Al Málik aǵaı bizge QazMÝ-dyń fılologııa fakýltetinde birinshi kýrsta halyq aýyz ádebıetinen sabaq berdi.
Ulaǵatty ustazymyz qazaqtan alǵash shyqqan Keńes Odaǵynyń Batyry, halqymyzdyń tuńǵysh KSRO Pedagogıka Ǵylymdary Akademııasynyń akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaq KSR-nyń ǵylymyna eńbegi sińgen qaıratker, KSRO jáne Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, kórnekti jazýshy, Abaı atyndaǵy QazPI-diń on jyldan astam rektory bolǵanyna qaramastan, óte qarapaıym, asa meıirimdi, keremet kishipeıil, bıik parasatty adam bolatyn. Ol kisi oqýǵa jańa túsken stýdentter, bizben sóıleskende ózimizdiń Baqań, Bóke (Bolatjan Abylqasymov), Cherchıll, keıde Omeke (Omarhan Qulahmetov), Táke (Táńirbergen Aımuratov), Muha (Muhtar Pernequlov), kýrs starostasy Máken Álibaevty «bolys-bólkeı», «aýylnaı», nemese «selsebet» dep erekshe iltıpatpen, kótermelep sóıleıtin.
Onysy ózine jarasyp turatyn. Orystyń danyshpan jazýshysy L.N.Tolstoı: «Adamnyń ulylyǵy – onyń qarapaıymdylyǵynda», – deıdi ǵoı, ol kisiniń ulylyǵynyń ózi osy qarapaıymdylyǵynda edi.
Málik aǵaı stýdentterdiń sabaqqa qatysymyn aty-jónin atap tekserip, ýaqyt ketirmeıtin. «Aýylnaı» – starostadan suraıtyn. Soǵan senim artatyn. Onyń ústine aǵaıdyń sabaǵy tereń mazmundy ári óte qyzyqty ótetindikten, shákirtteri túgel qatysatyn.
Kózi tirisinde-aq aty ańyzǵa aınalǵan áıgili batyr-ustazdyń árbir oqyǵan dárisi beıne bir ómir sabaqtaryndaı asa mazmundy, óte áserli ótetin. Ol kisi ustaz retinde de, aqylgóı aǵa retinde de úlken ádisker, tamasha tárbıeshi edi. Oǵan qosa, Mákeńniń júrgizetin páni kileń dıdaktıkalyq shyǵarmalardan, halyq aýyz ádebıetiniń injý-marjandarynan, jastarǵa úlgi-ónege etýge, aqyl-keńes berýge laıyqty tanymdyq-tárbıelik máni zor týyndylardan turatyn.
Aǵaıdyń dáristeri folklordyń taraý-taraý taqyryptaryna ońaı aýysyp jatatyn. Olar, tipti birinen-biri órbip, birinen-biri týyndap otyratyn. Ustaz bizge bárin jatqa biletin adam sekildi múdirmeı, jańylmaı baıandaıtyn.
Máselen, birde:
Baıaǵy ótken zamanda,
Din musylman amanda,
Jıdeli Baısyn jerinde,
Qońyrat degen elinde,
Baıbóri degen baı bopty,
Tórt túligi saı bopty, –
dep «Alpamys batyr» jyryndaǵy Baıbóri men Analyqtyń qudaıdan bala tilep, «áýlıe-ánbıelerdi qydyryp, etegin sheńgel sydyryp» aralaǵanyn, sodan tilekteri qabyl bolyp bir ul, bir qyzdy bolǵanyn áńgimelese, endi birde:
Aqsuńqar ushar jem úshin,
Týady erler el úshin,
Toqtaı almaı baramyn,
Aǵaıyn-týǵan, el úshin, –
dep Alpamystyń eliniń namysy men jeriniń bútindigi úshin alys saparǵa, jaýmen soǵysqa attanyp bara jatqanyn, «el namysy – er namysy» bolyp tabylatynyn eljandylyq, otanshyldyq tárbıemen ushtastyra túsindiretin.
Al «Qobylandy batyr» jyryndaǵy bizge jatqa aıtqyzatyn:
Qubylyp Býryl gýledi,
Tabany jerge tımedi,
Kóldeneń jatqan kóktasty
Tiktep tıgen tuıaǵy
Saz balshyqtaı ıledi, –
degen úzindidegi Taıbýryldyń shabysynyń kórkem sýreti aýyldan kelgen biz sekildi saryaýyz bozbalalardyń delebesin qozdyratyn.
