EKSPO shejiresi: Parıj – 1878
Búkilálemdik kórmeler tarıhy bastalǵannan bergi ýaqytta jetinshi ret jalaýyn jelbiretken EKSPO 1878 jyly úshinshi ret Parıjde ótkizildi. Sóıtip, 1876 jyly Amerıka qurlyǵynda alǵash ret ótkizilgen Fıladelfııa Halyqaralyq ámbebap kórmesinen keıin adamzat shyǵarmashylyǵynyń jetistigi saralanatyn uly kórme qaıtadan kári qurlyqqa aýysty.
EKSPO shejiresi: Parıj – 1878
Búkilálemdik kórmeler tarıhy bastalǵannan bergi ýaqytta jetinshi ret jalaýyn jelbiretken EKSPO 1878 jyly úshinshi ret Parıjde ótkizildi. Sóıtip, 1876 jyly Amerıka qurlyǵynda alǵash ret ótkizilgen Fıladelfııa Halyqaralyq ámbebap kórmesinen keıin adamzat shyǵarmashylyǵynyń jetistigi saralanatyn uly kórme qaıtadan kári qurlyqqa aýysty.
1870-jyldardyń basynda Fransııa bastan ótkergen kúrdeli kezeńderdiń aýyrtpashylyǵy halyq eńsesin túsirip tastaǵan edi. Franko-Prýssııa soǵysynda jeńilis tapqan, Parıj kommýnasynyń saldarynan bir-birine qarý jumsaǵan qasiretti kezeńnen eńsesi túsken fransýzdardy jigerlendiretin erekshe bir ulttyq jetistik kerek boldy. Osyny eskergen fransýz ókimeti 1878 jyldyń 1 mamyry men 31 qazany aralyǵynda aýylsharýashylyq, óndiristik taýarlardyń jáne kórkemóner týyndylarynyń kezekti Búkilálemdik ámbebap kórmesin ótkizý jóninde sheshim qabyldady. Kórme az ýaqyttyń ishinde soǵystan kúızeliske ushyraǵan el ekonomıkasyn qalpyna keltire bilgen fransýzdardyń asqaq rýhyn jáne joǵary qabiletin pash etýge tıis edi. «Qaıǵy men qasirettiń perdesin syryp tastap, búkil álemdi barshaǵa ortaq úlken merekege shaqyratyn kún keldi», dep jazdy Alfred Pıkar.
Kórme qalashyǵy nysandaryn salýǵa dástúrli Mars alqabynda arnaıy jer bólindi. Sena ózeniniń jarly jaǵalaýynda EKSPO kórmesiniń ortalyǵy – «Trokadero» saraıy salyndy. Sol kezdegi sáýlet óneriniń ozyq úlgisi bolyp tanylǵan saraıdyń jalpy aýmaǵy 300 myń sharshy metrge sozyldy. Onyń saltanatty qas betine allegorııalyq músinderden turatyn 22 «Bılik beınesi» atty eskertkish músinder ornatyldy. «Trokadero» saraıynyń kúmbezine jalǵastyryp normandyqtar úlgisimen bıiktigi 83 metr bolatyn qos munara turǵyzyldy. Saltanatty saraıdyń qurylysy aq qum jáne qyzyl kirpishten órildi. Bul ozyq sáýlet týyndysynyń avtorlary arhıtektorlar Jıýl Bordo men Gabrıel Davıd edi. «Trokadero» saraıy 1937 jylǵa deıin turdy. Sol jyly bul saraıdyń ornyna Parıj qalasynda ótken kezekti Búkilálemdik kórme qalashyǵy turǵyzyldy. Kórme ótkiziletin alań orys ónertapqyshy P.Iаblochkovtyń doǵa túrindegi 68 elektr lampalarymen órnekteldi. Samaladaı jaryq beretin bul lampalar kórmege kelýshilerdiń úlken qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy. P.Iаblochkov 1875 jyly oılap tapqan bul lampalar osy kórmede alǵash ret kópshilik nazaryna usynylyp, «orys jaryǵy» degen atpen málim boldy.
Kórme qalashyǵynyń ınjenerlik jetistiginiń shyńy – barlyq nysandardy sýmen qamtamasyz etetin qubyr júıesi edi. 4 úlken gıdravlıkalyq nasostar Sena ózeninen sýdy 23 shaqyrym qashyqtyqqa sozylǵan qubyrlar arqyly úzdiksiz aıdap, búkil kórme qalashyǵyn qamtamasyz etip turdy. Nasos kúshimen aǵyzylǵan sýdyń bir bóligi «Trokadero» saraıynyń qos munarasy arqyly aǵyzylyp, joǵarydan qulaǵan sý kúshi arqyly lıftilerdi qozǵalysqa keltirdi. Kórmeni tamashalaýǵa kelgen jurtshylyqty qyzyqtyrǵan taǵy bir nysan – «Trokadero» saraıynyń janynan arnaıy qazylǵan karerde ornalasqan alyp akvarıým boldy. Akvarıýmniń syıymdylyǵy 1800 tekshe metrdi qurady. Karerdegi akvarıýmniń qabyrǵalary qalyńdyǵy 22 mm. bolatyn 2500 sharshy metr shyny qabyrǵalarmen qorshaldy. Alyp akvarıýmde uzyn segizaıaqtar men alyp akýlalar júzip júrdi.
1878 jyly Parıjde ótken Búkilálemdik ámbebap kórmege álemniń barlyq aldyńǵy qatarly memleketteri qatysty. Bir aıta ketetin másele, aldynda ótken soǵysta Fransııany kúırete jeńgen Germanııa bul kórmege qatysýdan resmı túrde bas tartty. Alaıda, aldyńǵy qatarly nemis ınjenerleri men ozyq oıly ónertapqyshtary álemdik kórmege belsene qatysty. Sóıtip, Parıj kórmesinen resmı emes deńgeıde nemisterdiń 150 tehnıkalyq jáne ónertapqyshtyq týyndylary kórnekti oryn aldy. Kórmedegi negizgi jádigerlerdiń ıesi fransýzdar bolsa, sheteldikterge arnalǵan pavılondardyń basym kópshiligin aǵylshyndar ıelendi. Kórmeni uıymdastyrýshylar oǵan qoıylǵan jádigerlerdi 9 topqa jáne 90 synypqa bóldi. Búkilálemdik jetistikter kórmesin tamashalaýǵa kelgen jurtshylyqqa birneshe par at jegilgen 800 saltanatty kúıme jáne 12 myń ekiaıaqty arbakeshter qyzmet kórsetti.
Parıj qalasynda ótken Halyqaralyq kórme aıasynda kóptegen ǵylymı basqosýlar men kongrester ótkizildi. Osy kórmede mańyzdy máselelerimen este qalǵan áıel quqyǵyn qorǵaý kongresiniń jumysy kópshiliktiń kóńilinen shyqty. Sol sııaqty dúnıejúzinen jınalǵan jazýshylar alǵash ret óz kongresterin ótkizdi. Búkilálemdik jazýshylar kongresine Vıktor Gıýgo jetekshilik jasady. Osy kongreste ádebıet salasynda avtorlyq quqyqty qorǵaıtyn alǵashqy halyqaralyq zań qabyldandy. Osy zańnyń qabyldanýyna I.S.Týrgenev bastaǵan orys delegasııasy úlken eńbek sińirdi.
1878 jylǵy Parıj kórmesindegi tehnıkalyq ozyq jetistikter qatarynda árip teretin mashına, «Zınger» kompanııasy shyǵarǵan is tigetin mashınalar erekshe qyzyǵýshylyq tanytty. Bul kezeńde halyqaralyq rynokta zor suranysqa ıe bolyp úlgergen «Zınger» tigin mashınasy (1877 jyly 280 myń dana tigin mashınasy satylǵan) kórmege kelgen isker toptar arasynda da zor suranysqa ıe boldy. Sonymen birge, kórmege qoıylǵan Teorellıanyń meteorografy, bir adamnyń basqarýymen jumys isteıtin, kúnine 10 myń dana papıros shyǵaratyn mashına erekshe qyzyǵýshylyq týǵyzdy. Sol kezeńdegi júrdek arbalarǵa arnalyp shyǵarylǵan rezeńke dońǵalaqtar da kásipkerlerdiń úlken suranysyna ıe boldy.
Búkilálemdik ámbebap kórme sheńberinde jan-jaqty attraksıondar uıymdastyryldy. Osy rette ınjener Jıffaranyń kólemi 35 myń sharshy metrdi quraıtyn aerostaty kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy. Bul aerostat kórmeni tamashalaýshy kópshilikke qyzmet kórsetip, tilek bildirgen jolaýshylardy bir shaqyrym bıiktikke deıin kóterip, kórme qalashyǵynyń aınalasyn ushý alańyna aınaldyrdy.
1878 jyly Parıjde ótkizilgen Búkilálemdik ámbebap kórme Fransııa úkimeti alǵa qoıǵan maqsatty tolyq oryndap shyqty. Uzaq jyldarǵa sozylǵan soǵystan kúızelgen fransýzdar alǵash ret kórmege qoıylǵan jetistikteri arqyly álem jurtshylyǵyn qyzyqtyryp, ulttyq rýhty asqaqtatty. Fransýzdar ózderiniń jan-jaqty jetilgen, ıntellektisi joǵary, rýhy bıik ult ekeni dáleldedi. Osyndaı joǵary deńgeıde ótken bul kórmege 13 mıllıonnan astam adam qatysty.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
Sýretterde: kórmeden kórinister.
