Baýyrjantanýdyń tunyǵy men tuńǵıyǵy

– Beke, kóziqaraqty oqyrman dańq­ty qolbasshy Baýyrjan Momysh­uly­nyń ómiri men áskerı-ádebı sala­daǵy ólsheýsiz qyzmeti týraly on-san tom ja­zylǵanynan habardar. Oǵan el aýzyn­­da jattalyp qalǵan ańyz ben aqı­qat áńgimelerdi qosyńyz. Nemere ata­ńyz­dyń ómirine baılanysty ózińiz qazir qyz­met istep júrgen ortalyqtan el qula­ǵyn eleń etkizerlik tyń derekter tap­tyńyz ba?

– Baýyrjan atamyz týraly jazylǵan ádebı hám tarıhı eńbekterden el bil­meı­tin, halyq qulaǵdar emes málimet tabý qıyn. Biraq sol tanys oqıǵalardyń ózin­de de saraptap, jarııalylyqpen ashyp aı­tatyn jaıttar barshylyq. Máselen, Baýyrjan atamyzdyń jalpyǵa málim tik minezine qatysty «oı, ne deısiń, ekeýara áń­g­i­meleskendi de kótere almaıdy, ur­sa­dy eken» degenge deıingi aıtylatyn aýyz­eki áńgime jetip artylady, kóp. «Ol ki­si nege on­daı minezin ashyq kórsetti eken?» degen saýal men es bilip, etek jı­­ǵan, jýrnalıstıka tabaldyryǵyn atta­ǵan alǵashqy jyldardan bastap sa­nam­­dy silkip turatyn. Bala kezden tike­leı ózim kýá bolǵan, ózim aralasqan qaımaǵy buzylmaǵan qyzyqty sátter kóz aldymnan baıaý syrǵıtyn. Aýyl­ǵa atam kelgende qalaısha asyr salyp moınyna asylmaımyz, qalaısha qýan­baımyz? Úı-ishi birneshe shabadan kon­fet­ke, túrli-túrli kıim-keshekke tolyp keter edi. Jaltyraǵan jeńil máshınesine tolarsaqtan topyraq keshken jalańaıaq­pen oınaqtap baryp otyryp alatynymyz da esimde. Jekigenin, daýys kóterip «tek» degenin de estimeppiz. Endeshe, bul qalaı bolǵany? Halyq batyrynyń shynaıy bolmysyna qatysty osynshama jyl janymdy jegideı kemirgen saýaldyń jaýa­byn men qazir tapqandaımyn. Oǵan Baýyrjan atamnyń óz qolymen jazǵan hattary, qujattary, anyqtamalary, ádebı dúnıeleri, aforızmderi kýá. Altynǵa bergisiz qolymdaǵy alty papkiniń ishinde shtab bastyǵy, polkovnık Ivan Ivanovıch Serebrıakovtyń maıdan dalasynda jazǵan stenog­rammalary da bar. Sarǵaıǵan paraq­tardy aqtarǵan saıyn buryn-sońdy men bilmegen, men estimegen oqı­ǵa­lar tizbektelip shyǵyp jatyr, shyǵyp jatyr. Máselen, 8-dıvızııanyń shtab bastyǵy I.Serebrıakov 1942 jyldyń tamyzynda Baýyrjan Momyshulyn Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynady. Onyń aldynda, ıaǵnı 1941 jyldyń qarashasynda Ivan Panfılovtyń ózi batalon komandırine Keńes Odaǵynyń eń joǵary marapaty – «Lenın» ordenin berý kerek dep kepildeme jazǵan. Eki nagrada da ıesin tappady. Máskeý selt etpegen de. Nege? Serebrıakovtyń tarıhı steno­grammasyn oqysańyz, 1941 jylǵy qarashanyń 16-sy men 24-i arasynda ótken adam aıtqysyz qandy shaıqastan janyń túrshigedi. 