Bul jyrlardy bala kezimizden estip-bilip óskenimizben, jyrǵa dál mundaı erekshe kórkemdik mán bere, tárbıelik astarlaryn ajyrata taldamaǵan bolatynbyz. Muny ustazymyz jetekshi suraqtar qoıý arqyly ózimizdi aralastyra oryndatatyn. Búgingi kúni «jerden jeti qoıan tapqandaı» bolyp, aıǵaılaı dáriptep júrgen kembrıdjdik tásilderińizdiń neshe atasyn – sabaqta shákirtterge salmaq salý, solardy sóıletý, olardy ózara pikir-saıysqa aralastyrý, erkin oılaýǵa tárbıeleý sekildi qazirgi jańashyl ádistemelik ustanymdardy Málik aǵaı sol kezdiń ózinde-aq túrlendire júzege asyratyn. Ol kisi shyndyǵynda naǵyz pedagog, shynaıy ádisker bolatyn.
Olaı deıtinim, qaharman ǵalym, ulaǵatty ustazymyzdyń árbir sabaǵy nemese árbir semınar sabaǵy janyńa maıdaı jaǵyp, shákirtterine úlken rýhanı azyq beretin. Onyń ústine pánniń búkil bitim-bolmysynyń ózi de muǵalimdi ıgi maqsattardy nasıhattaýǵa jeteleıtindeı tolǵan, tunyp turǵan dıdaktıka edi. Bul máseleler sabaq ústindegi tárbıe jumystarymen, naqtyly ónegeli mysaldarmen jıi astasyp jatatyn.
Birde mynadaı jaǵdaı boldy. 1968 jyl. Birinshi kýrstamyz. Men aǵaıdyń alǵashqy sabaqtarynyń birinde, túski 13:15-te bastalatyn dáriske jataqhanaǵa ornalasamyn dep júrip keshigip keldim. Sabaq bastalyp ketipti. Ustazdan ruqsat surap, aýdıtorııaǵa kire berip em:
– Qaıda júrsiń? Nege keshigesiń? – dep suraqtyń astyna aldy Málik aǵaı. Basym salbyrap únsiz turdym. Aty-jónimdi surady. Aıttym.
– Ákeń bar ma?
– Bar.
– Qaıda turady?
– Aýylda.
Týǵan jerimdi, aýylymdy aıttym.
– Soǵysta bolǵan ba?
– Iá,.. aldymen Fın soǵysynda, keıinnen Germanııamen soǵysta bolǵan. Eki ret aıaǵynan jaralanǵan, – dep jaýap berdim.
Málik aǵaı qaıyra:
– Ákeń qaı jylǵy? – dedi maǵan jaqyndap qarap turyp. Omyraýynda Keńester Odaǵy Batyrynyń «Altyn juldyz» medali jarqyrap tur eken.
– 1907 jylǵy, – dep jaýap berdim qalpyma kelip.
– E-e, báse... Jasy menen úlken eken... Shaldyń balasy ekensiń ǵoı. Jaraıdy onda. Shaldyń balasyna uryspaı-aq qoıaıyn. Otyra ǵoı. Endigári keshikpeıtin bol, túsindiń be?!
Men uqtym degendeı basymdy ızedim de ornyma baryp otyrdym. Al jaýynger-ustaz sonaý jyldardaǵy surapyl soǵys, maıdandas úlkendi-kishili dostary, onda qaza tapqan, Otan úshin janyn qıǵan ardager azamattar esine túsken bolýy kerek, aýyr kúrsinip, oılanyp biraz únsiz turdy. Osy kúni sol kórinis, áıgili batyrdyń, akademık-ǵalymnyń jyly júzben maǵan esh zilsiz jasaǵan eskertpesi, sóıtip, qalǵan stýdentterge kórsetken ulaǵaty, odan úndemeı oılanyp, men ornyma otyrǵansha, uzaq qarap, únsiz turyp qalǵany áli kóz aldymda.
