Importtyq táýeldilikten qutylýdyń joly

Otandyq qus sharýashylyǵyn keshendi túrde ári ozyq tehnologııa negizinde damyta otyryp, sapaly, arzan ónim óndirý – kókeıkesti máselelerdiń biri

Otandyq qus sharýashylyǵyn keshendi túrde ári ozyq tehnologııa negizinde damyta otyryp, sapaly, arzan ónim óndirý – kókeıkesti máselelerdiń biri

Elimizde qus sharýashylyǵynyń órkendep, odan alynatyn ónim kóleminiń ósip kele jatqanyna eshkim shúbá keltire qoımas. Bizdiń bul oıymyzdy statıstıkalyq derekter de qýattaıdy. On jyl aralyǵynda qus basy 70 paıyzǵa kóbeıip, jumyrtqa óndirý 3,7 mıllıard danaǵa, et óndirý 74 paıyzǵa ulǵaıǵan. Jyl aıaǵyna deıin 170 myń tonna qus etin óndirý josparlanǵan. Aýyl sharýashylyǵy qustarynyń jalpy sany 34,5 mıllıondy qurasa, 60 paıyzǵa jýyǵy materıaldyq-tehnıkalyq bazasy jaqsy qalyptasqan óner­ká­siptik negizde ósiriledi. Qazaq­standa qus basynyń negizgi bóligi Almaty, Aqmola, Qostanaı, Shy­ǵys Qazaqstan, Soltústik Qa­zaq­­stan, Ońtústik Qazaqstan jáne Qaraǵandy oblystarynda sho­ǵyr­landyrylǵan. Qazirgi qol jet­ki­zilgen óndiristik kórsetkishter bul salanyń áleýetiniń moldyǵyn kórsetedi. Soǵan oraı Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstrligi qus ónim­derin óndirýshilerge jár­dem­desý maqsatymen naqty kómek sharalaryn uıymdastyryp keledi.

Bıyl qus etin óndirýge jum­salatyn shyǵyndardy sýbsı­dııa­laýǵa 8,5 mıllıard teńge qa­ras­tyrylǵan. Bul kórsetkish ót­ken jylǵa qaraǵanda 30 paıyzǵa kóp. Qus sharýashylyqtarynyń tu­qym­dyq jumyrtqa men táýliktik balapandar túrinde satyp alynǵan asyl tuqymdy túrleri de sýbsıdııalandyrylady. Atap aıtqanda, respýblıkalyq bıýdjetten tuqym­dyq jumyrtqalardy satyp alýǵa jumsalatyn shyǵyndardy óteýge 91,9 mıllıon, táýliktik balapandardy satyp alýǵa 123,7 mıllıon teńge sýbsıdııa qarastyrylǵan. Kelesi jyldan bastap taýar óndirýshilerdiń óndiristik qury­lystarǵa jumsalatyn shyǵyn­darynyń belgili bir bóligin óteý úshin ınvestısııalyq sýbsıdııa­laý qurylymy qoldanylady. Mundaı qarjylyq demeý qus sharýashylyǵyna qarjy tartý múmkindigin arttyrary sózsiz. 2012 jylǵy qurǵaqshylyqqa baılanys­ty týyndaǵan jemazyq máselesin sheshý úshin jáne qus basy men ónimderiniń kólemin tómendetpeý maqsatymen Úkimet qorynan 264,7 myń tonna jemdik astyq bólindi. Bul qoldanylǵan sharalar óndiristegi ahýaldy turaq­tandyrýǵa sebin tıgizgeni anyq.