8-dıvızııanyń kúl-talqanyn shyǵarýǵa Volokolamskini betke alyp jolyndaǵysyn jaıpap kele jatqan eń azýly nemis quramasynyń ek­pini shyn mánin­de óte qatty bolatyn. Keskilesken bir búıir­degi shaıqasta Baýyrjan Momysh­ulynyń batalony qorshaý­da qala­dy. Komandırdiń aılasymen boı tasalaı atysqan jaýyngerler arqa tus­ta­ǵy úlken kúre jolǵa qaraı sheginedi. Endi dál osy arada batalon komandıri Momysh­ulynyń sary paraqtaǵy jazbalaryna kóz salaıyq. «Art jaǵymyzǵa barlaý jasasaq, kúre tas joldyń ústinde Máskeýge bet alǵan gıtlershilerdiń negizgi kúshi – jer qaıystyrǵan brondy tehnıka, mo­toatqyshtar, kólik mingen qaraqurym ásker kolonnasy birneshe shaqyrymǵa sozylyp, seldeı aǵyp bara jatyr eken». «Seldeı aǵyp» degendi eki qaıtalap jazypty. Batalon komandıriniń óte tez sheshimine saı mysyqtabandap izine túsip kele jatqan jaý jetkenshe qoldaǵy segiz zeńbirek pen segiz stanokty pýlemetti dereý kúre joldaǵy «sel-kolonnaǵa» qarata buryp, «ýralaǵan» kúıi búıirden soqqy jasaıdy. Kútpegen shabýyldan jaý tizbegi úzilip, baýyrjanshylar arǵy bettegi jynysty ný ormanǵa shaıqasa júrip ótip úl­ge­redi. Aýyr jaraqattanǵandardy bir­ge ala ketip, boı tasalaıdy. Munyń aqy­­ry ne boldy deńiz? Osy shaıqas Más­keýge daýyl soqqandaı alapat ekpin­men bet alǵan jaýdyń joryǵyn eki táý­likke toqtatyp tastaıdy. Endi Sere­brıa­kov­tyń stenogrammasyndaǵy general Pan­fılov­tyń qoltańbasymen tanysyp kó­re­ıik: «Bú­ıirden tosyn soqqy kútpegen ne­mis­ter abdyrap, toqtaýǵa májbúr bol­ǵan. Bir sózben aıtqanda, fashıster bizdiń dıvızııanyń aldyńǵy sheptegi qorǵanys-bekinisimizdi byt-shyt etip talqandaýǵa tónip qalǵan edi. Jaýdyń ekpini joq! Túsinsek buıyrmasyn. Bul qalaı? Eki táýlikte esimizdi jıyp, eńsemizdi kóterip úlgerdik. Sóıtsek, qorshaýda qalyp, she­ginip kele jatqanyna qaramastan, jaý­dyń aǵylǵan kolonnasyna kútpegen jerden shaıqas ashyp, záre-qutyn qashyr­ǵan Baýyrjan Momyshulynyń batalony eken». Osy aıryqsha oqıǵany negiz­ge alyp, qujattaǵan general Ivan Panfılov batalon komandıriniń erligi «Lenın» ordenimen marapattalýǵa laıyq dep usynys jazady. Baýyrjan Momyshuly­­­nyń 41 men 42-shi, odan 44-shi jylǵa deıingi jasaǵan osyndaı kózsiz erlik joryqtaryn túgel jazǵan Serebrıakovtyń stenografııalyq qujattary meniń qolym­da saqtaýly tur. Osy eki oqıǵa batyrdyń júregine óshpes syzat salmady dep kim aıtady? Batyr – shapsa, baltanyń júzi ótpeıtin uly derjavalyq shovınızmniń qurbanyna aınalǵan.

– Baýkeń «Meni Cherchıll, Adenaýer jaqsy túsiner edi» dep ashynǵan eken. Keńes Odaǵynyń sol tustaǵy Bas qol­bas­shysy Stalındi meńzep aıtqan osy sózi týraly Baýkeńniń maıdanger dosy Dmıtrıı Snegınniń «Nash Baýrdjan» kitabynan oqyǵanym bar...

