Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
– Jazý – qalamnan buryn sanada bastaý alady. Kúnde qolyńa qalam ustap, jazý ústeline 10-12 saǵat tańylyp otyrýǵa ýaqyt ta tapshy. Biraq sanamda, sezim túısiginde, jazý álemimdegi keńistigimde bos jatqan oryn joq. Aıalap, armandap júrgen taqyryptarym bar. Jazsam degen keıipkerlerim bar. Negizinen adamnyń janyna úńilgendi jaqsy kóremin. Adam tabıǵatyndaǵy erekshelikter qyzyqtyrady. Adamǵa janyń ashıdy, «dúnıege kelerinde eshkim odan ruqsat suramaǵan, keterinde de eshkim odan ruqsat suramaıdy». Taǵdyry solaı. О́z ıeligi ózinde sııaqty kóringenmen, ylǵı aldynda tosqaýyldar men kedergiler, jeńister men jeńilisten turatyn asý-asý belderi bar. Ol janyn jarylystardan saqtaýmen ómir keshedi. Biraq aqyr túbinde jan jarylysynan qoparylyp túsedi. Osyndaı oılar shıryqtyryp, keıipker tańdap, jumbaǵyna úńilip júrgende bolashaq shyǵarmaǵa jan bitedi, jańa bir dúnıeń jaryqqa shyqqysy kelip bulqynyp jatady.
Sergeı Dovlatovtyń kúndeliginde: «Taǵdyryma aýyr synaq kelgen sátterde júregim qan jylaıdy. Biraq sol sátte janymnyń túkpirinen búlkildep, birdeńe qýantyp jatady. Bul synaq túbinde bir shyǵarmaǵa arqaý bolatynyn sezip shattanyp, qaıǵy ústinde qýanyp turamyn» degeni bar edi. Bul shyn sýretkerdiń tabıǵaty. Oıy oqshaý, jumbaq. Osyndaı tabıǵatymen óz ortasyna «túsiniksiz» bolýy da yqtımal.
Sýretkerde ishki ún bolady. Ol ózine de, qoǵamǵa da qaterli bolýy múmkin. Jalpy ishki dúnıeniń syrtqa shyǵyp ketýi jynnyń azattyq alyp ketkenindeı qaýipti. Sýretker «jynyn» ishine jasyra bilgeni jón. Áıtpese A.P.Chehovtyń «Palata №6» shyǵarmasyndaǵy Ragın sııaqty tragedııaǵa ushyraýy bek múmkin. Ishki oıyńdy adam retinde aıtý – qaýipke, al sýretker retinde – tabysqa ákeledi.
Dáriger Ragın – jasyryn júrgen ishki únin, ózine tán qupııany qoǵamda ashyq aıtyp qalady. О́ziniń qoǵamdaǵy syıly orny bola tura ishki únin syrtqa shyǵara saldy. Ol jyndyhanadaǵy jyndylardy túsine bastap edi. Tipti jyndylarǵa qamqor bola bastaǵan edi. Aqyry osy ashyq áreketi ózine sor bolyp jabysqan Ragındi qoǵam jyndyhanaǵa qamady.
Ishki ún – adam taǵdyryn, qoǵam kórinisin ádebıetke aınaldyra alady, al ádebıetti ómirge aınaldyra almaısyz. О́mir – aqıqat, ádebıet – óner. Shyǵarma jazýdyń qıyndyǵy da, daralyǵy da osynda. «Qıynnan qıystyra» bilmegen adam sýretker emes.
Bizdiń qoǵamda oqyrman az, «jazǵysh» grafomandar kóp. Keıde qalam ustap, aqynbyz dep júrgender pesa men spektakldiń aıyrmashylyǵyn bilmeıdi. Tipti keıipker degenniń ne ekenin bilmeıdi. Keıipker men ómirde bolǵan adamdy shatastyryp jatady. Adamdy Alla jaratsa, keıipkerdi jazýshy jaratady. Onyń qoǵam tanyǵan ómirdegi adamnan aıyrmashylyǵy sonda ekenin bilmeıtinder de bar.
Mysaly, álemge áıgili «Amadeı» fılmi ár nomınasııa boıynsha Oskar syılyǵyn segiz ret alǵan týyndy. Dramatýrgııasyn brıtandyq áıgili dramatýrg Pıter Sheffer jazǵan. «Amadeıde» Mosarttyń bıografııalyq ómiri oıdan quralǵan. Tek kúlkisin ǵana zamandastarynyń aıtýymen shyndyqtan alǵan. Dramatýrg sol kúlkiniń ózin aqıqat pen jalǵannyń taıtalasynda erekshe kúlki retinde paıdalanady. Mine, bul avtordyń kórkemdik tapqyrlyǵy hám kórkemdik sheshimi.
Syndy saýatty synshy jazsa ishteı qýanasyń, sebebi syn sýretkerdi de, oqyrmandy da jetildirip, ósirip otyrady. Syn da, dramatýrgııa da áýmeser bir shópjelkeniń qolyndaǵy oıynshyǵy emes. Spektakldi kórmeı, dramatýrgııasyn oqymaı syn jazý – qazaq qoǵamynyń mádenıetinde buryn-sońdy bolmaǵan «jańalyq» janrdyń zańdylyǵyn bilmeıtin, saýatsyzdyń «aýyz – ózimdiki» deýge áste haqysy joq.
Men óz basym shyǵarma jazǵanda «syn ne aıtady?» dep eshqashan oılaǵan emespin. Ádebı syn – uzaq zertteýdi talap etetin, jankeshti ǵylym. Marqum Baqytjan Maıtanov, Rafat Ábdiǵulov, Qanıpash Mádibaeva, Gúljahan Orda, Ermek Qaınikeı, t.b. ádebıet synshylaryn izdep júrip oqımyn. Al qazaq qoǵamynda ádebı synǵa da, teatr synyna da esh qatysy joqtar syn jazýǵa áýes. Jalań, synnyń jaýapkershiligin, salmaǵyn kótere almaıtyn, jeke kózqarasyn ádebı synǵa balaıtyndar paıda boldy. Kóp jaǵdaıda olar óziniń menmenshildigi men ambısııasynan asa almaıtyn, bas arazdyǵymen, qyzǵanysh, pendeshiligimen, kekshildigimen ǵana pikirin «tııanaqtap» jatady. Qazir de solaı!
Mynaý álemdi jaılaǵan indettiń óz qıyndyǵy bolǵany ras. Osy alasapyran kezde de jazýǵa múmkindigim boldy. Qazaqtyń talantty qyzy, tanymal aktrısamyz Láıla Beknazar-Hanınganyń usynysymen, Q.Qýanyshbaev teatrynyń sol kezdegi basshysy bolǵan A.Maemırovtiń qoldaýymen, «Bopaı hanymnyń» dramatýrgııasyn jazýǵa usynys aldym. Qazir jumys ústindemiz. Láıla Beknazar-Hanınga meniń barlyq pesalarymda oınaǵan súıikti aktrısam. «Máńgilik bala beıne», «Sarra», «Farıza». Osy joly Ábilqaıyr hannyń súıikti jary Bopaı hanymnyń beınesin somdamaq.
– Shyǵarmashylyq qupııańyzben bóliskenińizge rahmet.
Daıyndaǵan
Marjan ÁBISh,
«Egemen Qazaqstan»