Respýblıkanyń shetelden ákelinetin qus etine táýeldiligin azaıtý áli kúrdeli kúıinde qalyp otyr. Máselen, 2012 jyly shetelden ákelingen et ónimderi jalpy tutynystyń 61 paıyzyn quraýy oılandyrmaı qoımaıdy. Sonyń saldarynan otandyq kásiporyndar óz ónimderin ótkizýde kóptegen qıyndyqtarǵa kezigip otyrǵany jasyryn emes. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen ótken Úkimettiń jýyrdaǵy keńeıtilgen otyrysynda agrarlyq sektorda, onyń ishinde et ónimderin eksporttaýda qalyptasqan qordaly máseleler atap kórsetilip, osyǵan oraı naqty sharalardy júzege asyrý talap etildi. Prezıdenttiń agrarlyq sektor sekildi strategııalyq salaǵa aıryqsha nazar aýdarýy óte qup­tar­lyq. Ishki-syrtqy, óńirlik, salalyq orasan resýrstarǵa ıe bola tura ıgerilmeı jatqanyn, ornymen paıdalana bilsek, eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý sekildi úlken maqsatqa jetýdiń zor múmkindikterin kórsetip berdi.

Aldymyzda 2016 jylǵa taman 60 myń tonnaǵa deıin et ónimderin alys-jaqyn shetelderge satý sekildi jaýapty mindetter tur. Tıisti baǵdarlamany oryndaýǵa 120 mıllıard teńge bólingenine qaramastan istiń alǵa jyljymaýy bárimizdi qatty oılandyrsa kerek. Aıtylǵan syn-pikirlerdiń qus eti eksportyna da qatysy bar. Sóz ara­synda bul másele «Egemen Qa­zaq­stan» gazeti betterinde júıeli kóteriletinin, sonyń bir mysalyna jaqynda jarııalanǵan «Syrtqa et shyǵarýdyń ornyna etti syrttan tasımyz» atty maqalany keltirýge bolady. Súıikti gazetim­niń turaqty oqyrmany retinde qolyma qalam alýǵa osyndaı túıt­kildi jaılardyń sebep bolǵa­nyn aıta ketkim keledi. Ári qus sharýashylyǵynyń tájirıbeli maman-ǵalymy retinde keı oılarymdy oqyrmandarmen bóliskendi jón kórdim.

Áńgimeniń toqeterine kóshsek, biryńǵaı Keden odaǵy talaptaryna yńǵaılanyp, Dúnıejúzilik saý­da uıymyna kirer aldynda qus ónimderiniń tizimdemesin keńeıtý maqsatyndaǵy is-sharalardy jedeldetken jón. Aıtalyq, AQSh-ta óndiriletin jáne birdeı standarttar negizinde ishki naryqqa shyǵarylatyn shıkileı sýytylǵan jáne muzdatylǵan qus ónimderiniń taýar retinde 77 saýdalyq sıpattamasy bar eken. Al, bizdiń assortımentimizde 10-12 atalym ǵana kórsetilgen. Demek, assor­tımenttegi ónimder kólemin ulǵaıtý úshin túbegeıli óńdeýge basa nazar aýdara otyryp, elimizdegi qus fab­rıkalary ınvestısııany paıdalaný joldaryn ońtaıly sheship, qus ónimderin óndirý tehnologııasyn ýaqyt talabyna saı jańartýlary kerek. Bul – bir. Ýaqytty soz­baı, tezdetip sheshetin ekinshi má­se­­le – respýblıkaǵa sheteldik qus ónimderin shamadan tys ákelýdi shekteý, bylaısha aıtqanda, qus etiniń ımportyna tarıftik kvota qoıý. Sonda elimizdiń qus ósi­rý­shileri óz jumystaryn joǵary deńgeıde uıymdastyra alary anyq.

Taǵy da qaıtalap aıtamyn: Qazaqstanǵa ákelinetin ımporttyq ónimderge kedendik salyq engizbeı jáne tarıftik kvota qoımaı bolmaıdy. Sebebi, qus ónimderi naryǵynda aldymen otandyq taýar óndirýshilerdiń ónimderin satyp alýǵa jaǵdaı ja­saý kerek. Tu­qymdyq, ınkýba­sııalyq ju­myrt­qalarmen, sapaly táýliktik bala­pandarmen qamtamasyz etý, qus tuqy­myn asyldandyrý jumystaryn jolǵa qoıý baǵyttarynda da sheshi­min kútken máseleler az emes. So­lar­dyń birine otandyq qus krosta­rynyń joqtyǵyn jatqyzýǵa bo­la­dy. Amal joq, olardyń asyl tuqymdyq arǵy tektik jáne ana­lyq túrlerine, ınkýbasııalyq jumyrtqalaryna 8-10 mıllıon AQSh dollaryn jumsap, shetelderden alýǵa májbúrmiz. Osylaısha, ımporttyq táýeldilikten qutyla almaı otyrǵan jaıymyz bar. Álemdik jáne otandyq genotıpter negizinde elimizde joǵary ónimdi qustardyń asyl tuqymdy júıesin qurý úshin asyldandyrý jumystaryn uıymdastyrýdy joǵary deńgeıge kóterip, selek­sııalyq-tektik ortalyqtar men asyl tuqymdy qus zaýyttaryn ashý arqyly básekelestikke qabi­let­ti qus jelileri men krostaryn shyǵarý qajet. Bul másele­niń oń sheshilýi shetelderden ákelinetin qus ónimderiniń kóle­min qysqartyp, otandyq taýar óndirýshilerdiń jumysyna jáne bıoazyqtyq qaýipsizdigine oń áserin tıgizeri, qus indetteriniń ótýine shekteý qoıylyp, osy sala ónimderiniń ózindik qunynyń anaǵurlym tómendeýine jeteleri tájirıbede talaı qýattalǵan.

Bul baǵytta Soltústik Qazaq­stan oblysynda birtalaı ǵylymı-zertteý jumystary júrgizilip keledi. Qus tuqymdaryn asyldandyrý men suryptama deńgeıin kóterý maqsatynda Soltústik Qazaqstan mal jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalymdary «Beskól qus fabrıkasy» JShS-men birlese otyryp, qus tuqymdarynyń genetıkalyq qoryn jasady. Sonyń nátıjesinde respýblıkada jergilikti úırektiń eki jelili «Beskóldik túrli tústi» otandyq tuqymy shyǵaryldy. Olar jergilikti jerdiń aýa raıyna beıimdelgishtigimen, jas qustar­dyń joǵary saqtalynymymen, aǵza­da­ǵy ish maıy mólsheriniń tó­men­digimen, ósim salmaǵy men ónim birligine jemazyqtyń az jumsalatynymen erekshelenedi. Jańa tuqymǵa suranys kóp. Búginde eki jelili aq úırekterdiń krosyn shyǵarý jumystarymen aınalysýdamyz. Bir qynjyltatyny, Qazaqstanda otandyq taýyq kros­tary joq. Sol sebepti elimizdiń qus sharýashylyǵymen aınalysatyn taýar óndirýshileri tuqymdyq jumyrtqalar men táýliktik asyl tuqymdy balapandardy alys jáne jaqyn shetelderden joǵary baǵamen satyp alýǵa májbúr. Onyń ústine ártúrli indetterdiń kelý qaýpi bar ekenin joqqa shyǵarmaǵan jón. Elimizdegi qus suryptaý sala­synyń bilgir ǵalymy, aýyl sha­rýa­shylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor Q.Moldajanovtyń tikeleı ­aralasýymen Chehııanyń «Domınanta» suryptaý-gene­tı­kalyq orta­ly­ǵy­nyń prezıdenti Mılan Tyl­lamen birqatar ke­li­simderge qol jetkizildi. Atap aıtqanda, ju­myrtqa baǵytyndaǵy taýyq krostarynyń taza bastapqy jeli­leriniń jumyrtqalary nemese táýliktik balapandary arzan­datylǵan baǵamen satyp alynatyn boldy. Bul kelisimderdiń utym­dy jaǵy, qustyń bastapqy taza jelileri arqyly az ýaqyt ara­lyǵynda onyń arǵytektik jáne ata-analyq toptaryn quryp, qus basynyń tez arada kóbeıýine múmkindik týady.

Sóz sońynda aıtarymyz, qus sharýashylyǵyn ozyq teh­nolo­gııalarǵa negizdelgen óner­ká­siptik jolǵa kóshiretin bolsaq, eksporttyq áleýetimizdiń artary anyq.

Aqan JÚNISOV,

Soltústik Qazaqstan mal jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dosenti, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty.

Soltústik Qazaqstan oblysy,

Beskól kenti.