Taǵy birde Málik aǵaıdyń toqsan mınýttyq sabaǵynyń úzilisinde dálizde starostamyz Máken, Muhtar, Táńirbergen, Bolatjan sekildi kýrstas stýdenttermen birge turdyq. Málik aǵaı jaqyndap kelip, meniń jasymdy surady. Men on altyda ekenimdi aıttym.
– Osy sen balasyń ba, jigitsiń be? – dedi.
Men namysqa tyrysyp:
– Iá, jigitpin, – dedim senimdi túrde, oıymda eshteńe joq.
– Ákel qoldy, mine jigit! – dep daýystap qolymdy ustap turyp, dálizde qannen-qapersiz kóldeneń ótip bara jatqan kýrstasymyz Aqkenje Ahmedııarovaǵa (áıgili dombyrashy, dáýlesker kúıshi, Qazaqstannyń halyq ártisi Qarshyǵa Ahmedııarovtyń kenje qaryndasy):
– Aqkenje, myna Baqtııardyń qolyn al, bul – jigit! – dedi.
Aqkenjeniń oıynda eshteńe joq, meniń qolymdy aldy da, laq sekildi sekeńdep aýdıtorııaǵa kirip ketti.
Málik aǵaıdyń qaljyńynyń túp-tórkinin túsingen jigitterdiń bári máz bolysty. Ol kisiniń astarly ázilin, neni meńzep otyrǵanyn men de túsingendeı boldym.
Málik aǵa keremet pedagog, sheber dárisker edi deıtinim, ol kisiniń «Aq qasqyr», «Úsh aýyz sóz», «Jaqsy áıel» atty tereń mazmundy ertegileri, jańyltpashtary, jumbaqtary, sheshendik óner, jyr-dastandar, Asanqaıǵy, Jırenshe sheshen, Aldarkóse, Qojanasyr týraly áńgimeleri óte qyzyqty bolatyn. Ustaz shákirtterin jaqyn tartyp, ózindeı kóretin. Aǵaıdyń ádemi ázili, qazaqı qaǵytpa qaljyńdary, utymdy ıýmorlary qatar júretin. Onda da ol óz ornymen, retimen sheber aıtylatyn.
Sabaq ústinde Málik aǵaı shákirtterin jalyqtyryp almaıyn degen oımen, olardyń kóńilderin bir aýyq sergitip alý úshin óz basynan ótken keıbir esten ketpes jaıttardy, qııan-keski soǵys kezindegi áserli oqıǵalardy, maıdan hıkaıalaryn aralastyryp qoıatyn. Jáne ol áńgimeleriniń taqyryptary da birin-biri esh qaıtalamaı ár alýan nusqada, san salaly tálim-tárbıelik maqsatta aıtylatyn.
Qaharman-ustaz ana tili men ádebıetimizdiń, ulttyq mádenıetimiz ben halyqtyq ádet-ǵuryp, salt-dástúrlerimizdiń shynaıy janashyry retinde bul jaıttarǵa erekshe mán beretin. Oǵan kúndelikti ómir tájirıbesinde de, sabaq barysynda da únemi nazar aýdaryp otyratyn. Qazirgi tańdaǵy rýhanı jańǵyrý, ulttyq qundylyqtar, ulttyq kod degen máselelerge Málik aǵaı sol zamanda aıryqsha kóńil bóletin.
Málik aǵaı jaratylysy bólek jan edi. Ol kisige tańǵalatynym, bizdiń jataqhanamyzǵa jıi baratyn. Onda stýdentterdiń jaǵdaıyn kórip, hal-jaıymen tanysatyn. Kýrstyń Máken, Muhtar sekildi «grossmeısterlerimen» shahmat oınaıtyn. Oıyn arasynda ortadaǵy ústel janyndaǵy kereýetimizge shalqasynan kerilip, omyraýyndaǵy «Altyn juldyzy» jarqyrap jatyp: – Oı-hoı, shirkin boıdaqtardyń tósegi qandaı rahat! Iisi burqyrap qııalyńa qanat bitiredi ǵoı, – dep qoıatyn. Oǵan bólme jigitteri máz bolýshy edi.
Biz bólmede «kolhoz» bolyp uıymdasyp, ózimiz tamaq jasaımyz. Aǵaı sodan dám tatyp, shaı iship, «Naǵyz jaýyngerlerdiń pohlebkasy», «Eı, mynalaryń «boıdaq» shaı ǵoı», dep maqtap qoıyp, áńgimelesip otyratyn. Balalar aýylyna qaıtarynda bılet ala almaı qalsa nemese jataqhana ala almaı qalǵan jaǵdaıda Mákeń múmkindiginshe kómektesetin. Biz, bárimiz, osylaısha, Málik aǵaıdyń kómegin, jaqsylyǵyn kórip, sharapatyn sezip óstik. Ol kisiniń meıirim shýaǵyna bólendik.
Ustazymyz «nege bulaı boldy» desek, aǵaı qan maıdanda áskerlerge saıası jetekshi bolypty. Saıası jetekshi – jaýyngerlerdiń tilin taba biletin, olardy erlikke, patrıottyqqa, jaýyngerlikke baǵyttaıtyn áskerı shendi qyzmet. Sóıtip, bul aǵaıdyń sol surapyl soǵys jyldarynda qalyptasqan úırenshikti ádetine aınalypty.
Málik aǵaıdyń maǵan «Bizdiń Baqań», «О́zimizdiń Baqań ǵoı», «Shaldyń balasy» dep jaqyn tartyp atap júrgeni, ol kisiniń qan maıdanda menimen attas Baqtııar Meńdiǵazın degen erlikpen qaza tapqan jan dosy bolypty. Ol soǵysqa attanǵanǵa deıin elimizdiń bas basylymy «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetinde jáne Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda jaýapty qyzmetter atqarǵan eken. Ustazymyz qarýlas dosy jaıly «О́zimizdiń Baqań ǵoı» degen áńgime jazǵanyn keıinnen oqyp-bilip júrmiz. Sol áńgimesin: «Baqtııar maıdannan elge qaıtpasa da, erligimen ózine eskertkish ornatqan adam. Biz onyń Otan úshin jasaǵan bul erlikterin ár ýaqytta eske alyp, erlik ıesine máńgi bas ıemiz», –dep aıaqtapty Málik aǵaı.
Sol kezde Málik aǵanyń jasy nebári elý úshte ǵana eken jaryqtyq. Al bizge, stýdenterge, árıne, asa úlken kórinetin. Onyń ákemizdeı qamqorlyq tanyta «aınalaıyndar», «qaraqtarym» degen jan jylytar jaqsy sózderine qarap, biz shynynda da aǵaıdy egde kisi eken dep oılaıtynbyz.
... Qaıran Málik aǵaı! О́zi aıtatyndaı, júrektiń aýrýynan biz ýnıversıtet bitiretin 1973 jylǵy 2 qańtarda, 58 jasynda ómirden ótti. Ataqty batyrdyń alyp júregi, ony «tal tús» – alpysqa da jetkizbedi.
Halqymyzdyń qadirmendi uldarynyń biri – Málik aǵaıdyń ıgi qasıetteri, ónegeli isteri, ǵıbratty úlgi-ónegeleri, oqýlyqtary, oqý-quraldary týraly kúndi-kúnge ulastyryp aıtýǵa, ǵylymı maqalalar, zertteýler jazýǵa bolady. Onyń bárin bir maqalada tolyq qamtý, árıne, múmkin emes. Ulaǵatty ustaz, kórnekti ǵalym jaıly onnan astam maqalamyz ben ol kisiniń 100 jyldyǵyna oraı, osydan bes jyl buryn «Ulaǵat» baspasynan shyǵarǵan 2 tomdyq «Málik Ǵabdýllın» atty tarıhı-tanymdyq kitabymyzda biraz jaılardy qamtýǵa áreket ettik.
Málik aǵaıdyń janyndaı jaqsy kóretin aǵa-dosy dańqty qolbasshy, ataqty bahadúr Baýkeń (Baýyrjan Momyshuly) aıtpaqshy: «Máliktiń ǵalymdyq, pedagogtik eńbegi óz aldyna, ol keshegi qan maıdanda el qorǵaǵan er, batyr emes pe?! Ol – Halyq batyry... Túsinseńder, marqum Málikti syılaý – ol úshin emes, urpaq úshin kerek. Onyń ómiri jastarymyzǵa patrıottyq, ınternasıonaldyq tárbıe berýdiń ózinshe bir mektebi!». Ras sóz.
Baqtııar SMANOV,
UǴA akademıgi,
pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor
