saıasattyń arqasynda bizderdiń, ıaǵnı medısına salasy qyzmetkerleriniń jaıly páterlerge ıe bolýy halyqqa alańsyz qyzmet kórsetýimizge jaǵdaı týǵyzsa, shetelderge memleket qarajatymen baryp oqyp, bilimimizdi tolyqtyryp, tájirıbe jınaqtap qaıtýymyz – qyzmetimizdiń sapasyn arttyrǵan ústine arttyra túsetindigi anyq. Endeshe, Strategııa júktegen mindetti oryndaý – bizdiń paryzymyz.
Anarbek MOŃǴOL,
Almaty oblystyq aýrýhanasy jaraqat bóliminiń meńgerýshisi, I sanatty ortoped-
travmotolog.
