Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda osy sot-quqyqtyq júıeni reformalaýdyń mańyzdylyǵyn alǵa tartyp, tıisti organdarǵa naqty tapsyrmalar júktegen bolatyn. «Zań ústemdigi ornyqpasa jəne azamattardyń qaýipsizdigine kepildik berilmese, əleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń birde-bir mindeti tabysty júzege asyrylmaıdy. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» – bul, shyn mənisinde, «Ədiletti memleket» qurý tujyrymdamasy», dedi Q.Toqaev. El Prezıdentiniń aıtýynsha, azamattardyń məselelerin tyńdap, kórip qana qoıý jetkiliksiz. Eń bastysy – durys jəne ədil sheshim shyǵarý qajet. Prezıdentimiz aıtyp otyrǵandaı, «Quqyq qorǵaý jəne sot júıelerine negizgi ról júkteledi. Bul salaǵa reforma asa qajet».
Joldaýda ókilettikterdiń arajigi naqty ajyratylǵan úsh býyndy model qurý qajettiligi de aıtyldy. Sol úsh býynnyń bir tarmaǵy dep elimizdiń polısııa qyzmetin aıtýǵa bolady.
– 2018 jyly Elbasy ishki ister organdaryn keń aýqymdy reformalaýdy bastady. Bıyl Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óziniń halyqqa Joldaýynda polısııa qyzmetin servıstik modelge aýystyrýdy jandandyrýdy tapsyrdy. El Prezıdentiniń tapsyrmalary – zamanaýı, tehnologııalyq turǵyda damyǵan, halyqtyń senimine ıe bola alatyn ishki ister organdarynyń júıesin qurýdy kózdeıdi. Ishki ister organdaryn jańǵyrtýdyń 2019-2021 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasy reformalardyń basty quralyna aınaldy. Sonymen qatar búginde ishki ister organdarynyń uıymdastyrýshylyq-shtattyq qurylymy ońtaılandyrylǵan. Máselen, 106 artyq basqarýshylyq býyn jáne 1,5 myńǵa jýyq basqarýshylyq laýazym joıyldy. Ishki ister organdaryndaǵy sany 11%-ǵa (10500 qyzmetker) qysqardy, – deıdi Ishki ister mınıstri Erlan Turǵymbaev.
Árıne elimizdegi sot-quqyqtyq júıesinde jasalyp jatqan qarymdy qadamdar qaıtse de jemisin berýi tıis. Bul eń aldymen memlekettik basqarý júıesine de oń áser etetini belgili.
– Quqyq qorǵaý jáne sot júıesiniń deńgeıin joǵarylatý – elimizdiń memlekettik basqarý júıesin jańǵyrtýdyń mańyzdy bóligine aınalýda. Keıingi jyldary bul salada birqatar mańyzdy reforma júrgizildi. Búgingi tańda bizdiń aldymyzda zań ústemdigin, ádildikti jáne halyqtyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý boıynsha jaýapty mindet tur. Quqyq qorǵaý jáne sot júıesin reformalaý jónindegi komıssııanyń qabyldaǵan sheshimderi Konstıtýsııa jáne Qazaqstan Respýblıkasy zańdarynyń oryndalýyn, bizdiń azamattarymyzdyń quqyqtary, bostandyqtary men zańdy múddelerin qamtamasyz etýde kórinis tabatynyna senimdimin, – deıdi Ádilet mınıstri Marat Beketaev.
Elimizdiń eń qymbat qazynasy – adam jáne onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary bolǵandyqtan, ár otandasymyzdyń taǵdyry memleket úshin zor mańyzǵa ıe. Jaza basyp jańylysqandardyń barlyǵyn birdeı oqshaýlaýǵa, bostandyǵyn shekteýge bolmaıdy.