– Másele sonda ǵoı, aǵylshyn Cher­chıll de, germanııalyq kansler Ade­naýer de joǵarydaǵydaı óshpes erlik jo­ryqtaryna shovınıstik pıǵyldyń prız­ma­synan qaraýdan ada bolatyn. Stalın basqarǵan júıedegi tamyry tereńge jaıyl­­ǵan kesel týraly búgingi urpaqty tegi by­laı qoıaıyqshy, batyrdyń keshegi za­­mandastarynyń ózi bile de bermegen, kóbi bilmegen kúıi dúnıeden ótti. Bul oraı­da, tarıhtyń ishine búkken syry óte kóp.

– Baýyrjan Momyshulyna degen reaksııalyq ultshyldyq kózqaras stalındik-keńestik ókimettiń boıyn soǵystan da burynyraq meńdep alǵan joq pa eken degen oı týyndaıdy keıde...

– 1936 jyly ataqty «stalındik Konstıtýsııa» jarııalanǵan soń búkil halyqtyq talqylaý bastalady. Ol kezde Baýyrjan Momyshuly Qıyr Shyǵysta Keńes Odaǵynyń Marshaly K.Blıýher basqaratyn Erekshe jasaqtalǵan armııada qyzmet etetin. 315-atqyshtar polkinde ótken mıtıngide Konstıtýsııaǵa jappaı qoldaý kórsetilip, bir daýys qalys qalǵan. Qyzyl Armııanyń 26 jastaǵy sardary Baýyrjan Momyshuly: «Túrin-túsin kórmegen, ózim oqymaǵan Konstıtýsııany qalaısha qoldap daýys beremin!» degen ǵoı. Stalınniń kózi tiri, kósemniń ózi qol qoıǵan Konstıtýsııaǵa keńes ofıseriniń kózqarasy osyndaı! Dıvızııa basshylyǵy aıaǵynan tik turady! Polktegi Sannıkov esimdi ofıser óreskel oqıǵanyń búge-shigesin qaldyrmaı dıvızııa basshylyǵyna aryz-hat jazyp úlgergen ǵoı. Baýyrjan Momyshulynyń jeke jaýyngerlik paraqshasyna elimizdiń Konstıtýsııasyn qoldamady degen saıası senimsizdik bildirilip, tańbalanady. Sodan tótenshe ótken aıryqsha talqylaý jınalysynda «Men Keńes Odaǵynyń azamaty retinde Konstıtýsııany oqyp alǵan soń ǵana óz pikirimdi bildirýge tıispin. Keńes eliniń árbir erkin azamaty solaı etýi tıis» degen Baýyrjan Momyshuly ózin tolyqtaı aqtap shyǵady. Onysy dıvızııa kommýnısterinen tolyq qoldaý tabady. Sol jınalysta jas qazaq ofıseriniń kózinshe ony qaralaý qujattary jarııaly túrde jeke kitapshasynan alynyp tastalynyp, ofıser Sannıkovqa «domalaq» aryzy úshin partııalyq shara qoldanylady. Qyzyǵy alda... Keńes Odaǵynyń Marshaly M.Zaharovtyń Baýyrjan Momyshulyna áskerı akademııany bitirip qyzmetke attanar sátinde jazǵan mynadaı kepildemesi bar: «О́tken 30 jyldyń ishinde dál siz­ge jazǵandaı óte ádil ári óte jaqsy minez­deme eshkimge jazǵan emespin. Siz tama­sha so­ǵystyńyz, úzdik oqydyńyz, endi sizge tek beıbit zamanda dıvızııany kór­nek­ti túrde basqarsyn degen tilek aıtý ǵana qaldy». Soǵan qaramastan, KSRO Qorǵanys mınıstrligi kadrlar bas bas­qarmasy bastyǵynyń orynbasary, Keńes Odaǵynyń Batyry, general-leı­­tenant Nıkolaı Bırıýkov (soǵystan keıin akademııany Momyshulymen birge oqyp bitirgen) «Joldas gvardııa pol­kovnıgi, dárejeńizge saı qyzmetke óte almaǵanyńyzdy ókinishpen habarlaımyz» deıdi. Bas shtab Baýkeńe qanymen, mańdaı terimen jeńip alǵan laıyqty áskerı laýa­zymynan eki saty tómen qyzmet usyn­ǵan eken. Bırıýkov jasyryp-jappaıdy. Gvardııa polkovnıginiń aldyna 1936 jylǵy Momyshulynyń «stalındik Konstıtýsııaǵa» qatysty saıası kózqarasy týraly jeke esep kitapshasynda tirkelgen jazbalardy tastaıdy. Polk komandıriniń buıryǵymen, partııa uıymynyń sheshi­mi­men jeke esep kitapshasynan alynyp, kúshin joıǵan qujat on eki jyl boıy «jyly jerde» qylaý túspeı jatqan, baıqadyńyz ba?! Beıbit zamannyń ózinde osyndaı saıası teketiresterdi basynan ótkergen Baýyrjan atamnyń adamı kóńil kúıin túsinýge bolatyn shyǵar dep oılaımyn.

– Orasan zor kedergiler men tos­qaýyl­darǵa qaramastan, gvardııa pol­kovnıgi Baýyrjan Momyshuly ádi­lettiń saltanat qurýynyń arqasynda ózine laıyqty Keńes Odaǵynyń Ba­tyry ataǵyn báribir aldy. О́kinishtisi, ózi de, kóptegen maıdandas áriptesteri de ol kúndi kóre almady.

– Iá... Osy arada Serebrıakovtyń ekinshi azamattyq erligi týraly aıtpasa taǵy bolmas. Qolymda bar qujatqa súıeneıin: dıvızııa komandıri qyzmetine taǵaıyndalǵan general 1944 jyly ekinshi márte baıyrǵy usynys hatty eki danamen qaıta jańǵyrtyp jazady. Birinshisin, KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmyna, ekinshi túpnusqasyn Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmyna joldaıdy. Dıvızııa komandıri Ivan Serebrıakovtyń ondaǵy oıy bul hatty Qazaqstan bıligi, Qazaqstan hal­qy da qoldaıtyn shyǵar degen úmiti sekildi. Ol jaıynda sál keıinirek baıandaıyn...

Soǵys aıaqtalǵan soń Uly Jeńistiń 10, 20, 30 jyldyǵynda baıqaýsyz umytylǵan tarıhı ádildiktiń týyn kótereıik degen nıet­­pen KSRO-nyń ár buryshynan joǵary jaqqa sandaǵan hat joldanǵany tarıhtan málim. О́zbekstannyń Sýrhandarııa obly­synan Rystaı Kerimjanov degen ardager aǵamyz 1965 jyly KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdýmynyń tóraǵasy Nıkolaı Podgornyıǵa hat joldaıdy. Onda «Mynadaı beıbit zamanda ósip-óngen bala-shaǵamyzben baqytty shańyraq astynda ómir súrip jatýymyz bizdiń erjúrek te batyr, sheshimi tez dańqty polk komandırimiz, gvardııa polkovnıgi Baýyrjan Momyshulynyń arqasy dep oılaımyz. Keńes elinen tys aımaqtarǵa da ataǵy málim dańqty qolbasshynyń soǵys jyldary Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵanynan habardarmyz. Batyrdyń erligin baǵalaýdy qashanǵa deıin soza beremiz, laıyqty marapatyn Uly Jeńistiń mereıtoıy ústinde jasaǵandaryńyzdy qalaımyz» dep atap kórsetken. Podgornyıdyń atyna jazǵan sol hatqa jaýapty ózbekstandyq ardager eki jyldan soń, ıaǵnı 1967 jyly KSRO Qorǵanys mınıstrliginiń kadr­lar bóliminiń qyzmetkeri, polkovnık Bobkovtan alady. Hatta «soǵys jyldary Baýyrjan Momyshulyn ol qyzmet etken dıvızııanyń áskerı basshylyǵy siz atap ótkendeı, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynbaǵan. Sol sebepti de bul máseleni arnaıy qarap jatýdyń jóni joq dep habarlaımyz» dep jazylypty. Qalaı oılaısyz, Panfılov (1941 j.) pen Serebrıakovtyń (1942,1944 j.j.) Joǵary Bas qolbasshynyń atyna, Prezıdıýmǵa jazǵan hattaryn Qorǵanys mınıstrligi arhıviniń joǵaltyp jiberýi múmkin be?!.

– Beke, manadan beri ózińiz áldene­she ret qaıtalap ótken Baýkeńdi ba­tyr­­­lyqqa usyný týraly, ol qujat aqy­­­­rynda qalaı tabyldy, sony aı­ty­­ńyzshy?

– Aıtaıyn. Akademık Manash Qozy­baev 1990 jyly Qazaqstan ǴA qarasty Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtyn basqarǵan kezinde qol astyndaǵy qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory Pavel Ste­panovıch Belan degen kisini Máskeý túbindegi Podolsk qalasyndaǵy áskerı arhıv keńsesine «Baýyrjan Momyshulyn Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alýǵa áldeneshe ret usynǵany týraly estigenbiz. Memlekettiń bas arhıvinde sony rastaıtyn qujat bar ma, anyqtap qaıtsańyz» dep jolsaparǵa attandyrady. Kóp uzamaı myń bolǵyr Belan, Momyshulyn eki márte Batyrlyqqa usynǵan Serebrıakovtyń naqty qujatyn Almatyǵa alyp keledi. Q­azaq­stan Kom­partııasy Ortalyq Komı­teti­niń birinshi hatshysy Nursultan Nazar­baev Baýyrjan Momyshulynyń áýletine «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵyn óz qolymen tabystady. Al endi... Alma­tyǵa Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Pre­zıdıýmyna 1944 jyly joldanǵan general Se­rebrıakovtyń ekinshi haty osy kún­ge deıin deregin taptyrǵan joq edi. Men qazir onyń izine tústim. Ol jaıyn­daǵy barlyq málimet týraly aldyn ala habarlamaı qoıa turaıyn...

– О́mirdegi shynaıy Baýkeń qandaı jan, qandaı azamat edi?

– Negizi Baýyrjan atam keremet psıholog. Adamdy bir kórgennen tanı bilgen. Minez kórsetýine sol erekshe qa­sıetteri sebepshi bolǵany aqıqat. Aýyl­daǵy kezdesýler men sálemdesýler bitkende, jalǵyz ózi uzaq ýaqyt boıy, úlken baqshamyz bar edi, alma aǵashynyń túbindegi kıiz tóselgen tik tórtburyshty narǵa jaıǵasyp alyp, únsiz uzaq otyr­ǵandy qalaıtyn. Atamnyń osy qylyǵyna tańdanatynmyn. Eshkimniń batyly jetip ol tynyshtyqty buzbaıtyn. Tek... Oshaq­baı ata men Námet ata kelgende, olar tańdy tańǵa uryp áńgime soǵatyn. Máslıhat ústi­ne ákem de bara almaıtyn. Anam ǵana dastarqanyn túgendep, shaıyn úzbeıtin. Bes aǵaıyndy Námet atam kezinde jalamen Sibirge aıdalǵan, baýyrlarynyń bar­ly­ǵynyń máıitin jat jerde qaldyryp, elge jalǵyz oralǵan. О́zi de óte shejire kisi bolǵan deıdi. Baýyrjan atam kóńil kúıi joqta «jalǵyz otyraıyn» dep ashyq aıtatyn.

– Kópe-kórineý jasalynǵan qııastyq áreketterdiń barlyǵyna tózip, kerek kezinde opponentiniń bet-júzine qara­maı, kókeıindegisin búkpeı aıtqan ata­myz­dyń boıyndaǵy qandaı qudiret-kúsh deseńizshi?!

– Máselen, men jazýshy Baqytjan Momyshuly kókemniń bir suhbatynan mynadaı sózderdi oqydym: «Ol úılesim izdedi, biraq ol tarpań bop tanyldy». Birde Ortalyq Komıtet keńsesiniń dáli­zinde úlken jınalystan shyqqan Qa­zaqstan Kompartııasynyń birinshi hatshysy Dinmuhamed Qonaev pen Ortalyq Azııa Áskerı okrýginiń qolbasshysy, general-polkovnık Nıkolaı Lıashenko bir top laýazym ıelerimen qatar kele jatady. Búıirdegi zaldyń esiginen kóppen birge shyqqan Baýyrjan atamyz álgi topty qolyndaǵy taıaǵyn alǵa sozyp toqtatady. «Dımash, bul ekeýmiz Akademııada birge oqyǵanbyz. Ol kil «úshke», men kil «beske» oqydym. Ol qazir general-polkovnık, men polkovnıkpin...», deıdi de qolyn shekesine aparyp, qalt burylyp júrip ketedi. Onysyn orys tilinde aıtqan.

– Baýyrjan atamyzdyń 20 jasynda shyǵarǵan bir maqaly bylaı bolyp keledi eken: «Eńbeksiz demalys ta abaq­tyda jatqanmen teń».

– Baýyrjan Momyshulynyń «Ofıser – shyǵarmashylyqtyń adamy» degenin estigen be edińiz?! Joǵarydaǵy siz aıtqan maqal osyǵan saıady. Ofıserdiń jumysy oılanyp strategııalyq sátterdi tez ári utymdy sheshýde, «Oı degenimiz – eńbek», deıdi. Qujattarǵa súıeneıin: «Súńgimen birdi óltirseń, aqylmen myńdy óltiresiń» degen halyq maqalyn unatqan ol kisi. 1944 jyly qańtarda Almatyǵa kelgen jolsaparynda Ǵylym Akademııasynda ǵalymdar men jazýshylar aldynda oqyǵan tórt kúndik leksııasynda ol shyǵarmashylyq adamyn – ofıserdi úsh sanatqa bólgen. Birinshisi – jaqyn qashyqtyqta urys júrgizedi. Ekinshisi – taktıkalyq ofıser. Úshinshisi – strategııalyq ofıser. Sardarlar qyzmetin bulaısha jikteý Keńes Odaǵynyń Qarýly kúshterinde buryn-sońdy bolmaǵan. Atamyzdyń bul aıtqany áskerı ǵylymǵa jańalyq bolyp engizilgen. Leksııa ústinde ol kisi ózin «Jaqyn qashyqtyqta urys júrgizetin ofısermin», dep atap kórsetken. Álgi «súńgi» týraly halyq maqalymen áńgime­sin qorytyndylap otyrǵan. Sereda derevnıasynda jaý bekinisindegi 300 nemis soldaty men ofıserin bir saǵattyń ishinde 100 soldatpen-aq byt-shyt etken naqty oqıǵa búgingi bestsellerge bergisiz. Momyshulynyń mártebesin bıik etken osynaý áskerı oıly ilimi men qabileti.

– Baýyrjan Momyshulynyń tańǵajaıyp áskerı ilimin tek qana Máskeý akademııasynda oqytýmen ǵana shektelip qaldyq pa?

– Kýbada, Ispanııa men Izraılde, myna ózimizdiń Túrkııada Baýyrjan Mo­myshulynyń áskerı ilimi kadetterden bastap iri quramalarǵa deıin oqy­tylady. Al bizdiń Qazaqstannyń ás­keri úshin ol pánder áli kúnge deıin tań­syq sanalyp keledi. Áskerı qabilet-qa­ry­my jaǵynan Momyshuly keńestik kóp­te­gen generaldar men marshaldardan bıik turdy. Sondyqtan da olar mundaı qa­biletti hám talantty komandırdiń talap­taryn ıakı oı-boljamdaryn moıyn­daı tursa da, moıynsynbady. Me­niń bir tańǵalatynym – Máskeý men Alma­ty Baýyrjan Momyshulynyń saıası kóz­qara­sy men «ultshyldyǵy» týraly taýsyl­maıtyn áńgimeni túgese almaı jatqan sol jyldary, fransýz armııasy bas shtaby basshysynyń orynbasary Porýa Momyshulyna mynadaı hat jazypty: «Siz qandaıda bir jaǵdaımen Parıjge keletin bolsańyz, ol men úshin qýanysh ári teńdessiz baqyt. Fransııanyń burynǵy áskerı sarbazy retinde sizdiń qolyńyzdy qos qoldap qysyp, qurmet kórsetýge ruq­sat etińiz. Qashyqta bolǵanymyzben, jo­ryqqa óz týymyzben shyqqanymyzben, ózge tilde sóılep, ártúrli áskerı kıim kıgenimizge qaramastan, biz de siz sııaq­ty adamı qasıetti saqtap qalý men kóki­re­gimizdi ózgege taptatpas úshin jaýmen aıanbaı shaıqastyq». Izraıl armııasy «Volokolamsk tas jolyn» 1946 jyly-aq ıvrıtke aýdaryp, áskerı oqýlyq retinde árbir jas ofıserge qarýmen qosyp qolyna ustatqan. Ol týraly Reseı pre­zı­denti V.Pýtınmen kezdesýi barysynda Izraıl saıasattanýshysy Aron Shneer Kreml­diń tórinde aıtty. Mine, tarıh! Mine, Baýyrjan Momyshulyn álemge tánti etken áskerı iliminiń qudireti! Qazaq polkovnıginiń áskerı daryny men qolbasshylyq talantyna tabynǵandar legi óte kóp. Chehııa turǵyny Irena Svıta­neva: «Volokolamsk tas jolyn» oqy­ǵaly beri men kezdesken árbir adamnan sol batyrdyń bolmysyn, úlgisin izdeı­min. Jasasyn meniń teńdesi joq batyrym, Baýyrjan Momyshuly!», deıdi. Kýba­nyń qoǵamdyq jáne saıası qaıratkeri, Bos­tandyq aralynyń negizin qalaýshy kúresker Fernanda Martınes Eredıanyń: «Kýbalyqtardyń kópshiligi marksızm-lenınızm iliminen dáris alý úshin, aldymen «Volokolamsk tas jolyn» oqıdy» degeni she? Fıdel Kastro men Che Gevaranyń aıtqandary... Oǵan generaldar Panfılov pen Chıstıakovtyń, Serebrıakovtyń, marshal Zaharovtyń sózderin qosyńyz. Baýyr­jan Momyshulyna qatysty tom-tom qu­jattar qazir de Podolsk arhıvinde (Máskeý) «О́te qupııa» degen grıfpen saq­taýly jatyr. Osydan on jyl buryn, batyrdyń 100 jyldyǵyna oraı, Podolsk arhıvine suraý salǵanymyzda «О́te qupııa» belgisindegi qujattar kórsetilmeıdi, kóshir­mesi qolǵa berilmeıdi», degen qysqa jaýap aldyq.

Shynaıy ómirdegi tarazynyń bir basynda Baýyrjannyń jaqtastary, bir ba­synda bıliktiń tasyrlary turdy. Sol arqyly ǵasyrda bir týatyn naǵyz qol­basshyǵa ómiriniń aqyrǵy sátine deıin eshbir aqtalýǵa kelmeıtin eń ońba­ǵan, eń anaıy ádiletsizdiktiń úlgisi kór­se­til­di. Baýyrjantanýdyń tunyǵy men tuń­ǵıy­ǵyndaǵy búginge deıin meniń kózimniń jetkeni – osy.

Áńgimelesken

Talǵat SÚIINBAI,

arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin