Sheteldikterdiń tájirıbesine súıenip, otandyq oqý oryndary fılosofııa doktorlaryn (PhD) daıyndaý baǵdarlamasyn júzege asyrǵaly onshaqty jyl boldy. Túbinde bul baǵdarlama burynǵy kúndizgi aspırantýra – joǵary bilikti ǵylymı-pedagogıkalyq kadrlar daıyndaıtyn júıe bolyp tabylady. Negizgi aıyrmashylyq – otandyq jáne sheteldik keńesshilerdiń bolýy, olardyń biliktiligi álemdik reıtıngi bar jýrnaldardaǵy ǵylymı maqalalarymen anyqtalady. Izdenýshiler keminde bir maqalany ımpakt-faktory bar ǵylymı jýrnalǵa jarııalanǵanda ǵana dıssertasııa qorǵaýǵa ruqsat alady.
Sheteldikterdiń tájirıbesine súıenip, otandyq oqý oryndary fılosofııa doktorlaryn (PhD) daıyndaý baǵdarlamasyn júzege asyrǵaly onshaqty jyl boldy. Túbinde bul baǵdarlama burynǵy kúndizgi aspırantýra – joǵary bilikti ǵylymı-pedagogıkalyq kadrlar daıyndaıtyn júıe bolyp tabylady. Negizgi aıyrmashylyq – otandyq jáne sheteldik keńesshilerdiń bolýy, olardyń biliktiligi álemdik reıtıngi bar jýrnaldardaǵy ǵylymı maqalalarymen anyqtalady. Izdenýshiler keminde bir maqalany ımpakt-faktory bar ǵylymı jýrnalǵa jarııalanǵanda ǵana dıssertasııa qorǵaýǵa ruqsat alady.Sondaı-aq, keńesshilerdi shaqyrýǵa, izdenýshiniń shetelde keminde tórt aılyq bilimin arttyrýǵa qajet qarjylyq múmkindikter de qarastyrylady. Osynyń bári doktorantýrada oqý deńgeıiniń joǵary bolýyna kepildik beredi. Bul izdenýshiniń syrttaı oqyp, jalǵan ǵylymı ataq alý jaǵdaılaryna tosqaýyl bolady.
Biraq bir eskeretin jaǵdaı, bıýdjetten bólinetin PhD granttary sanynyń óte azdyǵy. Ǵylym, shyǵarmashylyq baǵytyndaǵy kadrlar quramynyń dınamıkasy úılesimdi bolý úshin PhD grant sany magıstrler sanymen, al magıstratýraǵa bólinetin oryn sol mamandyq boıynsha daıyndalǵan bakalavrlar sanymen baılanysty bolý kerek. Ǵylymı negizdelgen baǵdar bar: magıstrler sany shamamen bakalavrlardyń 20 paıyzyn quraýy kerek. Fılosofııa doktorlarynyń sany magıstrlerdiń 20 paıyzyna shamalas bolýy qajet.
Bilim jáne ǵylym mınıstrligi keleshekte PhD-grant sanynyń edáýir kóbeıetinin, sonymen qatar, doktoranttardyń az bóligi dıssertasııany oqý aıaqtalǵanda áreń qorǵaıtynyn alǵa tartady. San kóbeıgende sapany da saqtaıtyn negizgi faktorlardy eskerý qajet.
Máseleniń negizi, PhD granttardy ǵylymı ujymdarǵa, jetekshilerge durys bólýde jatyr. Qazir granttar mamandyqtar shıfry boıynsha ǵylym doktorlary, professorlar, olardyń maqalalary, laboratorııalyq baza, t.b. týraly maǵlumattar kórsetilgen suranys boıynsha beriledi. Budan keıin talapkerler aǵylshyn tilinen test jáne mamandyq boıynsha jazba emtıhan tapsyrady. Munyń bári bir qaraǵanda durys bolyp kóringenmen, biraq bul júıede doktoranttardy qabyldaýdyń negizgi utymdy mehanızmderi eskerilmeı jatady. Endi osyǵan toqtalyp kórelik.
Ǵylym baǵytynyń shıfry degen KSRO zamanynan qalǵan «jádiger». Onyń tizimine ǵylymnyń kóptegen qazirgi baǵyttary naqty ataýmen enbeıdi. Onyń ústine, ǵalymdar ómir boıy tek ǵylymnyń bir salasymen aınalysýy tipti de mindetti emes. Bizdiń elimizde qazir doktorlyq dıssertasııa qorǵalatyn ǵylymı keńester joq. Al PhD granttar belgili «shıfr» boıynsha ǵylym doktory joq bolǵandyqtan bólinbeıdi. Bul tuıyqtalǵan tyǵyryqtan qalaı shyǵýǵa bolady? Ǵylymnyń bolashaǵy zor baǵyttarymen PhD mamandyqtaryn qalaı tikeleı baılanystyrýǵa bolady?
Mundaı daǵdarys kúıdiń paıda bolý sebebi, granttardy «joǵarydan», «tómengi» prosesterdi eskermeı bólýde bolyp tur. Túsiniktirek aıtsaq, PhD grant bólgende memlekettik bıýdjetten, sharýashylyq kelisimmen qarjylandyratyn qazirgi zamanǵa saı ǵylymı baǵyt tikeleı eskerilmeı otyr. Bul baǵyt mańyzdylyǵy, qoǵamǵa jáne óndiriske qajettiligi halyqaralyq saraptama arqyly baǵalanady. Osy baǵytta edáýir qundy tájirıbelerimiz barshylyq.
Sonymen, PhD granttardy bólý iske asyrylyp jatqan ǵylymı baǵyttarmen baılanysty júzege asyrylýy tıis. Mundaı jaǵdaıda qosymsha maqsattyq PhD grantty qarjylandyrý múmkindigi týady.
Doktoranttardy qabyldaý men oqytýdyń máseleleri týraly aıtar bolsaq, qazir emtıhan jazbasha, jazbasha-aýyzsha túrinde qabyldanady. Suraqtardy PhD grant mamandyǵy boıynsha jaýapty kafedra daıyndaıdy. Ol jalpy bilim beretin mektepterge jáne bakalavrıatqa arnalǵan. Biraq doktorantýra ̶ erekshe, ındıvıdýaldy (jeke) oqytý formasy. Doktoranttardy qabyldaýǵa jalpyǵa arnalǵan standartty ádisterdi qoldanýǵa bolmaıdy. Aýyzsha suraýmen tolyqtyrmaı tek qana jazbasha baqylaýdy, sonymen qatar, testik, statıstıkalyq ádisteri standartty baǵdarlama bolǵanda ǵana (mysaly, aǵylshyn tilinen) qoldanýǵa bolady. Jalpy bilim beretin orta mektepterde oqytýdyń mazmuny birdeı, soǵan qaramastan, Ulttyq biryńǵaı testileý tehnologııasy onshaqty jyldan beri jetildirýmen keledi. Jyl saıyn ózgerip otyratyn qazirgi ǵylymnyń ár salasynan tańdalǵan suraqtarǵa bir mándi jaýaptardy tujyrymdap tabý múmkin emes. Muny eskersek, bir kafedranyń qurastyrǵan suraqtaryna basqa joǵary oqý ornynan kelgen talapker túgel jaýap taba alýy múmkin emes ekendigi aıdan anyq.
Alaıda, PhD baǵdarlamany biz úlgi etip alǵan shetel ýnıversıtetterinde doktorantýraǵa qabyldaý úshin baqylaýdyń negizgi formasy, keńesshi men talapkerdiń bolashaq dıssertasııanyń mazmuny týraly áńgimelesýi bolyp tabylatyny belgili. Eger konkýrs bolsa, talapkerdiń baıandamasy tyńdalyp, arnaýly komıssııa bolashaq dıssertasııalyq zertteýdiń qajettiligi, problemanyń túıini, qoldanylatyn teorııalyq, tájirıbelik ádisteriniń aıqyndalý deńgeıin baǵalaıdy.
PhD akademııalyq emes, ǵylymı dáreje. Sondyqtan oqytý izdenis-zertteý túrinde bolý kerek. Doktorant jańa bilimdi óziniń ǵylymı-zertteý jumystary nátıjesinde alýy tıis. Osyǵan oraı, doktorantýranyń oqý jospary da qaıta qaralýy qajet.
Qazir doktorlyq dıssertasııa taqyryby mindetti túrde sheteldik keńesshimen kelisiledi. Bizdiń oıymyzsha, bul talap ýaqyt óte mindetti bolmaýy tıis. Sheteldik ǵalymdardy dıssertasııanyń jeke bólimderi boıynsha birge maqala jazýǵa, opponent bolýǵa, basqa da jumystarǵa shaqyrýǵa bolady. Máseleniń túıini tereńde jatyr. Eger doktoranttar dıssertasııalyq zertteýdi tolyǵymen sheteldik keńesshilerdiń belgilegen taqyryby boıynsha oryndasa jáne kóp ýaqyt syrtta jumysta bolsa, onda olar bizdiń elde bilim, ǵylym salasynda aıtarlyqtaı tabysqa jetti deı almaımyz. Sebeptiń túri kóp. Elimizdiń basty ýnıversıtetterinde ózderiniń ǵylymı baǵyttary, ádisteri, tájirıbelik bazalary belgili. Bilim berý salasynda da, oqý úrdisin uıymdastyrý boıynsha da, tárbıe jumysyn júrgizýde de edáýir erekshelikter bar. Sóıte turyp, «taza sheteldik» doktorantqa qarjy shyǵyndaımyz. Ol keıin basqa salaǵa ketedi. Eń qıyny, ol damyǵan elderde turaqty jumysqa qalyp qoıyp jatady. Mundaı derekter jetkilikti. Egemendikke qol jetkizgen elimizdiń mamandarynyń shetelde suranysqa ıe bolýy qýanarlyq jaǵdaı bolǵanymen, bul máselege meılinshe saq bolýdy qajet etedi. Kóptegen burynǵy keńestik elderdegi sııaqty bizdiń elde de «aqyl-oı aǵynynyń kóshýi» («ýtechka ýmov») prosesi bastalyp otyr. Sonymen, doktorant daıyndaý tehnologııasy bilim jáne ǵylym salasynyń jeke máselesi bolyp kóringenimen, el bolashaǵy úshin osy jumystyń durys jolǵa qoıylýyna mán berý kerek.
Qoryta kele, qysqa tujyrymdarymyzdy keltire ketsek deımiz. Birinshi, bıýdjettik PhD granttardyń sany belgili ǵylymnyń salasy boıynsha daıyndalǵan bakalavr, magıstrlerdiń sanyna sáıkes bolý kerek. Ekinshi, sheteldik ýnıversıtetter tájirıbesine súıenip jetekshileri reıtıngtik jýrnaldarda maqalalary bar professorlardyń ǵylymı tıimdi baǵyttar boıynsha qosymsha PhD izdenýshiler qabyldaýǵa ruqsat berilýi qajet. Úshinshi, doktorantýraǵa qabyldaý emtıhany izdenýshiniń bolashaq dıssertasııasynyń máseleleri boıynsha baıandamasyn baǵalaý túrinde ótkizilýi tıis. Tórtinshi, doktoranttardyń oqý jospary tolyǵymen zertteý jumysyna baǵyttalyp, jańa bilimge ózindik ǵylymı-zertteý jumysy arqyly qol jetkizýi eskerilse deımiz. Besinshi, PhD dıssertasııanyń taqyryby tek otandyq keńesshiniń usynysymen bekitilip, sheteldik keńesshilerdiń róli qos avtor, opponent máninde bolýyn quptaımyz.
Bul usynystar bizdiń PhD baǵdarlama boıynsha jınaqtalǵan tájirıbemizdiń negizinde aıtylyp otyr. Sondyqtan bolashaqta osy oılardy eskersek utpasaq utylmaımyz.
Zeınýlla JAŃABAEV,
fızıka-matematıka ǵylymdarynyń
doktory, professor.
ALMATY.