– Elimiz táýelsizdik alǵaly beri Qazaqstannyń quqyq qorǵaý salasynda júıeli ári birizdilikpen jumys atqarylyp keledi. Osy jumystar arqyly memleketimizde turaqtylyq pen qaýipsizdiktiń joǵary deńgeıi qamtamasyz etilýde. Mańyzdy baǵdarlamalyq qujattar men tujyrymdamalar júzege asyryldy. Tıisti zańdar qabyldandy. Halyqaralyq baılanystar ornatyldy. Qylmystyq prosess kezeń-kezeńimen jetildirilip keledi. Damyǵan elderdiń tájirıbesine súıene otyryp, olardyń sotqa deıingi óndiris ınstıtýttary qoldanylýda. Máselen, 2015 jyly jańa Qylmystyq prosessýaldyq kodeks qoldanysqa engizildi. Atalǵan Qylmystyq kodekske sáıkes, tergeýge deıingi tekseris joıyldy. Tergeý sýdıasy ınstıtýty qolǵa alyndy. Jazalaý júıesi rettelip, teńdestirildi. Budan bylaı oqshaýlaýdan ózge amal joq qaýipti qylmyskerler ǵana bas bostandyǵynan aıyrylatyn bolady, – deıdi Bas prokýrordyń orynbasary Marat Ahmetjanov.
Adam taǵdyryn tarazyǵa tartyp, aq pen qarany ajyratyp alý – qashanda qıyn. Ol úshin qara qyldy qaq jaratyn ádildik pen máseleniń mán jaıyn anyq ańǵara alatyn tórelik qajet. Túptep kelgende, elimizdegi aýqymdy reformadan kútetin nátıje de – osy.
– Prezıdent Ákimshiligi men Qaýipsizdik Keńesi hatshylyǵynyń basshylyǵymen sot-quqyqtyq júıeni jetildirý, jańǵyrý baǵytynda aýqymdy jumystar bastaldy. Joǵarǵy sot jumys tobyna qazirdiń ózinde jańa usynystar jıyntyǵyn usynyp úlgerdi. Olar sot júıesin jetildirýge, úsh býyndy model júıesiniń jumysyn jyldamdatýǵa, básekelestikti odan ári damytýǵa jáne taraptardyń teńdigin naqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Sot organdarynyń jumysyn jetildirý máselesi týraly aıtqan kezde tyń jańalyq retinde «Sıfrly sot saraptamasyn» aıtýǵa bolar edi. Bul – IT-ónim. Biz belgilengen júıege azamattyq-quqyqtyq daýlar boıynsha 2 mln qorytyndy sot aktileri men 120 myń aryzdy júktedik. Bul júıe 5 modýlden turady. Osylaısha búginde elimizdegi sot júıesin damytý máselesine qatysty birqatar naqty qadam jasalyp jatyr, – deıdi Joǵarǵy sottyń sýdıasy Aslan Týkeev.
Syrt kóz – synshy. Qazaqstanda jasalyp jatqan júıeli jumystardyń jemisin baǵyp, jetistigin baǵamdap otyrǵan sarapshylar qaýymy bar. Sol sebepti mundaı kásibı mamandardyń pikiri elimizde aýqymdy jumystar atqarylyp jatqan kezeńde asa mańyzdy, aýadaı qajet.
– Álem kóz ilespes jyldamdyqpen ózgerip jatyr. Endeshe, bul álemdi basqarý júıesi de ózgerýi kerek degen sóz. Sonyń ishinde qylmysqa qarsy kúres jáne turaqtylyq pen tártipti saqtap qalý máselesi de bar. Bul basqarý júıesi naq búgin jáne birjola ózgerip qoımaıdy. Ol udaıy ózgerip turýy tıis. Iаǵnı biz bir reforma jasap alyp, keıin odan shyǵa almaı qalmaýymyz kerek. Sebebi kez kelgen reformanyń saldaryn ýaqyt ózi rettep otyrady. Bul rette barlyq quqyq qorǵaý júıesin reformalaý – obektıvti qajettilik deýge bolady. Sony iske asyrý qajettiligi týyndap otyr. Biz fızıkalyq ta, ıntellektýaldyq turǵyda da odan qashyp qutyla almaımyz. Másele onda emes. Másele bul reformany qalaı júrgizýde. Meniń oıymsha, bul suraqtyń jaýaby – qarapaıym. Iаǵnı, sot-quqyqtyq júıeni bóle-jarmaı, keshendi túrde reformalaý qajet, – deıdi Reseı Federasııasy Tergeý komıteti Máskeý akademııasynyń Qylmystyq quqyq jáne krımınologııa kafedrasynyń professory Iýrıı Golık.
Elimizdegi qylmystyq prosesterdiń búgingi qalyby men onyń álemdik keńistikte alar ornyn árkim ártúrli baǵamdaıdy. Mundaıda sarapshylar kóbine-kóp ózge elderdiń zańnama júıesimen salystyrý, artyqshylyǵy men kemshiligin baǵamdaý arqyly oı qorytyp otyrady. Sondyqtan Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasy negizinde qolǵa alynyp jatqan aýqymdy reforma kezinde elimizdiń sot-quqyqtyq júıesin damytýǵa septigin tıgizetin ár pikir mańyzdy.
– Biraz jyl buryn biz Qazaqstandaǵy qylmystyq prosesterdi jetildirý máselesin talqylaǵan bolatynbyz. Árıne sodan beri kóptegen ereje iske asyryldy. Mundaı damý jolyn TMD-ǵa múshe memleketterdiń basym kópshiligi júrip ótti. Alaıda qandaı da bir sapaly jetistik bar deı qoıý qıyn. Biz Reseıde otyryp-aq jaǵdaıdy jiti baqylap otyramyz. Sondyqtan atqarylyp jatqan jumystardyń jemisin ázir kórip otyrǵan joqpyz. Máselen, Shveısarııanyń quqyqtyq júıesi 40 jylǵa jýyq ýaqyt ázirlendi. Ony qoldanysqa engizýdiń ózine 4 jylǵa jýyq ýaqyt qajet boldy. Osylaısha atalǵan memlekettiń quqyqtyq júıesi 2011 jyly engizilip, mine, 10 jylǵa jýyq ýaqyt boıy reforma júrgizý týraly eshqandaı bastama kóterilgen joq. Al TMD aýmaǵyndaǵy memlekette bári kerisinshe. Meni alańdatyp otyrǵany da – osy. Sol sebepti reformany barynsha sapaly ári uzaq jyldarǵa negizdelgen tıimdi etip júrgizý qajet, – deıdi M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti Zań fakýltetindegi Qylmystyq is júrgizý, ádilet jáne prokýratýralyq qadaǵalaý kafedrasynyń meńgerýshisi, zań ǵylymdarynyń doktory, professor Leonıd Golovko.
Bul reformalarǵa tek sarapshylar ǵana emes, eń aldymen, osy ózgeristerdiń sońǵy nátıjesin sezinetin qoǵam ókilderi, el azamattary aıryqsha mán berip otyr. Sebebi qarapaıym qazaqstandyqtardyń múddesi men zańdy quqyǵy eskerýsiz qalmaýǵa tıis.
– Elimizdiń quqyq qorǵaý jáne sot júıesi otyz jyl ishinde barlyq maqsattardy oryndap, álemdegi ozyq tájirıbelerdi engizip, zor jetistikke jetip keledi. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýlary men sóılegen sózderinde qazirgi kezeńde alda jańa máseleler men ustanymdar turǵanyn aıtyp, solardy oryndaýǵa tapsyrmalar bergen edi. Quqyq qorǵaý jáne sot júıesi organdarynyń qyzmeti, olardy jańǵyrtý máseleleri únemi qoǵamnyń nazarynda. Bul – beker emes. Sebebi Qazaqstannyń ár azamaty óziniń, otbasynyń qaýipsizdigin eń aldymen quqyq qorǵaý jáne sot organdarynyń qyzmetimen baılanystyrady. Bul rette atalǵan organdardyń bedeli túrli jaǵdaılarǵa baılanysty qalyptasatynyn umytpaýymyz kerek. Sondyqtan birinshi orynǵa biz zań ústemdigi men ádildikti, halyqtyń qaýipsizdigin shyǵaramyz, – deıdi Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Takır Balyqbaev.
